Ana men balany qorǵaýdyń aýqymdy aksııasy

«Baqytty otbasy – baqytty el» uranymen qolǵa alynǵan is-shara sheńberinde sonymen qatar Áıelderge qatysty Halyqaralyq zorlyq-zombylyq kórsetýdi joıý kúni atalyp ótiledi. Búginde úl­ken kúshke, mańyzdy is-sharaǵa aı­nalǵan naýqannyń bas­ty kózdegeni – ana men balany qor­ǵaý. Aksııa aıasynda áıelderge qa­tys­ty zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý, qoǵamdaǵy otbasy qun­dylyǵyn arttyryp, qyz-kelin­shekterdiń quqyqtyq saýat­tylyǵyn arttyrý jáne otba­synda zorlyq-zombylyq ja­saýǵa beıim adamdarmen jeke pro­fı­laktıkalyq jumys júrgizýge basa nazar aýdarylady. «Áıelderge qatysty zorlyq-zombylyqsyz 16 kún» aksııasy otbasynda qyz-kelinshekterge qatygezdik kórsetý, kúsh qoldaný, jábirleý, til tıgizý, ar-namysyn taptaý sekildi qoǵamdyq rezonans týdyratyn qylmystardyń áleýmettik, psıhologııalyq, turmystyq túıinin sheshýge baǵyttalǵan. Son­dyqtan da res­pýblıka boıyn­sha jyl saıyn dástúrli túrde ótki­ziletin bul is-sharaǵa tek múddeli memlekettik, úkimettik organdar emes, búkil jurtshylyq, BAQ, úkimettik emes uıym ókilderi, qoǵam belsendileri bir kisideı atsalysyp keledi.

Naýqannyń bastaý alǵanyna 30 jyl tolýyna oraı elordada uıymdastyrylǵan halyqaralyq konferensııada da qazirgi kezde qoǵamda sheshimin tappaı otyrǵan kóp máseleniń biri – otbasyndaǵy áıelderge qatysty zorlyq-zombylyq ekeni sóz boldy. «Qazaqstandaǵy otbasy ınstı­týty jáne otbasylyq saıasat: máseleleri, úrdisteri men ke­le­shegi» taqyrybynda ótken jıyn­dy uıymdastyrýshylar – Pre­zıdent janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııa, Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymy jáne BUU-Áıelder qurylymy «Zorlyq-zombylyqqa qarsy 16 kúndik belsendi áreket» atty ha­lyq­aralyq kampanııanyń osy ýaqytqa deıin atqarǵan aýqymdy jumystaryna keńinen toqtaldy.

 Konferensııada adam quqyq­taryna qatysty ulttyq jáne halyqaralyq standarttardyń saqtalýy elimizdegi basty ba­sym­dyqtar ekenin atap ótken Ult­tyq komıssııa tóraıymy, Par­lament Májilisiniń depýtaty Lázzat Ramazanova: «Zorlyq-zombylyqty túbegeıli joıý – óte ózekti taqyryp. О́kinishke qaraı, áıelder men balalarǵa qatysty kórsetilgen zorlyq-zombylyq faktileri týraly sońǵy ýaqytta jıi estıtin boldyq. Sondyqtan da zorlyq-zombylyqty túbegeı­li joıý boıynsha júıeli qadam­dar qabyldanýy asa mańyz­dy. Otbasyny qorǵaý men qol­daýda birtutas júıe qalyptas­tyrý­dyń qajettiligi týraly, áıel­der men balalarǵa qatys­ty zorlyq-zombylyqty tú­be­­geı­li joıý birin­shi kezekte eke­­­nin  Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev árdaıym atap ótýde. Májilis depýtattary otbasylyq-turmystyq zor­lyq-zombylyqtyń aldyn alý, otba­sylyq qundylyqtardy qalyp­tastyrý, áleýmettik jaǵynan osal toptarǵa qoldaý kórsetý shara­lary kózdelgen otbasy ıns­tıtýtyn nyǵaıtý týraly zań jobasyn ázirlegen bolatyn», dedi.

«Zorlyq-zombylyqqa qarsy birinshi halyqaralyq naýqan osydan 30 jyl buryn, 1991 jyly ótkizilgen edi. Sodan beri bul halyqaralyq naýqan elimizde jyl saıyn uıymdastyrylyp keledi. Halyqaralyq naýqannyń osy ýaqytqa deıin ótkizilýiniń ózi – álem boıynsha zorlyq-zombylyq ózekti másele ekenin jáne bul másele túbegeıli she­shil­meı otyrǵanyn kórsetip otyr. О́kinishke qaraı, álemde birde-bir el áıelderdi zorlyq-zom­bylyqtan tolyq qorǵaı almaý­da. Bizdiń maqsatymyz – zań­­namalyq turǵydan jaǵ­daı jasaý, memlekettik organ­dardyń vedomstvoaralyq jumy­syn úılestirý», dedi L.Ra­ma­zanova.

Halyqaralyq jıyn­da Qa­zaq­standaǵy Adam quqyqtary jó­nindegi ýákil Elvıra Ázimova áıel­derdiń kóbi óz qu­qy­ǵy­na qatysty qolda­nys­taǵy zańnamalar jaıly bile ber­meı­tinin aıtyp, elimiz­de COVID-19 pandemııasy ke­zinde otbasyndaǵy daý-jan­jal­­­dardyń, ásirese áıel­derdiń taıaq­qa jyǵylyp, quqyq­tary­nyń aıaqqa taptalýy sekildi zańsyz­dyqtardyń beleń alǵany­na alańdaýshylyǵyn bildirdi.

Al Májilis depýtaty Juldyz Súleımenova otbasylyq jáne áıelderge qatysty zorlyq-zom­bylyqtyń aldyn alýda tálim-tárbıeniń alar ornyna jan-jaqty toqtaldy. Bilim berý júıesi aıasynda oqýshylardyń adamgershiligi men moraldyq kelbetin qalyptastyrý másele­sine erekshe mán bergen depýtat: «Adamgershilik jáne ult rýhanııa­tynan qol úzgen tehnokratızm bizdi ushpaqqa shyǵarmasy anyq. О́tpeli kezeńde biz otbasynyń bala tárbıesindegi rólin kemitip aldyq. Muny moıyndaýymyz kerek. Sondyqtan bala tár­bıesi tek mekteptiń moınynda degen qasań túsinik áli de bar. О́skeleń urpaqtyń moraldyq, mádenı jáne psıhologııalyq ustanymdaryn qalyptastyratyn negizgi ınstıtýt – mektep. Son­dyq­tan ustazdyń róli tek úıretý ǵana emes, tárbıeleý eken­digin de esten shyǵarmaıyq. Bizdi ult retinde saqtaıtyn, aqparat tasqyny men ǵalamdaný kúshine tótep bere alatyn temirqazyq ustanymdardy bala sanasyna sińirý qajet. Sonymen qatar adam­zatqa jat qatygezdik, masyl­dyq pen menmendik, erin­shek minezden boıdy tasalap, meıi­rimdilik, elgezektik, qarapaıym­dylyq sııaqty kimge bolsa da jara­sa­tyn qasıetterdi bala boıyna darytý kerek. Ustazdar qaýymy ózderiniń buǵan da jaýap­ty ekenderin bir sát esten shy­ǵar­maýy tıis», dedi J.Súleımenova.

Ishki ister mınıstriniń oryn­ba­sary Murat Baımuqashev áıel­­der men balalardyń qu­qy­ǵyn qorǵaý úshin júıeli is-sha­ralar qabyldanǵanyna, arnaıy zań qabyldanyp, bul baǵyt­taǵy zańnamalardyń udaıy ja­ńarty­lyp otyratynyna kóńil bóldi. Onyń aıtýyn­sha, tur­mystyq zorlyq-zom­bylyq­qa qatysty polısııa qyzmet­ker­leriniń ókilettikteri keńeıtilgen. Búginde tártip saqshylary otba­sy-turmystyq quqyq buzýshy­lyqqa jol bergen otbasy tıran­dary­na qatysty naqty mindet­ter men shekteýlerdi belgi­leı ala­dy. «Endi polısııa qyzmet­keri turmystyq zorlyq-zom­by­lyq jasaý qaýpi bolǵan jaǵ­daı­da, jan­jal shyǵarýshyǵa jábir­lený­shige jaqyndaýǵa, onymen kez kelgen amal-tásilmen, onyń ishin­de telefon arqyly baı­lany­sýǵa tyıym salýǵa quqyly. Mun­daı shekteýlerdiń qoldanylý merzimi – 1 aı. Tyıym salýlar men shek­teýlerdi buzsa, kúdikti ákimshi­lik jaýap­qa tartylady, tipti 5 táý­likke ákimshilik qamaýǵa alynýy da múmkin. Eger tur­mystyq daý-janjal kezin­de uryp-soǵý ne­mese jeńil dene ja­raqattary bol­sa, quqyq buzý­shyǵa 10 nemese 15 táýlikke deıin ákimshilik qa­maýǵa alý túrinde qatań jaza qol­danylýy múmkin», dedi IIM ókili.

Statıstıkalyq málimetterge súıener bolsaq, jyl basynan beri polısııaǵa turmystyq zorlyq-zombylyqqa qatysty 125 myńnan astam ótinish pen habarlama kelip túsken. Tekserý kezinde sot 8,5 myń azamattyń minez-qulqyna baılanysty erekshe talaptar belgilese, 40 myńnan astam adam ákimshilik jaýapkershilikke tar­tyl­ǵan. Al áıelderdiń qaýip­siz­digin qamtamasyz etý maq­satynda shyǵarylǵan qorǵaý nusqa­ma­synyń sany 70 myńnan asyp jy­ǵylady. Al shańyraqty shaı­qal­­typ, otbasy irgesin sógetin osyn­­daı qylmystardyń negizgi se­bepteri – turmystyq taýqy­met­ten týyndaǵan urys-keris, qyz­­ǵanysh, maskúnemdik, qumar oıyn­ǵa salyný, buzaqylyq pen áleý­met­tik teńsizdik pen jaǵdaıdyń tómendigi.

Polısııa qyzmetkerleri­niń kún saıyn túrli taǵdyr­men betpe-bet keletinin aıtqan IIM Ákimshilik polısııa komı­teti Iývenaldy polısııa jáne áıelderdi zor­lyq-zombylyqtan qorǵaý bas­qarmasynyń basshysy Áset Ospanov: «Otbasy-turmystyq qatynastar aıasynda jasalǵan quqyq buzýshy­lyq­tar­dy taldaý jumystary zorlyq-zombylyqtyń negizgi sebebi – áleýmettik másele­ler ekenin kórsetip otyr. Onyń ishinde, ishimdiktiń kesirinen bolatyn urys-keris pen daý-janjal óte kóp», dedi. Otbasyndaǵy zorlyq-zombylyqtyń qoǵamdy turaqsyzdandyryp, áleýmettik qaýipsizdikke qaýip tóndiretin ózekti másele ekenin aıtqan IIM qyzmetkeri elimizde turmystyq zorlyq-zombylyq qurbandaryna kómek kórsetetin daǵdarys orta­lyqtary, otbasyn qoldaý orta­lyq­tary, senim telefondary, otba­sy men balalarǵa áleýmettik qyz­met kórsetý mekemeleri, psı­ho­logııalyq, medısınalyq-áleý­met­tik or­ta­lyqtar, sondaı-aq ýaqytsha nemese turaqty asyrap alýshy otbasylar bar ekenin atap ótti. «Krımınogendik jaǵdaı­dy saýyq­tyrý, otbasy-turmys­tyq qaty­­nastar salasyndaǵy quqyq buzý­shylyqtardy bol­dyr­maý maq­satynda respýb­lıka aýmaǵynda «Turmys», «Qada­ǵalaý», «Ýchaske», «Otbasy» se­kil­­di profılaktıkalyq is-shara­lar turaqty túrde júrgizi­ledi. Turmystyq zorlyq-zomby­lyq­tyń aldyn alý maqsatynda ishim­dikke salyný, otbasy-tur­mystyq qaty­nastar salasynda qu­qyq­qa qarsy is-áreketter ja­saý, densaýlyqqa jeńil zııan kel­tirý sııaqty usaq quqyq buzýshy­lyq­tardyń jolyn kesýge erte bastan mán berýimiz qajet», dedi spıker.

Jalpy, elimizde qabyldanǵan uıym­dastyrýshylyq jáne quqyq­tyq is-sharalardyń nátıjesinde osy jyldyń 10 aıynda otbasy-tur­mystyq qatynastar salasyn­da jasalǵan qylmystyq qu­qyq buzý­shylyqtar 7,5 paıyzǵa tó­men­­degen. IIM ókili otbasynda­ǵy zorlyq-zombylyq máselesi, ony sheshý joldary barlyq memle­ket­tik jáne qoǵamdyq uıymnyń naza­rynda ekenin de eske salyp ótti.

25 qarashadan bastap áıel­derge qatysty zorlyq-zomby­ly­qqa qarsy halyqaralyq kúres kúni barlyq elde bastalady. Bul halyqaralyq kampanııa 16 kún boıy ótkiziledi. Osyǵan oraı jıynda sóz alǵan Qazaqstan zań­gerler odaǵynyń Nur-Sultan qala­­syndaǵy fılıalynyń tór­aǵasy Serik Berkamalov: «16 kún degen árıne óte az. Otbasy ınstıtýtyn nyǵaıtý, áıelderge qatysty zorlyq-zombylyqtyń aldyn alýda mańyzy zor mundaı aýqym­dy aksııany 365 kún ót­kizsek te artyqtyq etpeıdi», de­­gen oıyn ortaǵa tastady.

Halyqaralyq naýqannyń basty maqsattarynyń biri – quqyqtyq aqparat jumysyn belsendi júrgizý. Sol sebepti de konferensııaǵa qatysýshylar zorlyq-zombylyq máselelerine qatysty aǵartýshylyq, mádenı is-sharalar ótkizý jumystaryna da erekshe nazar aýdardy. Bas­qosý bar­ysynda Ulttyq komıssııa tóraıy­my Lázzat Ramazanova, Qazaq­standaǵy Adam quqyqtary jónin­degi ýákil Elvıra Ázimova jáne Ishki ister mınıstriniń oryn­basary Murat Baımuqashev «Zor­lyq-zombylyqqa qarsy 16 kún­dik belsendi áreket» atty halyq­aralyq naýqan aıasynda óte­tin is-sharalardyń birlesken jos­paryn bekitip, ortaq qujatqa qol qoıdy.