Táýelsiz Qazaqstan memleketiniń qazyǵyn qaǵyp, týyn tikteýde Tuńǵysh Prezıdent – Elbasymyzdyń sińirgen eńbegi erekshe. Osy oraıda, 1 jeltoqsandy Tuńǵysh Prezıdent kúni retinde jarııalaýdyń mańyzy zor. Tarıh betterin paraqtasaq, 1991 jyly 1 jeltoqsanda qazaqstandyqtar ózderiniń Tuńǵysh Prezıdentin saılady. El táýelsizdigin amanat etti, oǵan senim artty, jaýapkershilik júgin arqalatty. Halqymyz óziniń Kóshbasshysynyń eldi adastyrmaı, tyǵyryqqa tiremeı, týra jolmen alyp shyǵatynyna kámil sendi. Osyndaı tarıhı datadan bastaý alatyn mereke búginde jalǵasyn taýyp otyr.
Prezıdenttikke saılanyp, Ant berý rásiminen keıin tebirene sóılegen Elbasy N.Nazarbaev: «Búgingi kún – qazaq eliniń shejiresine máńgi enetin kún. Tarıhtyń talaı buralań belesinen ótip, bul kúnge de jetip otyrmyz. Bárin de kórgen halyqpyz, bárine kóngen halyqpyz. Ejelden erkindikti ańsap, azattyqty kóksep kele jatqan elimizdiń basyna talaı ret baq ta ornap, baǵy da taıyp, saǵy da synǵan, qıly kezeń, zar zamanǵa da talaı ushyraǵan. Aıqaılap júrip, asharshylyqqa urynyp, urandap júrip ult múddesin umytqanymyz da aqıqat. Shúkir, keshteý bolsa da es jıyp, eńse kóterip, egemen eldiń týyn da tige bastadyq. Qazaq Respýblıkasynyń Prezıdentin búkil halyq saılaǵany – osy joldaǵy eń bıik belestiń biri. Eldiń qamyn oılaıdy, namysyn jibermeıdi dep bir aýyzdan senim artqandaryńyz úshin shyn júrekten alǵysymdy aıtamyn. Elim úshin, halqym úshin, Qazaqstanym úshin tarıhtyń qaı synaǵyna da táýekel dep bas tigýge daıynmyn. Bul jolda eń aldymen dana halqyma, darqan elime, ata-babamnyń arýaǵyna súıenemin», dep aǵynan jaryldy.
Tarıhtyń sol bir bultarysty kezeńinde óz Kóshbasshysyn durys tańdaı bilgen qazaqstandyqtar da ózderi senim artqan Erdiń eldi adastyrmaı durys baǵytqa jetelegenine búgingi kúni kózderi tolyq jetip otyr. Halyqtyń basym kópshiliginiń sol kezeńde qatelespegenine qazir shúkirshilik etemiz.
Prezıdentke búkil halyq atynan ókildik berilgennen keıin 16 jeltoqsanda «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik táýelsizdigi týraly» zań qabyldandy. Eki kúnge talqylaýǵa sozylǵan bul zań da daý-damaısyz qabyldana qalǵan joq. Qazaq eliniń táýelsizdigin kóre almaǵandar da, qyzǵanyshpen qaraǵandar da tabyldy. 16 jeltoqsannan bastap Táýelsizdiktiń órlik pen erlikke toly qasıetti sapary, azattyqtyń arpalysqa toly aq joly bastalyp, táýelsiz eldiń irgetasyn qalap, ony nyǵaıtý qolǵa alyndy.
Elbasy Nazarbaevtyń óz elindegi ózine senim artqan halqyna degen bedeli tipti eń bir qıyn-qystaý jyldardyń ózinde de oryndaýǵa bolmaıtyn sharýa týraly eshqandaı ýáde bermegendiginen de arta tústi. Eger ýáde berse múltiksiz oryndady. Onyń boıyndaǵy týa bitken jáne ómirlik tájirıbemen bekigen tózimshildigi, sabyrlyǵy, ustamdylyǵy Tuńǵysh Prezıdent – Elbasymyzdyń búkil qazaqstandyqtardy óziniń aınalasyna toptastyrýǵa jaǵdaı jasaǵan saıasatker jáne tulǵa ekendigin tanytty.
Elbasy N.Nazarbaevtyń Qazaqstandaǵy táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy Kóshbasshylyq ról atqarǵanyn Anglııanyń 1979-1990 jyldardaǵy úkimetin basqarǵan Margaret Tetcher de moıyndap, oń baǵa berdi. N.Nazarbaevtyń «Qazaqstan joly» kitabynyń aǵylshynsha nusqasynyń alǵysózinde «Temir Ledı» bylaı dep jazǵan edi: «Prezıdent Nazarbaev Qazaqstandy búgingi shyqqan bıigine jetkizý úshin batyldyq pen saqtyqtyń úılesimin paıdalandy. Kommýnızm buǵaýlaryn byt-shyt qylǵan el óziniń erekshe qazaqy qasıetterin saqtap qaldy. Prezıdent Nazarbaev ekonomıka men qoǵamnyń ashyqtyǵyna, ıaǵnı onyń keıbir kórshileri qasarysa bas tartqan naq sondaı nárselerge umtyldy, ol sóıtip Qazaqstan úshin halyqaralyq uıymdarda aıtarlyqtaı bedelge qol jetkizdi».
Nursultan Nazarbaevtyń memleket basshylyǵyndaǵy aıryqsha bir ózgesheligi halyqaralyq, ultaralyq máselelerdiń shıelenisin, sheshýin asyǵystyqqa salmaı, arandatatyn pikirlerdiń yǵy men yrqyna jyǵylmaı, áliptiń artyn baǵa sabyrmen, ýaqyttyń talabyna, zamannyń sarabyna salyp, qazaqstandyq joldyń ereksheligine úılestire, jan-jaqty múddelerdiń túıisý núktesin taba bilip sheshýinde boldy.
Jańa Qazaqstandy qalyptastyrý jolyndaǵy basty kedergi totalıtarlyq ótken kúnniń kerneýi kete qoımaǵandyǵy bolatyn. Ol memleket pen qoǵam ómiriniń kóptegen qyryn belgili bir dárejede aıqyndap jatty. Munyń ózi sharýashylyq júrgizý men basqarýdyń eski tásilderine boı urýshylyqtan ǵana emes, halyqtyń basym bóliginiń boıǵa bitken enjarlyǵynan, ókimet óltirmeıdi deıtin seniminen de tanylyp jatty. Kózge kórine bermeıtin bul kedergilerdi eńserýde de Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń baısaldy saıasatynyń arqasynda qol jetkizildi.
Nursultan Nazarbaev táýelsizdiktiń betburysty kezeńderinde Memleket basshysy retinde biliksizdikke, ásirese ekonomıkalyq jáne saıası damýdyń úlgilerin taldaý máselesindegi biliksizdikke qatań qarsy tura aldy. Bárine birdeı jaǵa bermeıtin, biraq ómirsheń mańyzy bar sheshimderdi qabyldaýǵa qol jetkize bildi. Elbasynyń óz sózimen aıtsaq «keıde adamdardy erkinen tys qazir barǵysy kelmeıtin, biraq obektıvti túrde barýǵa tıis jaqqa jeteleýge týra keldi». Iаǵnı Elbasy N.Nazarbaev bılik úshin kúrestegi batyldyq pen bılik basyndaǵy batyldyqtyń eki basqa ekendigin óz isimen naqtylap, tarıhty jańa arnaǵa bura alǵan reformator ekenin dáleldeı bildi.
Elbasynyń álemdik deńgeıdegi qabilet-qarymyna, saıası is-qımylyna, tııanaqty sheshimine, qurdymǵa kete bastaǵan ekonomıkany alǵa jyljytý jolyndaǵy tıimdi saıasatyna, ýaqyt talabyna qaraı oılastyrylǵan ádis-tásilderine, strategııalyq ustanymdaryna qapysyz sengen qazaqstandyqtar óziniń tuńǵysh Prezıdentine, tizgin ustaǵan Elbasyna árqashan qoldaý bildirdi, qoldaý bildirip kele jatyr. Tizginniń senimdi qolǵa tııýiniń arqasynda el jańardy, dáýletimiz tolysa tústi.
Memleket basshysy ekonomıkalyq tyǵyryqqa tirelgen, saıası daǵdarysqa ushyraý aldyndaǵy Qazaqstandy jańa dáýirlik jarqyn kúnderge jetelep alyp shyqty. О́zine senim artqan eldiń úmiti aqtaldy. El men Elbasy bir uǵymǵa aınaldy. «Elbasy» uǵymyn alǵash ret Ábish Kekilbaev 1991 jyly 10 jeltoqsanda N.Nazarbaevtyń tamasha jeńisinen keıin, el tarıhyndaǵy tuńǵysh ınaýgýrasııa rásimi kezinde óziniń Memleket basshysyna arnaǵan tilek sózinde qoldanǵan edi. Sodan beri «Elbasy» ataýy shynaıy uǵymǵa, búkil halyqtyq ataýǵa aınaldy. Shyndyǵyna kelgende, elimizdiń Tuńǵysh Prezıdentine Elbasy ataǵyn elimizdiń Parlamenti emes, halyq áldeqashan-aq bergen edi. El Parlamenti ony zańdy turǵydan ǵana bekitti. Táýelsizdik týynyń berik qolda ekendigine el halqynyń sol kezde-aq kózi jetken edi.
Memlekettiń, onyń basshylyǵynyń qandaı saıasat júrgizýine, qandaı baǵyt jáne jol tańdaǵanyna sáıkes saıası qurylym, saıası júıe, saıası bılik túri ornaıdy. Atalǵan saıası júıe men bılik túri jáne eldiń saıası baǵyty jańadan táýelsizdik alǵan elderdiń tańdaǵan damý úrdisine jáne sol eldiń basshylyǵynyń júrgizgen saıasatyna baılanysty da qalyptasady. Sol sııaqty Táýelsizdik alǵanyna otyz jyl tolǵan Qazaqstannyń da jańa memlekettilikti qalyptastyrýdan bastap ózindik memlekettik qurylystaǵy, áleýmettik-ekonomıkalyq damýdaǵy, eldiń qoǵamdyq ómiriniń kezeń-kezeńimen demokratııalandyrý baǵytyndaǵy qazaqstandyq joly qalyptasty.
El Táýelsizdiginiń baıandy bolýy men bolashaq urpaqtyń baqyty úshin Tuńǵysh Prezıdentke artylar júk te aýyr. Artylǵan júkti abyroımen kóterý, halyq senimin aqtaý, táýelsizdikti tuǵyrly etý, álemdik qaýymdastyqqa terezesi teń elder qatarynda bolýdy júzege asyrý odan da qıynyraq isterdi atqarýdy, batyl sheshimder qabyldaýdy qajet etti. Osy atalǵan asa mańyzdy maqsat, mindetterdi sheshý turǵysynda Elbasy N.Nazarbaev birden-bir durys qadam jasaı aldy. Bul qadam – Táýelsizdiktiń alǵashqy kúnderinen qalana bastaǵan Qazaqstannyń ózindik damý joly edi.
Bul jol tek ekonomıkalyq úlgini tańdaýǵa, jalpy konstıtýsııalyq erejelerdi qabyldaýǵa, prezıdenttik kúshti bılikti ornyqtyrýdy ǵana emes, sonymen birge saıası rejımdi, ınfraqurylymdy jáne konfessıonaldyq qatynastardy qamtıtyn da saıası úlgi edi. Qazirgi ýaqytta bul úlgi dúnıe júzinde, bedeldi halyqaralyq uıymdarda jáne respýblıkamyzdyń ózinde de asa joǵary baǵalanyp otyr. Qazaqstanda otyz jylǵa taıaý ýaqyt boıy etnostyq jáne dinı ózara túsinistiktiń saqtalýy kóp jaǵdaıda qazaqstandyq joldyń mártebesin arttyra túsedi. Bul joldyń ońtaıly sheshilýiniń jáne tıimdiliginiń Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdentiniń atymen baılanystyrylýy da Ult Kóshbasshysynyń tóńiregine toptasý qajettigin taǵy da aıqyndaı túsedi.
Qazir táýelsiz qazaq eliniń tarıhy jasaldy. Biraq ony Qazaq eliniń Kóshbasshysy bola alǵan Nursultan Nazarbaevtyń 1991 jyly búkil halyqtyq saılaýdan keıin qolǵa alǵan basshylyq qyzmetinsiz kózge elestetý múmkin emes. О́ıtkeni táýelsizdik qarsańyndaǵy jáne táýelsizdiktiń san qyrly soqpaqty jyldaryndaǵy onyń tizginin ustaǵan Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń el basqarǵan qyzmetinsiz táýelsiz el tarıhynyń paraqtaryn jazyp shyǵý múmkin de emes. О́ıtkeni bul tarıhta táýelsiz elimizdiń irgetasyn qalap, keregesin kerip, onyń árbir ýyǵyn shanshyp, shańyraǵyn kótergen, bar-joǵyn túgendep, irgesin keńeıtken, ony álem elderi moıyndaǵan memleketke aınaldyrǵan, onymen sanasýǵa yqtııar etken Nursultan Nazarbaevtyń qoltańbasy, qabyldaǵan tarıhı sheshimderi, ustanǵan saıasaty, saıası qyzmeti, ózindik dara joly jatyr.
Qazaqstannyń qazirgi jetistikterin, otyz jylda júrip ótken tabysty jolyn álemniń belgili qaıratkerleri men saıasatkerleri jáne Qazaqstan qoǵamy Nursultan Nazarbaevtyń tikeleı basshylyǵymen ómirge kelgen jáne kúnbe-kún is júzinde asyryp kele jatqan avtorlyq strategııasy dep baǵalaıdy. Batystyq saıasatkerler men qaıratkerler de Qazaqstannyń búgingi tabystaryn onyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevpen baılanystyrady. Solardyń biri aǵylshyn pýblısısi, saıası eńbekterimen belgili Dj.Aıtken «Nazarbaev jáne Qazaqstannyń qalyptasyp damýy» degen eńbeginde Qazaqstandy álemdik qaýymdastyqpen tanystyrýdyń, onyń jetistikterin jetkizýdiń kilti Nazarbaev tulǵasynda ekendigin moıyndaıdy jáne atalǵan kitabyn osy baǵytta jazady.
Álem kartasynda «toǵyzynshy terrıtorııa» atanyp, ulan-ǵaıyr jerdi ıelengen Qazaqstandy tańǵajaıyp tabystarǵa jetkizgen Elbasynyń taǵy bir tarıhı sheshimi týǵan eliniń jarqyn bolashaǵy jolynda joǵary saıası bılikten óz erkimen bas tartyp, el basshylyǵyn halyq tanyǵan izbasar tulǵaǵa berýin aıryqsha atap ótýimiz kerek. Álemde memleket basqarǵan bıleýshilerdiń mundaı qadamǵa barýy neken-saıaq ekeni tarıhtan belgili.
N.Nazarbaev 2019 jyly 19 naýryzda Qazaqstan halqyna el basshylyǵynan ketetinin resmı túrde málimdep, Qazaqstan Prezıdenttigine halyq qoldaǵan jaǵdaıda Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń kandıdatýrasyn usynatynyn habarlady. Elbasy osylaısha ózi salǵan sara joldyń sabaqtastyǵyn buryn-sońdy bolmaǵan erekshe sheshimmen qamtamasyz etti. Búgingi tańda osy baǵytty ornyqty basshylyǵymen júrgizip otyrǵan Memleket basshysy Q.Toqaevtyń qajyr-qaıratynyń arqasynda eki jylda eresen jumystar júzege asyrylýda.
2021 jyl – Táýelsizdik tarıhynyń otyz jyldyǵy. Bul jyl az ǵana merzimde qol jetkizilgen tabystar men jetistikterdi, ǵasyrlar toǵysynda, myńjyldyqtar mejesinde Eýrazııa qurlyǵynyń ortasynda ornaǵan álemniń myqty elderimen básekelese alatyn deńgeıge jetken Qazaqstan atty memleketti álemge taǵy da bir tanytatyn jyl bolmaq. Táýelsizdiktiń otyz jyldyǵy merekelik sharalar men saltanat ótkizetin jyl ǵana emes. Bul Qazaq eliniń jasampazdyq pen turaqtylyqtyń, álemge úlgi bolarlyq tájirıbesi men úlgisin, ekonomıkalyq órleýi men áleýmettik saıasatynyń, qazaqstandyq ózindik damý jolynyń durystyǵyn pash etetin jyly bolmaq.
Táýelsizdiktiń bastaýynda bolǵan Elbasy Nursultan Nazarbaev el erteńin de aıqyndady. Elbasy. El táýelsizdigi. El erteńi. Bir-birine etene jaqyn, bir-birin tolyqtyratyn, ózara sabaqtas sózder. Táýelsizdik desek, eń aldymen, onyń bastaýynda bolǵan, ony nyq senimmen alǵa aparǵan, táýelsiz el memlekettiliginiń negizin qalaǵan Elbasy oıǵa keledi. Elbasy desek, qıyn-qystaý kezeńde eldi basqaryp, ony bar qıynshylyqtan alyp shyǵyp, búgingi órkendi damýǵa jetkizgen Elbasy men El erteńi taǵy da aldymyzdan shyǵady.
Elbasynyń, Ult kóshbasshysynyń eńbegi men bedelin onyń ótken qyzmetin baıandaý jáne ol týraly basqalardyń oı-pikirin jetkizý arqyly da baǵalaýǵa bolady. Qazaqstan halqy da Elbasynyń eńbegin osylaı baǵalaıdy. Eldiń qaýipsizdigi men turaqtylyǵyn jáne órkendi damýǵa serpin beretin reformalardy jedel de tıimdi júrgizý úshin jáne bul maqsatqa jetýde birinshi kezekte halyqtyń qoldaýyna ıe bolatyn qabiletti de kúshti tulǵanyń qajet bolatyndyǵyn tarıh paraqtary áldeqashan dáleldegen. Táýelsiz Qazaqstan tarıhynda mundaı tulǵa boldy jáne aldaǵy ýaqytta da qajet. Sondyqtan da Elbasy, El táýelsizdigi, El erteńi uǵymdaryn qasterleı de, qoldaı da bilýimiz paryz etiledi. Bul bizdiń, urpaqtarymyzdyń bolashaǵy úshin qajet.
Qoryta aıtqanda, az ǵana ýaqytta elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń jetekshiligimen elimizde ekonomıkalyq, áleýmettik, quqyqtyq jáne saıası túbegeıli ózgerister júzege asyryldy. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy Elbasy belgilegen jáne batyl júrgizgen baǵyt ózin ózi aqtady jáne aldaǵy ýaqytta da ómirsheń bolatyndyǵyn dáleldep otyr. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń júrgizgen bul saıasaty men baǵyty qazirgi ýaqytta «Qazaqstannyń damý joly» retinde dúnıe júzi qaýymdastyǵynan moıyndaldy. Bunyń ózi de Táýelsizdik pen Elbasy uǵymdarynyń bir-birimen ajyraǵysyz ekendigin aqıqat ete túsedi. Endeshe, Tuńǵysh Prezıdent kúni Elbasynyń el tarıhyndaǵy mańyzdy kezeńge qanshalyqty súbeli úles qosqanyn, júrip ótken sátti ári aýyr jolymyzdy este ustaýda erekshe mańyzǵa ıe.
Murat BAQTIIаRULY,
senator, saıası ǵylymdar doktory, professor
