Aýyl • 02 Jeltoqsan, 2021

Aýylǵa qatysty másele aldymen aýylda talqylansa...

17141 ret kórsetildi

Taıaýda ashyq NQA (normatıvtik-quqyqtyq aktiler) portalyna Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstrligi ázirlegen «Jeke qosalqy sharýashylyqtar týraly» Qazaqstan Respýblıkasy zańynyń jobasyna tujyrymdama jobasy» degen qujat salyndy. Birden aıtaıyq, jobanyń aýyldaǵy árbir otbasyna, olardyń áleýmettik kóńil kúıine tikeleı áser etetin shetin tustary bar jáne bul máseleler sharýalardyń aıtarlyqtaı alańdaýshylyǵyn týdyryp otyr.

Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Halyq birligi jáne júıeli reformalar – el órkendeýiniń berik negizi» dep atalǵan bıylǵy Joldaýynda «Jeke qosalqy sharýashylyqtardyń malyn jaıylymdyq jermen qamtamasyz etý máselesine aıryqsha nazar aýdarý qajet. Olardyń quqyqtyq mártebesi jáne kórsetiletin qoldaý tásilderi «Jeke qosalqy sharýashylyqtar týraly» bólek zańda kórinis tabýy kerek. Úkimet bul zań jobasyn óte qysqa merzimde ázirleýge tıis» degen tapsyrma bergeni málim. Zań jobasy Prezıdenttiń osy tapsyrmasyn oryndaý maqsatynda ázirlengen. Biraq tym asyǵys daıyndalǵan syńaıly.

Kúni keshe atalǵan tujy­rym­da­ma jobasyn ZOOM arqyly tal­­qylaýǵa elimizdiń barlyq óńiri­nen derlik qarapaıym sharýa­lar qatysty. Osy onlaın konferensııa barysynda eki nársege kózimiz anyq jetti. Birinshisi – aýyl­da­ǵy jurttyń basym kóp­shiligi osyndaı usynystar ázirlenip jat­qa­nynan áli beıhabar. Ekinshisi – tujyrymdama jobasymen tanys­qandardyń kóbi ondaǵy usy­nys­tar­ǵa qarsy ekenderin aıtýda. Biz osy shar­ýalardyń pikirine júginbes buryn, bári túsinikti bolýy úshin usy­nylyp otyrǵan tujyrymdama jobasyna az-kem toqtalyp óteıik.

«Jeke qosalqy sharýa­shy­lyq­tar týraly» Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Zańynyń jobasyna tujy­rym­dama jobasy dep atalatyn bul qujatta (ashyq NQA portalyna ótken qazan aıynda salyndy) zań jo­basyn ázirleý qajettiginiń ne­giz­demesi bylaı túsindirilgen: «Zań jobasyn ázirleýdiń negizi Mem­leket basshysynyń 2021 jyl­ǵy 1 qyrkúıektegi «Halyq bir­ligi jáne júıeli reformalar – el ór­kendeýiniń berik negizi» atty Qa­zaqstan halqyna Joldaýyn iske asyrý jónindegi jalpyulttyq is-sharalar josparynyń 18-tarmaǵy bolyp tabylady. Zań jobasyn qabyldaý búgingi kúni ózekti bolyp otyr, bul obektıvti sebeptermen rastalady» deı kele, Ulttyq statıstıka bıýrosynyń kelesideı málimetterin keltirgen. Osy de­rek­terge qaraǵanda, elimizde qazir 1 636,2 myń jeke qosalqy sha­r­ýa­shylyq (budan ári – JQSh) bar eken. Olar 2020 jyldyń qorytyndysy boıynsha jalpy somasy 2,6 trln teńgeniń aýyl shar­ýashylyǵy ónimderin óndirip, el­diń azyq-túlik qaýipsizdigin qam­ta­masyz etýge eleýli úles qos­qan. Qazirgi ýaqytta salanyń jalpy óniminiń 41,5%-y JQSh úlesine tıesili. Budan basqa, JQSh-da tabystylyq deńgeıi tómen adamdar sanatyna jatatyn 3,5 mln-nan astam aýyl turǵyndary jumys isteıdi. Qosh, delik. Statıstıka bul­tartpas aıǵaq. Bul rette, JQSh óndiristiń zamanaýı ádis­te­rine qol jetkize almaıtyny, olar­dyń orasan zor bıologııalyq ak­tı­vi tehnologııalyq proses­ter­ge tar­tylmaǵany, áleýetti múm­kin­dikteri ashyl­­­­maǵany, mem­le­ket­tik qoldaý shara­la­ry­na qol jet­kize almaıtyny azyq-tú­lik taýarlarynyń ishki naryǵynda uıym­dasqan sharýashylyqtarmen teń emes báse­kelestik júrgizýge májbúr ekeni aıtylǵan.

«JQSh-nyń sharýashylyq qyzmetin júrgizýiniń naqty ret­tel­megeni búginde qolaısyz eko­logııalyq jaǵdaıdyń jáne eldi mekenderdiń ózinde ǵana emes, olar­dyń aınalasynda da qana­ǵat­ta­narlyqsyz epızootııalyq jáne sanıtarııalyq jaǵ­daıdyń týyndaýyna ákeldi. Eldi meken­der­diń aına­lasyndaǵy jaıylymdyq jer­lerdiń jetispeýshiligi jáne olar­dyń joǵary deńgeıde tozýy el halqynyń eń saıası passıvti jáne konservatıvti bóligi arasynda narazylyq bildirýshiler sa­nynyń ósýine sebep boldy, mu­ny oppozısııalyq kózqarastaǵy destrýktıvti elementter jıi qol­da­nýda», delingen. Bul da ras. Biraq mal basy qazirgiden de kóp bolǵan keńestik kezeńde jetkilikti bolǵan jer nelikten qazir jetispeı qal­dy? Jurttyń narazylyǵyn týdyratyn máseleniń ushyǵy osy suraqtyń jaýabynda jatqany belgili.

Osy negizdemede aýyl turǵyn­da­ry­nyń Biryńǵaı jınaqtaýshy zeı­net­aqy qo­ryn­daǵy, Mem­le­ket­tik áleý­met­tik saqtandyrý qo­ryn­daǵy jáne Min­detti áleý­met­­tik medısınalyq saq­tan­dyrý qoryndaǵy jeke shottarynda qa­ra­jat jınaqtaýǵa tolyq kó­lem­de múm­kin­dikteriniń joqty­ǵy, bul olardyń áleýmettik qor­ǵalý deń­geıin aıtarlyqtaı tómen­de­tetini de qa­perge alynǵan. Jón, munymen de ke­lispeske áddińiz joq.

Qysqasy, «Zań jobasyn qa­byl­daý­daǵy maqsat – JQSh qyz­metiniń quqyqtyq, uıym­das­ty­rýshylyq jáne ekono­mı­kalyq negizderin, olardyń qyzmetin memlekettik retteý men qoldaýdyń qaǵıdattary men tetikterin aıqyndaý» ekeni jazylǵan. Osyndaı ıgi maqsatty kózdegen zań jobasy qalaısha sha­r­ýa­lardyń narazylyǵyn týdyrýy múmkin?

1

Almasbek Sadyrbaev,

«Shopan ata» qaýymdastyǵynyń tóraǵasy:

– Aýyl turǵyndary, ondaǵy sharýa­lar memleketten eshqandaı kómek, ne nesıe alyp otyrǵan joq, bárinen qaǵaberis qalyp ke­ledi. Prezıdentimiz Q.Toqaev jeke qosalqy sharýashylyq týraly Úkimetke tapsyrma bergende biz qatty qýandyq. Alaıda sol zańdy kútip júrgen aýyldaǵy jurt ony talqylaýdan tys qalyp qoıǵanymyzdy endi bilip jatyrmyz. Endi qarasaq, ishinde kóptegen qısyq dúnıeler ketipti. Álbette, bul jaǵ­daı kópshilik kókeıinde túrli suraq týyn­­datty. Osyǵan baılanysty biz, «Shopan ata» qaýymdastyǵy, ZOOM arqyly onlaın-jınalys ótkizdik. Oǵan elimizdiń 9 oblysynan sharýalar bel­sendi qatysty. Kóptegen pikir aıtyldy. Sonyń ishinde eń ne­gizgileri retinde mynany aıtýǵa bolady. Birin­shiden, kóp­­shiliktiń narazylyǵyn tý­dyr­­ǵan bir másele, ol – atal­ǵan zań tujy­rym­damasynda aýyldaǵy úıdiń qora-jaıynda us­­taıtyn mal sanyn shekteý.

Birinshiden, aýyldaǵy el sol aldyndaǵy malyna bola aýylda turyp jatyr. Maly arqyly nápaqa taýyp, bala-shaǵasyn ba­ǵyp, oqytyp otyr.

Ekinshiden, aýylda aýyl sharýa­shy­­lyqtaryna, fermerler­ge aýyl­dyń syr­tynda jer berý jáne sol aýyl turǵyndary paıdalanatyn aýyl tóńi­re­gindegi ja­ıylym bólý má­se­lelerin sheship berse, onda aýyl­dyń ishinde mal sanyna shek­teý qoıýǵa bolatyn shyǵar. Biraq búgingi aýyldaǵy eń kúrdeli másele – jaıylymdyq jer, jer máse­lesi. Muny sheshpeı, másele bit­peı­di.

Úshinshiden, Prezıdent aýylǵa kó­­mek­teseıik, memlekettik qol­­­daýdy aýyl­ǵa jetkizeıik dedi. О́ıt­keni eldegi azyq-tú­lik ónim­deriniń 60-70 paıyzy sol aýyl­daǵy jeke qosalqy sharýa­shy­lyqtardan. Al myna zań jobasyndaǵy usynystar ózi zorǵa kúneltip otyrǵan sharýalardy JQSh túrinde tirkep, zeı­netaqy aýdarymy, tabys salyǵy sııaqty máse­lelerdi mo­ıyndaryna ilip qoımaq. Mine, sondyqtan biz osy jaıttarǵa óz qarsy­lyǵymyzdy bildirip, petı­sııaǵa qol jı­naýǵa kiristik.

A.Sadyrbaevtyń aıtýynsha, 30 qara­sha­da ótken onlaın-jınalysqa 100-den asa adam qa­tysyp, sonyń 25-i sóılep, pikir-ustanymdaryn bildirgen. Solardyń ortaq pikiri – aýylda ár úıde 2 sıyr emes, 20-30 sıyrdan ustaýǵa bolady. Osyǵan qarap-aq Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstrligi basqa álemde, aýyldaǵylar bas­qa álemde ómir súrip jatqanyn kóre­miz.

«Baqsaq – baqa eken» demek­shi, sharýalardy ár úıdiń jeke qora-jaıynda ustalatyn mal sanyn shekteýmen qatar, zań aıasynda týyndaıtyn jaýap­ker­shi­lik­terge (sanıtarlyq, veterı­narlyq, ekologııalyq talap­tar­dy buzýǵa baılanysty aıyp­pul­dar salý) qatysty normalar da alańdatyp otyr. «Jeke qosalqy sharýashylyqtar týraly» zań jobasynyń talqylanyp jatqan usynystaryna bizdiń kóńi­limiz tolmaıdy. Halyqqa, ásirese, mal sharýashylyǵymen aına­­lysatyndarǵa olardyń qu­qy­ǵyn qorǵaıtyn jáne qol­daıtyn zań keregi anyq. Biraq bul zań jobasyndaǵy aýyl turǵyndary aýlasynda ustaýǵa tıisti mal sanyn shekteýge jáne túrli ákimshilik jaza túrleriniń qoldanylýyna qarsymyz», deıdi Almaty oblysy Eskeldi aýdanynan habarlasqan zańger Erjan Jańajyl. Degenmen ol da shekteý engizý qatty qajettilik bolyp jatsa, 100 bas qoı-eshki, 10 sıyr, 5 jylqy, 5 túıe malyn ustaýǵa múmkindik bolýy kerektigin aıtady. «Jáne osy maldy baǵý úshin aýyl aınalasyndaǵy jerlerdi halyq muqtajdyǵyna qoǵamdyq jaıy­­lymdar retinde qaıtaryp, ár otbasyna ózin ózi jem-shóppen qamtamasyz etýi úshin egistik jáne shabyndyq jerler berilýi kerek. Al mal sany shekti mólsherden ósken jaǵdaıda aýyl, aýdan ákimderi qosalqy sharýanyń aýyldan tys jerge shyǵýyna jaǵdaı jasap, jaz jaılaý, qys qystaýymen qamtamasyz etýge tıis», deıdi E.Jańajyl.

Ardaq Áýezbekov,

Jambyl oblysy,
T.Rysqulov aýdany:

– Aýyldaǵy ár úıdiń jeke qorasynda ustalatyn iri qaraǵa baılanysty shekteýdiń bolǵany durys dep oılaımyn. Shamamen 20 bas desek, tólimen 30-40 basqa baryp qalady. Al usaq maldyń shekti sanyn aýyldyń úlken-kishiligine (úlken aýyldar, 10-15 úıli aýyldar bar), jergilikti jerdiń jaǵdaıyna qaraı belgileý kerek. Eger aýyldaǵy úıde mal bordaqylatpaıtyn bolsaq, onda qaladaǵy ettiń baǵasy kılosyna 4 myń teńgeden asyp ketetinine kúmán joq. О́ıtkeni qalany etpen qamtamasyz etip, baǵanyń sharyqtap ketpeýine sebepker bolyp otyrǵandar – osy aýyl turǵyndary.

Iá, bárimizdiń oılaǵanymyz aýyl­dyń jaǵdaıyn qaıtsek jaq­sar­tamyz degen bir saýaldyń ja­ýaby. Alaıda osy jaýapty izdeý barysynda tıisti mınıstrliktiń aldymen sol aýyl halqynyń pikirin bilýdi, olarǵa ne kerektigin, qalaı kó­mek­­tesý qajettigin suraýdy umy­­typ kete beretindeı. Aýyl­­ǵa qatysty jobalardyń joly bola bermeıtini de son­dyq­tan bolar. Búgingi maqalaǵa ózek bol­ǵan tujyrymdama jobasynda ákimshilik-quqyqtyq jaýap­ker­shilikke qatysty usynylyp otyrǵan ózgerister de qanshalyq qısyndy ekeni belgisiz. Áli engizil­megenine, usynys ekenine qara­mas­tan, «aıyppul» degen sózdiń ózi sharýalardy álden shoshytýda. Qys­qasy, usynylyp otyrǵan zań jobasynyń tujyrymdamasy álden-aq aýyldaǵy jurttyń kóńi­line alań kirgizip qoıǵany baı­qalady. Sondyqtan, aldaǵy ýaqytta barlyq óńirde ashyq tal­qylaýlar men kezdesýler ótkizip, jer-jerde jo­ba­nyń maq­sa­tyn egjeı-tegjeıli túsindirý jumystaryn júrgizbese, aýyl halqynyń úlken qarsylyǵyn, tipti ashý-yzasyn da týdyryp alýy­myz ábden kádik. Muny esker­gen jón.

Sońǵy jańalyqtar

Tozaq qaqpasy

Rýhanııat • Keshe

Eskilik pen estilik

Ádebıet • Keshe

Polısııa: Kadr hám qadir

Qazaqstan • Keshe

Máńgilik saıahatshylar

О́ner • Keshe

Uqsas jańalyqtar