Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Halyq birligi jáne júıeli reformalar – el órkendeýiniń berik negizi» dep atalǵan bıylǵy Joldaýynda «Jeke qosalqy sharýashylyqtardyń malyn jaıylymdyq jermen qamtamasyz etý máselesine aıryqsha nazar aýdarý qajet. Olardyń quqyqtyq mártebesi jáne kórsetiletin qoldaý tásilderi «Jeke qosalqy sharýashylyqtar týraly» bólek zańda kórinis tabýy kerek. Úkimet bul zań jobasyn óte qysqa merzimde ázirleýge tıis» degen tapsyrma bergeni málim. Zań jobasy Prezıdenttiń osy tapsyrmasyn oryndaý maqsatynda ázirlengen. Biraq tym asyǵys daıyndalǵan syńaıly.
Kúni keshe atalǵan tujyrymdama jobasyn ZOOM arqyly talqylaýǵa elimizdiń barlyq óńirinen derlik qarapaıym sharýalar qatysty. Osy onlaın konferensııa barysynda eki nársege kózimiz anyq jetti. Birinshisi – aýyldaǵy jurttyń basym kópshiligi osyndaı usynystar ázirlenip jatqanynan áli beıhabar. Ekinshisi – tujyrymdama jobasymen tanysqandardyń kóbi ondaǵy usynystarǵa qarsy ekenderin aıtýda. Biz osy sharýalardyń pikirine júginbes buryn, bári túsinikti bolýy úshin usynylyp otyrǵan tujyrymdama jobasyna az-kem toqtalyp óteıik.
«Jeke qosalqy sharýashylyqtar týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń jobasyna tujyrymdama jobasy dep atalatyn bul qujatta (ashyq NQA portalyna ótken qazan aıynda salyndy) zań jobasyn ázirleý qajettiginiń negizdemesi bylaı túsindirilgen: «Zań jobasyn ázirleýdiń negizi Memleket basshysynyń 2021 jylǵy 1 qyrkúıektegi «Halyq birligi jáne júıeli reformalar – el órkendeýiniń berik negizi» atty Qazaqstan halqyna Joldaýyn iske asyrý jónindegi jalpyulttyq is-sharalar josparynyń 18-tarmaǵy bolyp tabylady. Zań jobasyn qabyldaý búgingi kúni ózekti bolyp otyr, bul obektıvti sebeptermen rastalady» deı kele, Ulttyq statıstıka bıýrosynyń kelesideı málimetterin keltirgen. Osy derekterge qaraǵanda, elimizde qazir 1 636,2 myń jeke qosalqy sharýashylyq (budan ári – JQSh) bar eken. Olar 2020 jyldyń qorytyndysy boıynsha jalpy somasy 2,6 trln teńgeniń aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirip, eldiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýge eleýli úles qosqan. Qazirgi ýaqytta salanyń jalpy óniminiń 41,5%-y JQSh úlesine tıesili. Budan basqa, JQSh-da tabystylyq deńgeıi tómen adamdar sanatyna jatatyn 3,5 mln-nan astam aýyl turǵyndary jumys isteıdi. Qosh, delik. Statıstıka bultartpas aıǵaq. Bul rette, JQSh óndiristiń zamanaýı ádisterine qol jetkize almaıtyny, olardyń orasan zor bıologııalyq aktıvi tehnologııalyq prosesterge tartylmaǵany, áleýetti múmkindikteri ashylmaǵany, memlekettik qoldaý sharalaryna qol jetkize almaıtyny azyq-túlik taýarlarynyń ishki naryǵynda uıymdasqan sharýashylyqtarmen teń emes básekelestik júrgizýge májbúr ekeni aıtylǵan.
«JQSh-nyń sharýashylyq qyzmetin júrgizýiniń naqty rettelmegeni búginde qolaısyz ekologııalyq jaǵdaıdyń jáne eldi mekenderdiń ózinde ǵana emes, olardyń aınalasynda da qanaǵattanarlyqsyz epızootııalyq jáne sanıtarııalyq jaǵdaıdyń týyndaýyna ákeldi. Eldi mekenderdiń aınalasyndaǵy jaıylymdyq jerlerdiń jetispeýshiligi jáne olardyń joǵary deńgeıde tozýy el halqynyń eń saıası passıvti jáne konservatıvti bóligi arasynda narazylyq bildirýshiler sanynyń ósýine sebep boldy, muny oppozısııalyq kózqarastaǵy destrýktıvti elementter jıi qoldanýda», delingen. Bul da ras. Biraq mal basy qazirgiden de kóp bolǵan keńestik kezeńde jetkilikti bolǵan jer nelikten qazir jetispeı qaldy? Jurttyń narazylyǵyn týdyratyn máseleniń ushyǵy osy suraqtyń jaýabynda jatqany belgili.
Osy negizdemede aýyl turǵyndarynyń Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qoryndaǵy, Memlekettik áleýmettik saqtandyrý qoryndaǵy jáne Mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrý qoryndaǵy jeke shottarynda qarajat jınaqtaýǵa tolyq kólemde múmkindikteriniń joqtyǵy, bul olardyń áleýmettik qorǵalý deńgeıin aıtarlyqtaı tómendetetini de qaperge alynǵan. Jón, munymen de kelispeske áddińiz joq.
Qysqasy, «Zań jobasyn qabyldaýdaǵy maqsat – JQSh qyzmetiniń quqyqtyq, uıymdastyrýshylyq jáne ekonomıkalyq negizderin, olardyń qyzmetin memlekettik retteý men qoldaýdyń qaǵıdattary men tetikterin aıqyndaý» ekeni jazylǵan. Osyndaı ıgi maqsatty kózdegen zań jobasy qalaısha sharýalardyń narazylyǵyn týdyrýy múmkin?
Almasbek Sadyrbaev,
«Shopan ata» qaýymdastyǵynyń tóraǵasy:
– Aýyl turǵyndary, ondaǵy sharýalar memleketten eshqandaı kómek, ne nesıe alyp otyrǵan joq, bárinen qaǵaberis qalyp keledi. Prezıdentimiz Q.Toqaev jeke qosalqy sharýashylyq týraly Úkimetke tapsyrma bergende biz qatty qýandyq. Alaıda sol zańdy kútip júrgen aýyldaǵy jurt ony talqylaýdan tys qalyp qoıǵanymyzdy endi bilip jatyrmyz. Endi qarasaq, ishinde kóptegen qısyq dúnıeler ketipti. Álbette, bul jaǵdaı kópshilik kókeıinde túrli suraq týyndatty. Osyǵan baılanysty biz, «Shopan ata» qaýymdastyǵy, ZOOM arqyly onlaın-jınalys ótkizdik. Oǵan elimizdiń 9 oblysynan sharýalar belsendi qatysty. Kóptegen pikir aıtyldy. Sonyń ishinde eń negizgileri retinde mynany aıtýǵa bolady. Birinshiden, kópshiliktiń narazylyǵyn týdyrǵan bir másele, ol – atalǵan zań tujyrymdamasynda aýyldaǵy úıdiń qora-jaıynda ustaıtyn mal sanyn shekteý.
Birinshiden, aýyldaǵy el sol aldyndaǵy malyna bola aýylda turyp jatyr. Maly arqyly nápaqa taýyp, bala-shaǵasyn baǵyp, oqytyp otyr.
Ekinshiden, aýylda aýyl sharýashylyqtaryna, fermerlerge aýyldyń syrtynda jer berý jáne sol aýyl turǵyndary paıdalanatyn aýyl tóńiregindegi jaıylym bólý máselelerin sheship berse, onda aýyldyń ishinde mal sanyna shekteý qoıýǵa bolatyn shyǵar. Biraq búgingi aýyldaǵy eń kúrdeli másele – jaıylymdyq jer, jer máselesi. Muny sheshpeı, másele bitpeıdi.
Úshinshiden, Prezıdent aýylǵa kómekteseıik, memlekettik qoldaýdy aýylǵa jetkizeıik dedi. О́ıtkeni eldegi azyq-túlik ónimderiniń 60-70 paıyzy sol aýyldaǵy jeke qosalqy sharýashylyqtardan. Al myna zań jobasyndaǵy usynystar ózi zorǵa kúneltip otyrǵan sharýalardy JQSh túrinde tirkep, zeınetaqy aýdarymy, tabys salyǵy sııaqty máselelerdi moıyndaryna ilip qoımaq. Mine, sondyqtan biz osy jaıttarǵa óz qarsylyǵymyzdy bildirip, petısııaǵa qol jınaýǵa kiristik.
A.Sadyrbaevtyń aıtýynsha, 30 qarashada ótken onlaın-jınalysqa 100-den asa adam qatysyp, sonyń 25-i sóılep, pikir-ustanymdaryn bildirgen. Solardyń ortaq pikiri – aýylda ár úıde 2 sıyr emes, 20-30 sıyrdan ustaýǵa bolady. Osyǵan qarap-aq Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi basqa álemde, aýyldaǵylar basqa álemde ómir súrip jatqanyn kóremiz.
«Baqsaq – baqa eken» demekshi, sharýalardy ár úıdiń jeke qora-jaıynda ustalatyn mal sanyn shekteýmen qatar, zań aıasynda týyndaıtyn jaýapkershilikterge (sanıtarlyq, veterınarlyq, ekologııalyq talaptardy buzýǵa baılanysty aıyppuldar salý) qatysty normalar da alańdatyp otyr. «Jeke qosalqy sharýashylyqtar týraly» zań jobasynyń talqylanyp jatqan usynystaryna bizdiń kóńilimiz tolmaıdy. Halyqqa, ásirese, mal sharýashylyǵymen aınalysatyndarǵa olardyń quqyǵyn qorǵaıtyn jáne qoldaıtyn zań keregi anyq. Biraq bul zań jobasyndaǵy aýyl turǵyndary aýlasynda ustaýǵa tıisti mal sanyn shekteýge jáne túrli ákimshilik jaza túrleriniń qoldanylýyna qarsymyz», deıdi Almaty oblysy Eskeldi aýdanynan habarlasqan zańger Erjan Jańajyl. Degenmen ol da shekteý engizý qatty qajettilik bolyp jatsa, 100 bas qoı-eshki, 10 sıyr, 5 jylqy, 5 túıe malyn ustaýǵa múmkindik bolýy kerektigin aıtady. «Jáne osy maldy baǵý úshin aýyl aınalasyndaǵy jerlerdi halyq muqtajdyǵyna qoǵamdyq jaıylymdar retinde qaıtaryp, ár otbasyna ózin ózi jem-shóppen qamtamasyz etýi úshin egistik jáne shabyndyq jerler berilýi kerek. Al mal sany shekti mólsherden ósken jaǵdaıda aýyl, aýdan ákimderi qosalqy sharýanyń aýyldan tys jerge shyǵýyna jaǵdaı jasap, jaz jaılaý, qys qystaýymen qamtamasyz etýge tıis», deıdi E.Jańajyl.
Ardaq Áýezbekov,
Jambyl oblysy,
T.Rysqulov aýdany:
– Aýyldaǵy ár úıdiń jeke qorasynda ustalatyn iri qaraǵa baılanysty shekteýdiń bolǵany durys dep oılaımyn. Shamamen 20 bas desek, tólimen 30-40 basqa baryp qalady. Al usaq maldyń shekti sanyn aýyldyń úlken-kishiligine (úlken aýyldar, 10-15 úıli aýyldar bar), jergilikti jerdiń jaǵdaıyna qaraı belgileý kerek. Eger aýyldaǵy úıde mal bordaqylatpaıtyn bolsaq, onda qaladaǵy ettiń baǵasy kılosyna 4 myń teńgeden asyp ketetinine kúmán joq. О́ıtkeni qalany etpen qamtamasyz etip, baǵanyń sharyqtap ketpeýine sebepker bolyp otyrǵandar – osy aýyl turǵyndary.
Iá, bárimizdiń oılaǵanymyz aýyldyń jaǵdaıyn qaıtsek jaqsartamyz degen bir saýaldyń jaýaby. Alaıda osy jaýapty izdeý barysynda tıisti mınıstrliktiń aldymen sol aýyl halqynyń pikirin bilýdi, olarǵa ne kerektigin, qalaı kómektesý qajettigin suraýdy umytyp kete beretindeı. Aýylǵa qatysty jobalardyń joly bola bermeıtini de sondyqtan bolar. Búgingi maqalaǵa ózek bolǵan tujyrymdama jobasynda ákimshilik-quqyqtyq jaýapkershilikke qatysty usynylyp otyrǵan ózgerister de qanshalyq qısyndy ekeni belgisiz. Áli engizilmegenine, usynys ekenine qaramastan, «aıyppul» degen sózdiń ózi sharýalardy álden shoshytýda. Qysqasy, usynylyp otyrǵan zań jobasynyń tujyrymdamasy álden-aq aýyldaǵy jurttyń kóńiline alań kirgizip qoıǵany baıqalady. Sondyqtan, aldaǵy ýaqytta barlyq óńirde ashyq talqylaýlar men kezdesýler ótkizip, jer-jerde jobanyń maqsatyn egjeı-tegjeıli túsindirý jumystaryn júrgizbese, aýyl halqynyń úlken qarsylyǵyn, tipti ashý-yzasyn da týdyryp alýymyz ábden kádik. Muny eskergen jón.
