Elbasy • 06 Jeltoqsan, 2021

Táýelsizdik taǵylymy

5116 ret kórsetildi

Kóp uzamaı eń qasıetti qundy­lyǵymyz – el táýelsiz­diginiń torqaly toıyn atap ótemiz. Osydan otyz jyl buryn biz sanaly túrde, óz dúnıe­tanymymyz ben bolmy­symyzdyń negizi retinde bostan­dyq pen azattyqqa tańdaý jasa­dyq. Búginge deıingi bul merzim  adamzat tarıhy úshin qas-qaǵym ǵana sát bolǵanymen, orda buzar jasqa endi tolǵan táýelsiz Qazaqstan úshin ol – úlken beles, asqaraly asý.

Nursultan NAZARBAEV,

Qazaqstan Respýblıkasynyń

Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy

 

Mundaıǵa tek rýhy kúshti, birligi bekem jurt qana qol jetkize alady. 

Arǵyda saq, ǵun babalarymyz, beride qaharman túrik ata­larymyz alasapyran zaman­dardaǵy alaquıyn daýyl­darǵa tótep berip, Uly dalada ulyq ulys qurdy. Talaı jurt alapat soǵystar men arpalysqan aıqastarda údere kóship, bordaı tozyp, tastaı úgilip, qumdaı shaıylyp ketken zaman­darda qazaqtar túrik jurtynyń ata qo­nysyn, qara shańyraǵyn saqtap qaldy.

Dana babalarymyz ózin ǵana emes, adal ǵurpyn, darhan kóńilin, taza tilin, ásem áni men qońyr kúıin, máıekti mádenıeti men baı ádebıetin qosa saqtap, urpaǵyna amanattaı bildi. Tamyryn da, tarıhyn da, kúsh-qýatyn da Uly daladan alatyn, kóptegen etnos ókilderi tatýlyq pen kelisimde, bereke-birlikte birge ómir súrip jatqan  dál osyndaı eldiń uly men qyzy bolý – ár qazaqstandyqtyń mańdaıyna jazylǵan sheksiz baqyt.

Adamzat tarıhyndaǵy eń aıtýly oqıǵalarǵa toly ǵasyr­lar to­ǵy­synda elimizdi bas­qarý maǵan úl­ken senimmen qatar zor jaýap­ker­shilik júk­tedi. Men ózim basshylyq etken otyz jylǵa jýyq ýaqyt boıy­­na týǵan halqymnyń senimin aqtaý úshin bar kúsh-jigerimdi aıanbaı jumsadym.

Erlik pen eldikti tý etken, jasam­pazdyqty jalaý etken halqy­myzdyń derbes memleket qurǵanynyń otyz jyldyq tor­qaly toıy qarsańynda táýel­sizdikten taǵylym alý úshin búgin týǵan halqymmen oı bólisýdi jón kórdim.

Táýelsizdiktiń mán-maǵy­na­sy týraly túrli ǵylym ókil­deri ózinshe tujyrym jasaı­tyny anyq. Biraq bir nár­se aqıqat, ol – ata-babala­rymyzdyń azattyq jolyn­daǵy jan alysyp, jan beris­ken san ǵasyrlyq kú­resi­­niń zańdy jalǵasy, ha­lyq­­­ara­lyq qujattarmen beki­tilip, máń­gilikke berilgen syıy.

Táýelsizdikke barar qıyn joldardaǵy sansyz kóp shaı­qas­tar men kóterilisterde qan­sha­ma qaharman babalarymyz sheıit boldy. Olardy eske alý, qurmetteý – bizdiń paryzymyz. Sondyqtan biz jańa zamanda qantógiske jol bermeı, qasıet­ti kıe­miz – táýelsizdikke sabyr men tózim­dilik, aqyl men parasat arqyly qol jetkizdik.

Men mıllıondaǵan adamdy qanǵa bóktirip, qısapsyz mol qıyndyqtardan turatyn XX ǵasyrdyń ortasynda dúnıege keldim. Birinshi dúnıejúzilik soǵysqa qazaqtar qatyspasa da, patshanyń 1916 jylǵy maýsym jarlyǵymen tyl jumysy úshin áskerge shaqyryldy. Otarshyl óki­mettiń óktemdigi men zulymdyǵy halyq­ty ashyndyryp, tózimin taýysty. Sol kezdegi Jetisý ólkesiniń Qarqara, Qastek, Samsy óńirinde bolǵan ult-azattyq kóterilisterge meniń ata-babalarym da qatysty.

Budan keıingi qazaq dalasyn qanǵa bók­tirgen Azamat soǵysy da halqymyz­ǵa qısapsyz mol qasiret ákeldi. Asharshy­lyq­tyń eki birdeı tolqyny – 1921-22 jyl men 1930-32 jyldardaǵy surqııa saıa­sat saldarynan ornaǵan zul­mat kezinde qazaqtyń teń jarty­sy qyryldy. El esin endi jınaı bastaǵan otyzynshy jyldar so­ńynda stalındik qandy repressııa ultymyzdyń sút betine shyǵar qaımaqtaryn jalmap ketti, sonymen birge qatardaǵy qarapaıym azamattar da qandy qasaptan aman qalmady.

Árıne, men bul oqıǵalardyń bárin kózim­men kórmesem de, ákem men anam­nyń ózegin muń men zar órtep, janaryn jasqa shylap otyryp aıtqan sózderi­nen, azattyq jolynda sheıit bolǵan arýaq­tarǵa arnap, kúbirlep oqyǵan duǵa­larynan estip-bilip, kókiregime túıip óstim. Keıde oılaımyn: qazaq degen ne degen tózimdi halyq?! Kónbeske kónip, shydamasqa shydaǵan. Bolashaǵy buldyr bolǵan kúnniń ózinde saǵyn syndyrmaı, keleshekten úmitin úzbegen. Qıyndyq ataýlyǵa qasqaıa qarsy turyp, úzdik­siz alǵa jyljyǵan.

Adamzat tarıhyna eń qandy qyrǵyn retinde engen ekinshi dúnıejúzilik so­ǵys­­tyń quramdas bóligi – Uly Otan so­ǵy­­sy­nyń qaharly kúnderi, bala bolsam da, áli kúnge kóz aldymnan ket­peıdi. Sábı kezimdi eske alǵanda ár úı­den maıdanǵa attanǵan aǵalarym, er-aza­ma­tynyń ornyn joqtatpaı, «Bári de jeńis úshin» dep, bel sheshpeı eńbek etken analarym men jeńgelerim, qarshadaı kúni­nen ógizge jegilgen soqamen jer jyr­typ, masaq terip, eńbekpen kózin ash­qan qa­tar­lastarym eske túsedi. Meniń eńbek ta­qyrybyna jıi oralatynymnyń bir sy­ry da balalyǵyn soǵys urlaǵan sol aýyr kúnderden qalǵan estelikte bolsa kerek.

Adamdy qandaı qıyndyqtan da aman alyp shyǵatyn qudiret eńbek ekenin men sábı kezimnen-aq sezindim. Keıingi jastarǵa únemi «Eńbek et, otbasyńdy asyra, elińe qyzmet qyl: óziń de tabysty bolyp, Otanyńnyń da qýaty artady» deıtinim sondyqtan.

Soǵystan sońǵy kezeńdegi tyń ıgerý, metall qorytý, bolat balqytý – halyq sha­rýashylyǵyn qalpyna keltirýdiń dál ortasynda júrdik. Sosıalızmniń artyq­shylyǵyn da, kemshiligin de kórdik. Bir sózben aıtqanda, Keńes Odaǵy qura­myn­da bolǵan jetpis jyldyqtyń nátı­je­si bizdiń eldiń paıdasyna sheshilgen joq.

XX ǵasyr basynda Alash qaıratkeri Ahmet Baıtur­syn­uly «Álhamdúllá, alty mıllıon halyqpyz» degen eken. Pat­shalyq Reseıdegi 1913 jylǵy resmı sanaq boıynsha Dala ól­kesinde, Túr­kistan ólkesindegi qazaqtardy qospa­ǵan­da, 5 mıllıon 597 myń halyq turǵan. De­mek Ahańnyń aıtyp otyrǵany – kúmán keltirmeıtin aqıqat. Al arada jar­ty ǵasyrdaı ýa­qyt ótkende KSRO-da 1959 jyly ótkizilgen sanaqta Qazaq­standaǵy qazaqtardyń sany 2 mıllıon 787 myńǵa deıin kemip, respýblıka hal­qynyń nebári 30 paıyzyn ǵana quraǵan.

Men 1989 jyly respýblı­kamyzdyń birinshi basshysy bolyp saılandym. Dál sol jyly ótkizilgen KSRO-nyń eń sońǵy halyq sanaǵynyń derekteri bo­ıynsha Qazaqstandaǵy qazaq­tardyń úles salmaǵy nebári 40,1% ǵana edi.

Azat elimizdiń jastary táýel­sizdikke barar joldyń qan­daı azapty bolǵanyn, qandaı qur­bandyqtar men synaqtar – 1916 jylǵy ult-azattyq kóte­rilis, azamat soǵysy, ashar­shy­lyqtyń alapat eki tolqyny, qýǵyn-súrgin men rep­res­sııa­lar, Uly Otan soǵysy, tyń ıge­rý jyl­daryndaǵy jappaı qonys aýdarý­dyń zardaby arqyly jetkenimizdi bilýi kerek. Munyń ózi ótken tarıhty qasterlep, odan sabaq alý úshin qajet. Meniń «Táýelsizdik – babalar qanymen kelgen kıeli qundylyq» deıtinim osydan.

Men otyz jyl boıy hal­qymdy qanattyǵa qaqtyrmaı, tumsyqtyǵa shoqyttyrmaı, qaırańǵa qaldyrmaı, álem­dik órkenıettiń aldyńǵy shebine, dúnıe­degi eń damyǵan 40 eldiń qatary­na qostym. Osy jyldar ishinde álem­dik ǵy­lym men mádenıettiń eń úz­dik jetistikterin meńgergen ja­ńa urpaq qalyptasty. Jańa elordamyz salyndy. Eń úl­ken tabysym da, eń úlken ba­qytym da osy dep sanaımyn.

1

Biz, Abaı atamyz aıtqandaı, «aqy­­ryn júrip, anyq bastyq». So­nyń ar­qa­­synda kóp sala men baǵyt bo­­ıyn­­sha ózge­lerden ozyp kettik. Endi osy­nyń mán-jaıyna tereńirek toq­­t­a­lyp, bu­ryn kóp aıtyla ber­meıtin keıbir de­rek­­ti halyqtyń nazaryna usynǵym keledi.

Keńes Odaǵy syndy alyp ımperııa ótken ǵasyrdyń 70-jyldary tarıhshylar qaýymy «to­qyraý» dep aıdar taqqan kúrdeli kezeńge aıaq basty. Tek joǵary bılik bekitken jospar men qosyp jazýǵa negizdelgen keńestik ekonomıka, jalań oı, jadaǵaı pikirli kommýnıstik ıdeologııa qoǵam damýyn tyǵyryqqa tiredi.

Toqyraý kezinde el ekonomıkasynda oryn alǵan múshkil haldi Qaraǵan­dy oblystyq par­tııa komıte­tinde bas­shy­lyq qyzmet atqar­ǵan 70-jyl­dar­­dyń sońynda aıqyn ań­ǵara bas­ta­dym. Al men Qazaq KSR Úki­­meti­niń bas­shy­ly­ǵyna taǵaıyn­dalǵan 80-jyl­da­ry jaǵ­daı tipti asqynyp turǵan bolatyn.

M.S.Gorbachevtyń «qaıta qu­rýy» to­qy­raýǵa belshesinen bat­qan qoǵamǵa ser­pi­lis ákele almady, kerisinshe kópsóz­dilik­ke, jappaı jarnamalyq urandarǵa jol berildi. Ekonomıkalyq bazıs jasal­maı, asyǵys bastalǵan «betburys» jyldar boıy qor­dalanǵan problemalardy odan ári órshitip, sharyqtaý shegine jetkizdi.

KSRO-da bolǵan alǵashqy de­mokra­tııa­­lyq saılaý nátı­jesinde iriktel­gen halyq depý­tattarynyń I sezi 1989 jyldyń mamyr-maýsym aılaryn­da ótti. Bul kezde men Respýblıka Mı­nıstr­ler Keńesi tóraǵasy bolatynmyn. Alyp Odaq eko­no­mı­kasynda oryn alǵan músh­kil jaǵ­daıdy ashyq aıtýǵa týra keldi.

Kremldiń Sezder saraıy­nyń trıbýnasynan mamyrda sóılegen sózimdi qaz-qalpynda keltirer bolsaq, onda bylaı degen ekenmin: «...Qyzmettik min­detim boıynsha praktıkalyq ekonomıka máselelerimen aınalysyp júrgen meniń aıtarym: biz búginde el ekonomıkasyndaǵy shynaıy jaǵdaı­dy naqty bil­meımiz. О́zderińiz oılap kóri­ńizder: KSRO Memlekettik sta­tıs­­tıka komıtetiniń derekteri boıyn­­sha eldegi azyq-túlik óndi­risi artqan, biraq sóreler bos. Josparlar oryndalý­da, al eko­nomıka ahýaly nashar­lap ba­rady. Nege? Mundaı «nege­ler» tym kóbeıip ketti. Túp­tiń túbinde ekonomıkadaǵy daǵda­rystyń qanshalyqty tereńdep ketkenin anyqtap, ony eńserýdiń aıqyn jolyn tabýymyz kerek-aq.

On ekinshi besjyldyq jos­pary toqyraýdyń eń tozǵan dástúrleri negizinde jasaldy».

Árıne, eki kúnniń birinde «qaı­ta qurý», «betburys», tipti «je­deldetý» dep urandatyp jat­qan M.S.Gorbachevqa «on ekinshi besjyldyq toqyraýdyń eń na­shar dástúri negizinde jasaldy» degen sóz unaı qoıǵan joq. Tipti regl­a­ment­pen shektegisi kel­gendeı syńaı ta­nyt­­ty. Biraq zaldyń dúrkirete qol soq­­qany onyń meni toqtatýyna múm­kindik bermedi.

«Sheshingen sýdan taıynbas» degendeı, endi tartynyp qalýǵa bolmaıtynyn sezgendikten, Qazaq­­standa qalyptasqan aýyr jaǵ­daıdy da aıtýǵa týra keldi: «Vedomstvolyq óktem­dik álem­dik naryqta zor sura­nysqa ıe shıkizat resýrsyna baı res­pýblıkamyzdyń óz áleýmet­tik damýynda aýyr halge túsýine, ekologııalyq daǵdarys shegine kelip tirelýine ákep soqtyr­dy. Ydys-aıaq dúkenine kirip ket­ken pildiń kebin kıgen mı­nıstr­likter Araldyń túbine je­tip tyndy. Ekibastuz dalany kúlge bók­tirýde. Munaı óndirip jatqan­darǵa onyń túk qaıyry bolmaı tur. Túrli polıgon úshin mal­shy­lar óristerinen aıyryldy, al onyń ótemi týraly múlde sóz joq».

Sózimdi aıaqtap, zalǵa qarasam, Qazaqstan Kompartııasy Orta­lyq komıtetiniń sol kezdegi birinshi hatshysy G.V.Kolbınniń óńi sup-sur bolyp ketken eken. Biraq el múddesi, halyq taǵdyry talqyǵa túsken mundaı sátterde aıanyp qalýǵa bolmaıtyn edi.

Odaqtyń keteýi ketip, irgesi sógile bastaǵan keıingi eki jyl ishinde qalyp­tas­qan naqty jaǵdaı tipti ýshyǵyp ketti.

Keıin zertteýshiler «ege­mendik sherýi» dep aıdar taqqan úderiske 1989 jyly aldymen Baltyq elderi kirisip, Kavkaz elderinde jalǵasty da, artynan búkil Keńes Odaǵyn qamtydy. 1990 jyldyń aıaǵyna deıin Odaq quramyndaǵy 15 respýblıka túgeldeı óz egemendigin jarııa­lap úlgergenimen, Estonııa, Lıtva jáne Latvııa elderinen basqa 12 respýblıka áli Odaq quramynda bolatyn.

M.S.Gorbachev qanshalyqty jantalasa qımyldap, Odaqty saqtap qalýǵa áreket etkenimen, KSRO-nyń odan ári ydy­raýyn toqtatý múmkin emes edi. Kelesi 1991 jyldyń 18-21 tamyzyn­da áıgili «tamyz búligi» boldy. Bul Keńes Odaǵy basshylyǵynyń dármen­sizdigin kúlli álemge tanytty. Sonyń nátı­jesin­de 1991 jyldyń tamyz-jeltoq­san aılarynda qalǵan respýb­lıkalar túgeldeı óz táýelsizdigin jarııa etti.

Saıasattyń qyzýy kóterilip, Gorbachev pen Elsınniń teke­tiresi shegine jetip, bir kez­deri temirdeı tártipke negizdelgen or­ta­lyqtaǵy basshylyqtan bereke ketken sol tusta Qazaqstan tarapynan jiberil­gen jalǵyz qateliktiń ózi orny tolmas tra­­­­ge­­dııaǵa ákep soqtyrýy ábden múmkin edi.

Biz ashýdy aqylǵa, asy­ǵys­tyqty sabyrǵa jeńdirip, úne­mi áliptiń artyn baǵyp, ańy­syn ańdýmen boldyq. Maǵan baty­lyraq qımyldaý úshin búkil­halyq­tyq mandat kerek edi. Osylaısha, 1991 jyldyń 1 jel­toqsanynda el tarı­hyn­daǵy tuńǵysh Prezıdenttik saılaý ótkizilip, onda halyqtyń 98%-dan astamy qoldaý bildirdi. Bul maǵan qanat bitirip, erkin qımyldaýyma jol ashty.

Saılaýdan 2 kún ótkende – 3 jel­toqsanda Almatyǵa M.Hoff bastaǵan Eýropa Par­lamentiniń úlken delegasııasy kelip, Qazaqstannyń jańadan saılanǵan Prezıdenti retinde meni resmı saparmen Brıýsselge kelýge shaqyrdy. Bul da bizge úlken demeý, halyqaralyq deńgeıdegi qoldaý boldy.

Biz táýelsizdikti jarııa­laýǵa daıyn­dyqtyń sońǵy, sheshýshi kezeńine de kelip jet­tik. 8 jeltoqsanda B.N.El­sın, L.M.Krav­chýk jáne S.S.Shýsh­kevıchtiń qaty­sýymen Belo­rýs­sııanyń Beloveje­sinde ótken kezdesýde Keńes Odaǵynyń «ha­lyqaralyq quqyq pen geo­saıası jaǵ­daı sýbektisi» re­tinde ómir súrýin toq­tat­qany týraly málimdeme jarııalandy. Men Elsınmen, Kravchýkpen, Shýsh­kevıchpen júzdesý úshin shu­ǵyl túrde Máskeýge ushtym, mun­daı kezdesý kúni buryn jos­parlanǵan edi, biraq shaqyrylǵan úsheýi de kelmeı qalyp, kezdesý bolmaı qaldy.

Budan keıin keńes jáne she­teldik baspasóz ókilderimen Máskeýde ótkizgen baspasóz máslıhatynda: «KSRO qu­ramyna engen barlyq respýblı­kanyń táýelsizdigin moıyndap, olar­dyń tez arada Birikken Ulttar Uıymyna múshe bolýy­na kómektesý kerek», degen pikirimdi ortaǵa saldym.

Jeltoqsannyń 12-13 jul­dyzynda Ashǵabadta Ortalyq Azııa respýblıka­larynyń bas­shylarymen bas qosyp, jaǵ­daıdy saralaı kelip, biz Táýelsiz Memleketter Dostas­tyǵyna teń quqyly múshe bo­lýǵa ázir ekendigimiz jóninde or­taq má­lim­deme jasadyq. Erteń­inde kóp­ten kútken kún týyp, Joǵar­ǵy Keńestiń 1991 jyldyń 14 jeltoqsanynda ótken 12-sha­qy­rylǵan 7-sessııasynyń tal­qy­­laýyna «Qazaqstannyń memle­­­ket­tik táýelsizdigi týraly» kons­tıtý­sııalyq zań shyǵaryldy.

Elimizdiń jetekshi zańger­leriniń qatysýymen aldyn ala saralanyp, saraptamadan ótkizilip, qapysyz daıarlanǵan zań birden-aq maquldanýǵa tıis bolatyn. Onyń ústine ózge res­pýblıkalar mundaı zańdaryn áldeqashan qabyldap qoıǵan. Biraq jaǵdaı biz kútkennen bas­qashalaý bolyp shyqty.

Joǵarǵy Keńes zalynda vıse-prezıdent E.M.Asanbaev qatysyp otyrǵany­men, men talqylaýdy kabınetim­degi baılanys arqyly jiti baqylap otyrdym. Áli esimde, kún tártibi jarııa etilisimen-aq bir depýtat: «Biz kimnen jáne neden táýelsizdik alǵaly otyrmyz?! О́zimiz 70 jyl boıy sógip kele jatqan Reseı ımperııasy úlgisimen endi qazaq ımperııasyn qurýǵa umtylyp jatqan joqpyz ba osy?» dep arandatýshylyq pıǵyldaǵy suraǵyn bastap ketti.

Kóp uzamaı taǵy bir depýtat ony qostaı túsip: «Biz táýelsiz memleket jarııalaý máselesin talqylaýdamyz. Erteń tańerteń 17 mıllıon halyqtyń teń jarymy – orystildi qaýym bóten memlekettiń azamattary bolyp shyǵa kelmek. Joldastar, bulaı etýge bolmaıdy ǵoı», dedi.

Al endi bir «halyq qalaý­lysynyń»: «Tek qazaq qana Qazaq KSR-iniń nemese Qazaq­stan Respýblıkasynyń Prezı­­denti bola alatyny jónin­degi usynys­ty maǵan qatys­ty alǵanda azamattyq teńquqy­lyqqa jasalǵan qııanat deýge bola ma, joq pa?» degen su­raǵyna oraı depýtat S.Sar­taev oǵan qazaq eliniń Prezı­denti «memlekettik tildi jáne ult­aralyq kelisim tilin qatar meń­gergen adam» bola alatyny jóninde zańda taıǵa tańba bas­qandaı jazýly ekenin eskertti.

Men ádeıi, etıka saqtap jáne ol ýaqyttyń alysta qalǵanyna, zaman-tóreshi bárin áldeqashan óz ornyna keltirgenine baılanysty qazir olardyń atyn atap, túsin tústeýdi jón kórmedim.

Árıne, olardyń mundaı «batyl» sóıleýiniń ar jaǵynda qoltyǵyna sý búrketin syrtqy kúshterdiń bar eke­nin de birden ańǵardym. Biraq maǵan qate­lesýge de, ashýǵa boı aldyrýǵa da bol­maıtyn edi. Sol kezdegi Joǵarǵy Keńes depýtattary, el aǵalary, belgili zań­ger, ǵylym qaıratkerleri S.Zımanov, S.Sar­taev, Á.Kekilbaev, M.Qozy­baev, О́.Jol­dasbekov, t.b. de­pýt­attardyń ornyqty, dáleldi jaýaptaryna qaramastan, zań jobasyn eki kún boıy talqylaǵan depýtattar ortaq mámilege kele almady.

Talqylaý ábden tyǵyryqqa tirelgen kezde 16 jeltoqsan kúni tústen keıin men Joǵarǵy Ke­ńeske kelip, depýtattarǵa mán-jaıdy ózim túsindirip, olardyń bul sheshimin búkil Qazaqstan halqy, kúlli álem jurty kútip otyrǵanyn bylaısha jetkizdim: «Bul zańdy qabyl­daýymyz kerek, óıtkeni jalǵyz biz ǵana qaldyq. Kópultty Qazaqstan hal­qy­­nyń aldynda bizdiń arymyz taza. Bul – barlyǵy ár sózine úńile oty­ryp oqıtyn mańyzdy zań. Meniń saılaýal­dy baǵdarlamam, biz sheshkeli otyr­ǵan barlyq máseleniń túıini osy. Basty másele – memlekettik táýel­siz­­dik máselesi. Artyq shúıligý­diń, esh­qandaı mán-mańyzy joq sózder­di qosýdyń qajeti joq. Zańdy osy kúıin­de basym kópshilik daýys arqyly qabyldaý kerek dep sanaımyn. Bar­sha­ńyzdan osyǵan beıildilik bildirý­lerińizdi suraımyn».

Osy sózden keıin qarsy sóılegen depý­tat­tar­dyń birazy sabasyna túsip, zań jobasy kópshilik daýyspen qabyl­dan­dy. Bul bárimiz kópten kútken aı­shyq­­­ty mezet, tarıhı oqıǵa edi. Táýel­siz­­dik bizge ońaılyqpen kelgen joq. Al­dyn ala oılas­tyrýmen, zor uıymdas­tyrý­­shy­­lyqpen, qapysyz daıyndyqpen júzege asty.

Biz táýelsizdikke beıbit jolmen qol jetkizsek te, oǵan barar jolda babalar qany az tógilgen joq. Táýelsizdik sol kıeli qannyń óteýi edi. Men munyń bárin biz sengen, tár­bıelegen búgingi jas urpaq bilsin, sanasyna sińirsin dep ádeıi jazyp otyrmyn.

Táýelsizdikti jarııalaý ońaı emes, ony búkil álemge moıyndatý odan da qıyn edi. Men Qazaqstan táýelsizdiginiń osyndaı bıik deńgeıde moıyndalýyn da aldyn ala oılastyryp qoıǵan edim.

Birneshe aı buryn dıplo­ma­tııalyq arnalar arqyly keli­sýdiń nátıjesinde Qazaqstan táýel­sizdigin jarııalaǵan kúnniń erteńinde elimizge resmı saparmen AQSh-tyń memlekettik hatshysy Dj.Beıkerdiń ózi keldi. Bul onyń Qazaqstanǵa ekinshi sapary bolatyn. Osy ýaqyt ishinde ekeýmiz ózara senimge negiz­delgen dostyq qatynas ornatyp úlger­gen edik. AQSh-tyń syrtqy saıasatyna jaýapty tulǵa Qazaqstandy tuńǵysh Prezıdent saılaýymen, táýelsizdik jarııalaýymen shyn júrekten quttyqtady. Bul aqparatty onymen birge kelgen shetel­­dik jýrnalıster qaýymy AQSh pen Batys elderine sol sátte-aq taratyp jiberdi.

Oqıǵalar aǵyny qarqyn ala tústi. Ekonomıkalyq ynty­maqtastyqty saqtaý úshin 21 jeltoqsan kúni Reseı, Ýkraına, Belarýs, О́zbekstan, Túrik­menstan, Tájikstan, Qyrǵyzstan, Ázer­baıjan, Armenııa, Moldova jáne Qazaqstan prezıdentteri bas qosqan kezdesý­de Táýelsiz Memleketter Dos­tas­­tyǵyn qurý jóninde keli­simge qol qoıyldy. Sammıt Qazaq­stan tarapynyń bastamasymen Almatyda ótti. Bul bir kezderi «KSRO quramyna engen respýblı­kalar­dyń endigi taǵ­dyry qalaı bolady, kimniń jete­ginde ketýi múmkin?» degen álem memleketteriniń alańdaý­shylyǵyn sap tyıyp, Dostastyq memleketteriniń birlestigi paıda boldy.

Táýelsizdik osyndaı «tar jol, taıǵaq keshýler» men «soq­tyqpaly, soqpaqty zamandardan» aman ótip, óziniń arnaly jolyn tapty.

Táýelsizdiktiń alǵashqy kúnderi­nen bastap biz bereke-birlikke, yn­tymaq­qa, ult­aralyq tatýlyq pen din­ara­lyq kelisimge negizdelgen saıa­sat­­ty júzege asyrdyq. Bul eli­mizdi úz­diksiz ósý men órken­deýge bastady. Osy­­nyń qadirin bilýimiz kerek. «Bir­ligi bar el ozady», deıdi dana hal­qymyz.

Biz damýdyń dańǵyl jolyna túskende ózimiz sııaqty táýel­sizdigin jarııalaǵan Grýzııa, Ázerbaıjan, Armenııa memle­­ketterinde, ókinishke qaraı soǵys órti tutanyp, Prıd­nestrove Moldova­dan bólinip ketti. Tájikstanda azamat soǵy­sy órship, baýyrlas qyrǵyz elin­­­de dúrkin-dúrkin dúmpýler men qaq­­ty­­ǵystar oryn alyp, sol jyldary bastalǵan kelis­peý­shilikter áli kúnge deıin jal­ǵasyp, eldiń berekesin alyp qana qoıǵan joq, ekonomıkasyn da turalatyp, jyldar boıy alǵa damýyn tejedi. Ýkraınanyń oń­­tústik-shyǵysyndaǵy osy kún­­gi janjaldyń tórkini de toq­­sa­nynshy jyldardan kele jatqan alaýyzdyqtardan bas­taldy.

Yntymaǵy jarasqan eldiń tabysy tasyp, abyroıy asady. Berekesi qashqan eldiń qýaty kemip, quty qashady. Otyz jyl ishinde biz ǵasyrlarǵa bergisiz damý jolynan óttik. Aýyz toltyryp aıtar tabystarymyz da az emes.

Táýelsizdik jarııalaǵan soń júıeli saıası reformany qolǵa aldyq. Osydan jıyr­ma bes jyl buryn búgingi bar­lyq jetistikterimizge berik zańnamalyq irgetas bolyp qalanǵan Ata zańy­myz – jańa Konstıtýsııamyzdy qa­byl­dadyq. Búkil halyq bolyp tal­qylaǵan bul qu­jat el danalyǵy men ynty­ma­ǵynyń, bereke-birliktiń irge­tasyna aınaldy.

Dúnıede ekonomıkalyq damý men demokratııanyń alýan formasy bolsa da, onyń dál sol kúıinde kóshirip ala qoıatyn ortaq úlgisi joq. Biz álemdik tájirıbeni qorytyp, óz erekshelikterimiz ben múm­kin­dikterimizdi eskerip, «Qazaqstan – 2030» strategııasyn túzdik. Onda belgi­lengen mejeli kór­setkishterdi merziminen buryn oryndaǵan soń halyqtyń qol­daýyn tapqan «Qazaqstan – 2050» baǵ­darlamasyn jasadyq. Álem­dik saıasatkerler men sarap­shylar «Qazaqstan joly» dep joǵary baǵa bergen ult da­mýy­nyń dańǵyl jolynyń ózegin dál osy qos strategııa quraıdy.

Bizdiń jurt – tamyryn jeti qat jer astyna jibergen alyp báıterekteı óziniń kúsh-qýatyn ǵasyrlar boıy Uly dala tósinen alǵan baıyrǵy ha­lyq. Baba­larymyz bizge mura qylyp ulan-ǵaıyr jer qaldyrdy. Biraq ol keshegi patsha zamanynda da, Keńes Odaǵy tusynda da halyqaralyq qujattarmen resimdelmedi.

Jalpy uzyndyǵy 14 myń shaqy­rym­­dyq bizdiń sheka­ramyzdyń barlyq boılyǵyna qatysty syndarly kelis­sózder úderisin uıymdastyrý ońaı mindet bolǵan joq. Buǵan bas­shylyǵy alǵashqy kúnderden-aq bizdiń táýelsizdigimizge, sondaı-aq shekaramyzdy naqty­laý isine qoldaý bildirgen eki uly kórshimizdiń – Reseı men Qytaıdyń arqasynda qol jet­kizilgenin aıta ketýim kerek. Sóıtip, Qazaqstannyń Reseı Federasııasymen aradaǵy uzyn­dyǵy 7500 shaqyrym bolatyn ortaq shekarasy dostyq pen senim beldeýine aınaldy. QHR-men shektes 1700 shaqyrymdyq shekaramyz boıynsha da tarıhı ýaǵdalastyqqa qol jetkizildi. Bul jaıt shekara máselesi bo­­ıynsha ózge de kórshiles el­der­diń syndarly ustanymda bolýy­na septigin tıgizdi.

Biz Reseıdiń jáne onyń pre­zı­denti V.V.Pýtınniń, Qy­taı basshylyǵynyń tarı­hy­myz­daǵy sol mańyzdy sátte kór­set­ken qoldaýynyń árdaıym qadirin bilip, rı­za­shylyqpen este ustaýǵa tıispiz.

Kelissóz barysynda ózara túsinis­tik pen taraptardyń múddesine degen qurmet ahýalyn qalyptas­tyra otyryp, biz júıeli túrde halyqaralyq kelisimsharttar jasasyp, memlekettik shekaramyzdy túpkilikti aıqyndap aldyq. Solaısha, babalar amanatyn oryndaý úshin jáne kúnderdiń kúninde óz urpaǵymyzdyń aldynan budan da aýyr qıyndyqtar shyqpaýy úshin túıtkilder men kedergilerdiń bárin eńserip, qolǵa alynǵan isti aqyryna deıin jetkizdik.

Jer degennen shyǵady. Keńes Odaǵy tusynda qazaqtyń ulan-baıtaq jeriniń ár tusy jantúrshigerlik atom jarylys­tary jasalǵan túrli áskerı polıgondar men bazalarǵa, zerthanalarǵa aınaldy. Tek bir ǵana Semeı polıgonynda 456 ıadrolyq, termoıadrolyq jarylys jasaldy. Onyń 116-sy ashyq atmosferada jarylyp, halqymyzǵa orasan zor zııandy zardaptar ákeldi. Qazaqstan ǵalymdarynyń esebinshe, Semeı polıgonynda jarylǵan atom bombasynyń jalpy qýaty Hırosımaǵa tastalǵan bombadan eki jarym myń ese artyq eken. Men osy tajal polıgonyn 1991 jyldyń 29 tamyzynda japtym.

Qazaqstan táýelsizdik alǵanda bizdiń aýmaǵymyzda kontı­nent­aralyq ballıstıkalyq rake­talarǵa arnalǵan 1216 ıadrolyq oqtumsyq boldy. Bul álemdegi tórtinshi ıadrolyq áleýet edi.

Biz atom qarýynan óz er­kimizben bas tartyp, búkil­álemdik ıadrolyq qarý­syzdaný kóshin bastadyq. Bul – Qazaq­stannyń jahandyq beıbitshi­likti saqtaýǵa qosqan teńdessiz úlesi.

Táýelsizdigimizdi jarııa­la­ǵanda bizdiń óz valıýtamyz da joq edi. Álemdik qarjy nary­ǵyn muqııat zertteı kele, ulttyq teńgemizdi de der kezinde aınalymǵa engizdik.

«Qamdanǵan qapy qalmaıdy» deıdi halqymyz. Erteńin oılaǵan el ǵana ozady. Bolashaq urpaǵymyz eshteńeden tarylmaýy úshin Ulttyq qor men altyn-valıýta qoryn jasaqtap, oǵan mol qar­jy jınaqtadyq. Dál osy mol qara­jat pandemııa kezinde bizge kómek boldy.

Bizdiń enshimizge tarıhymyzda óz aýqymdylyǵy men qıyndyǵy jóninen buryn-sońdy bolyp kórmegen jobany jú­zege asyrý – Saryarqanyń tórine, erke Esil­diń boıyna el qondyryp, jańa da ásem elorda salý mártebesi buıyrdy.

Astananyń qaryshtap damýy elimizdiń ózge óńirleriniń órkendep ósýine serpin berdi. Shymkent halqynyń sany mıllıonnan asqan respýblıkalyq derbes úshinshi qala qataryna qosyldy. Eki myń jyldyq tarıhy bar kóne Túrkistan keıingi eki jyldyń ishinde aıtarlyqtaı ózgerip, ásem shaharlardyń birine aınaldy. Elimizdiń ózge óńirleri men iri qalalaryn da dál osyndaı bolashaq kútip tur dep nyq senimmen aıta alamyn.

Egemendiktiń eleń-alań­yn­da-aq men Qazaqstanǵa eko­nomıkalyq jańǵyrý, ınfra­qurylymdy jańartý jáne shıkizatqa táýeldilikten qutylý qajet ekenin túsindim. Biraq tek úshinshi onjyldyqtyń basyna qaraı, resýrs pen táji­rıbe jınaqtaǵan soń ǵana biz bul qıyn isti júzege asyra aldyq.

Biz ındýstrııalandyrýǵa já­ne óz óner­kásip bazamyzdy damytýǵa ıek art­tyq. Sol maq­satpen Indýstrııalyq-ınno­vasııalyq damýdyń úsh baǵdarla­masy qabyldandy, 9 trıl­lıon teńge somasyndaǵy 1500 joba en­gizildi. Qazaq­stan buryn óndi­rilmegen ónimder – elek­trovoz, avtobýs, avtomobıl, temir­jol vagondary, transformatorlar jáne basqa da 500-den astam ónim túrin shyǵara bastady.

Joldar memlekettiń kólik salasynyń qan tamyry qyzmetin atqaratyny belgili. Nebári 10 jyl ishinde biz 14 myń shaqyrym avtomobıl jolyn jáne 2,5 myń shaqyrym temirjol saldyq, iri áýe­jaılardyń bárin, teńiz ben qur­lyq port­­taryn qaıta jańǵyrttyq. So­nyń ná­tı­jesinde teńizge shyǵa­tyn joly bol­maǵan Qazaq­stan Eýropa elderine, Parsy shyǵanaǵyna, Úndi, Atlant jáne Tynyq mu­hıtqa tikeleı shy­ǵý múm­kin­digi­ne qol jetkizdi jáne eýrazııalyq trans­kontı­nen­taldy kólik kópirine aınaldy.

Táýelsiz elimizdiń basty baılyǵy – adam. Memle­ke­timizdiń tiregi de, altyn dińgegi de – Qazaqstan hal­qy. Men boıymdaǵy qýat, qyz­me­timdegi táji­rıbe, oıymdaǵy nár – bári-bárin hal­qyma qyz­met etýge jumsap kelemin.

1

Sol úshin táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan beri taǵ­dyr talaıymen dúnıeniń tórt buryshyna tarydaı sha­shyl­ǵan mıllıonnan astam qan­da­symyzdy atamekenge aldyrdym. Bul aıtar aýyzǵa ǵana ońaı. Jer betinde halqynyń sany mıllıonǵa jetpeıtin qan­shama memleket bar. Biz osynshama qandasymyzdy shetelderden aldyryp qana qoımaı, basyna – baspana, ózine – jumys, urpaǵyna bilim berdik. Bul is áli de jalǵasyn taba beredi. Osynyń bári táýelsizdiktiń arqasynda ǵana múmkin bolǵanyn umytpaýymyz kerek.

Elimiz táýelsizdiktiń otyz jyly ishinde kóptegen qıyn­dyqty eńserip, ulan-­ǵaıyr tabystarǵa qol jetkizdi. Alda alar asýlarymyz ben baǵyn­dyrar bıik­terimiz de, yqtımal syn-qaterler de az emes.

Mine, eki jyldan beri dú­nıe júzi alań kúı keshýde. Koronavırýs dertinen týyn­daǵan pandemııa álemdik ekono­mıkany ǵana emes, óndiris pen eńbekti uıymdastyrýdy, ǵylym men tehnologııa damýyn, jalpy adamnyń oılaý júıesin aıtarlyqtaı ózgertti. Eń aldymen, adamzatqa ortaq indet damý deńgeıine qaramastan el men eldiń ekonomıkasy men tehnologııasyn jaqyndastyryp, bir-birimen yntymaqtastyra bastady. Sonyń negizinde jańa jahandyq ekonomıkalyq paradıgma qalyptasty.

Jaqynda Nobel syı­ly­ǵynyń túrli ǵylym sala­syn­daǵy laýreattarynyń úlken bir shoǵyry «Bizdiń ǵalamshar, bizdiń bolashaǵymyz» sammıtiniń qory­tyn­dysy boıynsha álem memleket­terine úndeý jasap, pandemııa adamzat damýyna Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıingi eń úlken apat bolyp engendigin atap kórsetip, onymen búkil dúnıe júzi birlese kúresýi kerektigin alǵa tart­ty. Olar: «Eger osy besjyldyqta transfor­masııalyq sharalar qabyldanbasa, adamzattyń bolashaǵyna aýyr qater tónetin bolady... Qoǵamnyń eń kedeı jáne margınaldanǵan toptary meılinshe álsiz jikter kúıinde qala beredi», dedi.

Bul meniń osydan týra 30 jyldaı buryn, 1992 jyldyń 5 qazanynda, Birik­ken Ulttar Uıymynyń minbesi­nen aıtqan usynystarymmen astasyp jatyr. Biz sol kezeńniń ózinde álem­­niń eń baı memleketteriniń ás­ke­rı-soǵys maqsatyna qaras­tyratyn shyǵyn­darynyń 1%-yn bólý arqyly adamzatqa aıtyp kelmeıtin, tótenshe apattarǵa qarsy kúresýdiń halyqaralyq qoryn jasaýdy usynǵan edik. Áńgime ol kezde BUU-nyń bitim­gershilik kúshteri týraly bol­ǵan edi, biraq, birinshiden, mańyz­dysy ıdeıa jáne ujymdyq áre­kettestiktiń tetigi bolatyn, ekin­shiden, túrli elde táýlik saıyn júzdegen, myńdaǵan adam­dy baýdaı túsirip jatqan pan­demııanyń soǵystan nesi kem?

Eger dál sol kezde men usyn­ǵandaı qor jasalǵan bolsa, qazirgi pandemııa jaǵdaıynda kedeı memleketterge koronavırýs­pen kúresýge jáne onyń zııandy zardaptaryn joıýǵa baǵyttalǵan sharalardy uıymdas­tyrýǵa mol múmkindik týǵan bolar edi.

Pandemııa álemdi jańa kúshke, jetek­shi tendensııalar men aldaǵy qaýip-qater­ler­ge negizdelgen jańa geosaıası transfor­masııaǵa bastady. Tut­qıyldan kelgen indetke qarsy kúreste jurtqa aqpa­rat pen sandyq júıege negizdelgen ja­ńa teh­nologııa kómek qolyn sozdy. Bul eńbek naryǵyna aı­tar­lyqtaı jańa ózgerister ákeldi.

Ekonomıka boıynsha No­bel syıly­ǵynyń laýrea­ty Krıstofer Pıssarı­des tór­tinshi ındýstrııalyq revo­lıýsııa barysynda robottar birtindep adamdar qyzmet etetin mamandyqtardyń basym kópshiligin almastyratyn bo­lady degen boljam jasaǵan edi. Sol boljam endi keldi. Ja­handyq tehno­lo­gııalandyrý nátı­jesinde qazir­diń ózinde aqpa­rattyq tehnologııa, robot tehnıkasy, sıntetıkalyq bıo­lo­gııa, bıonıka, nanotehnologııa, jasandy ın­tellekt salasynda buryn sanaǵa da syı­maıtyn revolıýsııalyq ózgeris­ter oryn alyp jatyr. Álemde bıoınje­ner, robot tehnıkasy ınjeneri, kıberqaýip­sizdik mamany, neıromarketolog, kosmobıolog, ýrbanıst-ekolog, bıofarmakolog, agrokıbernetık, meteoenergetık sııaqty jańa mamandyqtarǵa suranystar barǵan saıyn arta túsýde.

Biz kezinde «EHRO-2017» kórmesin ótkizip, jasyl ener­getıkaǵa kóshýdiń keshendi baǵdarlamasyn qabyldadyq. Búginde búkil álem balamaly energetıkany – jel energııasy, gelıoenergetıka, gıdroenergetıka, bıoenergetıka, geotermaldy energetıka salalaryn qarqyndy damytý ústinde. Osy úderisten qalmaýymyz kerek.

Jahandyq jańa trendterdiń qata­ryn­da bolý úshin biz «Bola­shaq» baǵdar­lamasyn jasap, jas­tarymyzdy álem­niń eń úzdik ýnıversıtetterinde oqyt­tyq. Al qarajat jetkiliksiz bolǵan ót­ken ǵasyrdyń 90-jyldary biz stý­dent­­terdiń oqý aqysyn, júrip-turýy men kúnkórisin tólep berdik. Osy ýa­qytqa deıin el ıgiligi úshin 15 myń­nan astam maman daıarlandy. Olar óz Otany­nyń qamqorlyǵyn sezinip, elge qyzmet etip, bizdiń úmitimizdi aqtaı­dy dep senemin.

Keıinnen álemdik deńgeı­degi joǵary oqý orny – Nazar­baev ýnıver­sıteti, Nazarbaev zııatkerlik mektep­teri jelisi, aqparattyq tehnolo­gııa­lar salasyndaǵy star­tap­tar­ǵa arnalǵan «As­tana-hab» halyq­aralyq teh­no­parki ashyldy. Bizdiń jas­tar osyndaı ilgerishil ózgeris­terdiń kósh basynda bolýy qajet.

Osydan eki jarym jyl bu­ryn eli­mizde prezıdenttik bılik aýysty. Maǵan: «Ata zańymyzda Sizge eshqan­daı shekteýlilik joq. Sońǵy saılaýda halyq­tyń 98%-yna jýyǵynyń qoldaýyna ıe boldyńyz. Qyzmetińizdi atqara berińiz», deýshiler az bolǵan joq. Biraq ár nárse óz retimen bolýy kerek.

Otyz jylǵa jýyq el bas­qar­ǵan ke­zim­de men janyma qan­shama azamatty serik etip, kóptegen shákirt tárbıele­dim. Solardyń ishinde Úkimet bas­qarǵan, Birikken Ulttar Uıymy bas hatshy­synyń oryn­basary retinde jahandyq saıasatqa jetiktigin tanytqan, táýelsiz­diktiń alǵashqy jyldarynan bastap qasym­nan tabylǵan naǵyz patrıot, joǵary bilikti kásipqoı tulǵa Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevty Prezıdenttik qyzmetke usyndym. Saılaýda halyqtyń basym kópshiligi ony qoldady. Osylaısha, biz halqymyz­dyń aýyzbirligin, saıasattaǵy sabaqtas­tyǵymyzdy kúlli álem qoǵamdastyǵyna taǵy bir qyrynan tanyta bildik.

Halyqtan kim asyryp aıtqan?! «Dıir­menniń tasyndaı dóńgelengen dúnıe» bir ornynda turmaıtyny belgili. Prezıdent aýysady, biraq táýelsizdik máńgilik bolýy kerek. Ár qazaqstandyq aldaǵy ýaqytta onyń tuǵyryn nyqtap, eńsesin tiktep, abyro­ıyn asyrýǵa qyzmet etýge tıis. «Máńgilik el» ıdeıasynyń túpki maqsaty osynda. Eń bastysy – eli­miz aman, ur­paǵy­myz azat. Biz ala­qan­ǵa salyp ósirgen sol azat urpaq en­di «Men Qazaqstanyma ne beremin?» degendi oılaýy kerek.

Biz ózimizdiń tolaǵaı tabys­tarymyz arqyly táýelsizdikke senbegenderdi ılandyrdyq, kónbegenderdi qatarymyzǵa tarttyq, álem moıyndaǵan abyroıly memleketke aınaldyq.

Táýelsizdik te baqyt sııaq­ty, baǵa­la­ǵan adamnyń, aıala­ǵan qoǵamnyń qoly­na tu­raqtaıdy. Halqy tatý, ekono­­mı­kasy qýatty, saıası júıesi turaq­ty, mártebesi bıik, aby­roıy asqaq Qazaq­stan­nyń bolashaǵy keshe­giden kemel, búgingiden nurly eken­digine kámil senemin.

Táýelsizdikke berik irge­tas bolyp qalanǵan baba­la­ry­myz­dyń asyl muraty – erlik pen eldi­gimizden kúsh-qýat alyp, ár­daıym alǵa basa bereıik, aǵaıyn!

Sońǵy jańalyqtar

Ana tilinde oqýdan nege qashady?

Bilim • Búgin, 00:05

Abaı murasy asqaqtady

Abaı • Búgin, 00:04

Ulttyq mereke

Abaı • Búgin, 00:02

Et máselesine ep kerek

Ekonomıka • Búgin, 00:01

Jedel járdem nege keshigedi?

Medısına • Keshe

Ult ustazy jáne Batpaqty mektebi

Ahmet Baıtursynuly • Keshe

Jaýynger jyr

Tanym • Keshe

Talant pen taǵdyr

О́ner • Keshe

Shıpaly sýlar shejiresi

Aımaqtar • Keshe

Tańbaly tanymy

Tanym • Keshe

Sırk

О́ner • Keshe

Uqsas jańalyqtar