Rýhanııat • 07 Jeltoqsan, 2021

Minsiz – kim?

1644 ret kórsetildi

Alla – minsiz. Adam – mindi. Minsiz – kim? Minsiz adam – shaıtannyń shá­kir­ti.

Adamnyń bilimi jetilip, qyzmet dárejesi ósip, baılyǵy molaıǵan saıyn, onyń mini kó­beıe bermek. Paradoks, biraq jaǵdaı solaı.

Bilim jetilgen saıyn suraq-sa­ýal­dar kóbeımek. Bárine jaýap taba al­maı qınalǵan adam mindi bolmaq.

Qyzmet-dárejesi ósken jan ádi­­­let­ti jolǵa tússe ádilet­tilik­tiń únemi sheshimin taba almaı, min­di bolmaq.

Zań, quqyq qyzmetkerleri týra­ly sóz joq, olardan qashan bolsyn min tabylady. Ádiletti sheshim bolýy múmkin be? Bolady, biraq kóbinese ádiletsiz, ıaǵnı qyzmettiń ózi mindi.

Árbir sharshy top aldynda sóı­leý­shiniń sózinde min bar. Minsiz sóz qa­laı bol­maq, álimsaqtan beri adam tabı­ǵaty mindi bolsa.

Minsiz áreket te, qyzmet te joq. Mun­­daı jaǵdaıda qandaı sheshim bol­maq.

* * *

Min bolǵan soń, Din boldy, onyń uǵymdary qalyptasty: táýbe, qanaǵat jáne shúkirshilik.

Minsiz adamzat balasy bolma­ǵan­dyq­tan, kúnámizdi óteý úshin «táýbe» deımiz.

Nápsimizge ıe bolý nıetinde «barǵa qanaǵat» deımiz. Jaratý­shy­myzdyń bizge bergen nyǵ­met­te­rine – «shúkir» deımiz.

Munyń bári musylmandyq-qazaq­sha túsinikter.

* * *

Aı men kúnniń astynda ne minsiz? Minsizdik bar ma? Joq. El jadynda saqtalǵan túsinik bar: «Tuıaǵy bútin tulpar joq, qanaty bútin suńqar joq».

Adam tabıǵaty qat-qabat. О́z mi­nin eshkimniń de jarııa etkisi joq. Sirá, bul durys ta shyǵar. Adamnyń fızıo­logııalyq qalpy bólek áńgime. Jalǵan dúnıedegi kemis jandardyń baqı ále­min­de oryndary jumaqta deıtin bile­tin­der.

* * *

Bizdiń sóz qozǵap, talqyǵa salǵaly otyrǵan adamnyń adam­shy­lyǵyna qatysty másele. Adam bolmysyndaǵy – min.

Másele uǵynyqty bolýy úshin, min týraly hakim Abaıdan bas­taıyn:

«Oıǵa tústim, tolǵandym,

О́z minimdi qolǵa aldym.

Boıdaǵy mindi sanasam,

Taý tasynan az emes.

Júregimdi baıqasam,

Inedeıin taza emes.

Arshyp alyp tastaýǵa,

Apandaǵy saz emes.

Bári boldy ózimnen,

Táńirim salǵan naz emes».

Kim óz minin sanaýda?! Ádette, ózge­niń minin sanaýǵa shebermiz.

Min degendi óz basymyzǵa jolatpaımyz. Ony ǵylymda egoızm deıdi. О́z minin bilgisi kelmeıtinderdi, tili­miz­de obrazben órnektep: «keýde­si­ne nan piskender», «kózin shel bas­qan­dar», deıdi.

Esime polıak jazýshysy Boleslav Prýstyń «Qýyrshaq» ro­many túsýde, onyń basty ke­ıipkeri – Nývorısh.

* * *

Aýyr suraq. Nege adamdardyń kóz­de­rine shel bitip, keýdelerine nan pi­se­di? Dúnıede sebepsiz eshnárse joq.

Birinshiden, baı adamdar ózderin «minsizder» qataryna qosady. Baılyq adam­dy óz shamasynan asyratyn jaǵ­daı. Shama degenniń shegi bar. Sha­madan asqan nárse shashylady, biraq ony der kezinde kim túsingen?

Bul sóz qazirgi qoǵamda ańǵa­rylyp qalǵan Nývorısh degen jurtqa qatysty. Olar kimder, aıtaıyn, Nývorıshter keshegi keńestik qoǵamnyń kedeıleri. Olardyń kóbisiniń ata-tekteri baı bolmaǵan. Áıteýir, olarǵa jel ońynan soǵyp, taǵy da basqa aıla-sharǵylar arqasynda qoldary baılyqqa jetti.

Nývorıshter búginde bıliktiń bar qabattaryna ornyqty. Bular ózderin «joly bolǵyshtar» dep ataıdy. Olar kedeılerdi mindiler qaýymyna jatqyzady, aıtalyq baıaǵy Beıimbet Maılın aıtqan Myrqymbaılar. Dálel. Minsiz bolsań, nege kedeısiń? Min jeke basqa qatysty. Aıtalyq, mine bizde min joq. Baılyǵymyz, bıli­gi­miz bar, ne aıtsaq ta, sol «shyndyq».

Rasy sol. Bılikke, baılyqqa jet­ken­­derge bas ıemiz. Sóıtip endi biz mindi bolamyz. Raqymdy Alladan emes, solardan kútemiz. Solar jaryl­qaı­­dy dep, qaradan-qarap kináli bola­myz.

Jarylqaýshy Alla taǵala emes pe edi? Qazaq aıtýshy edi ǵoı, «Jańa baıy­ǵannan qaryz alma», «Jaman atqa jal bitse, janyna torsyq baılatpas», dep.

* * *

Nývorıshter aınaǵa qarap sánde­ne­di. Aınaǵa qarap kóńili tolyp, baıaǵy ózi «dendı», áıeli «ledı». Kelisti. Min joq ómirlerinde de, turmystarynda da. Balalary arnaıy aqyly mektepterde. Min degen nendeı túsinik táıiri. Qudaı dep sarnamaı, qudaısyz, baı-aýqatty kún keship, álem elderin meılinshe sharlaý qandaı baqyt – erkindik. Baı adamnyń túsinigi osylaı, ol dúnıetanym jaǵynan kosmopolıt, «álem adamy», qysylatyn ne bar. Buǵan qarsy qandaı ýáj aıtýǵa bolady. Amalsyz kelisesiń.

Mundaı kosmopolıttik dúnıe­ta­­nym­ǵa, kózqarasqa syımaıtyn eki nárse bar, olar: bizdiń qa­zaq­­tyǵymyz jáne musyl­man­dy­ǵymyz.

* * *

Minsizbin deý Qudaı daǵýasyn qurý. Tegis bárin bilemin, bári meniń ýy­symda deý – shaıtandyq. Shaı­tan­dyq bolmys týraly orys aqyny Mıhaıl Lermontov pen qazaq aqyny Abaı bir túsinikte bolǵan. «Ol kúnde (áńgime shaıtan týraly) kóz jetpesti kóp kózdegen, túgel bilim qaıda eken dep izdegen. Japadan jalǵyz bilimnen baq shyqpaıdy, ólsheýsizdiń syımasyn bir sezbegen».

Dúnıe ólsheýsiz, ol bir adamnyń sana­syna, túsinigine syımaıdy. Dú­nıeni tegis bilý adamzat balasyna bu­ıyr­­maǵan. Adam bilimi shamaly. Onyń ústine tek bilimge baq, qut, dáý­let qonbaı bolmaıdy. Bilimdi adam kúz­­degi jasyl japyraǵynan arylǵan, sı­dıǵan aǵash. Japa-jalǵyz bilim adamdy ósir­meı­di, keptirip tas­taıdy.

Shaıtannyń hali aýyr. «Alla­dan qar­ǵys alǵan keýdesinen – súıý men sol sa­­ǵat­ta senim ketti».

Shaıtanda súıý joq, senim joq, bul qasıetter shaıtanǵa shákirt bolǵan­dar­da da joq.

Shaıtannyń shákirti ony min dep sanamaıdy. Súıý men senim oryndaryna bılik pen baılyq jaıǵasqan.

Bul qazirgi qazaq qoǵamynyń rýh­syz­danýynyń kelbeti.

* * *

Tym bıik bılik, tym mol baılyqqa qol jetken soń, kim bolsa da pende ǵoı, basy aınalǵan delik. Meıli. Árkim jaýapty Jaratýshyǵa ózi bermek, bas jaqqa barmaıyq. Ámirshiler týraly áńgimege aralaspaıyq...

* * *

Másele tómengilerde. Jarty bı­lik jarty baılyqqa ıelerde, osylar «minsizbiz» dep taı­rańdaýda. O, Alla! Azap osylardan. Aleksandr Sergeevıch Pýshkınniń «Dýbrovskıı» poe­masyndaǵy Troekýrov degenniń obrazyn eske alaıyq. Ol jańa baıyǵan – dúleı. Baılyqtan ózgeni qundylyq dep eseptemeıdi.

«Baı ózi oqymaǵan nadan eken,

Tákappar, maqtaý súıgish

adam eken.

«Maly kópke pále joq»

dep oılaıtyn,

Zorlyqshyl, ór minezdi,

jaman eken».

(Shákárimniń aýdarmasy bo­ıynsha)

Qazirgi qazaq qoǵamynda Troe­ký­rov­­­­tar ósip keledi.

O, toba! Olar ózderin min­sizbin deý­de, mindi ózgelerden izdeýde, adam mini týraly esh oılanbaýda. Oısyz Troekýrovtar qoǵamǵa, onyń kele­she­gi­ne asa qaýipti.

* * *

Alla – minsiz. Adam – mindi. Minsiz – kim? Minsiz adam – shaıtannyń shá­kir­ti.

 

Ǵarıfolla ESIM,

akademık, jazýshy

Sońǵy jańalyqtar

Sal-seriniń sońy

Qazaqstan • Búgin, 21:30

Jazda lager jetispeıdi

Qoǵam • Búgin, 21:27

GGG – CANELO: Er kezegi úshke deıin...

Kásipqoı boks • Búgin, 21:19

Alash ardaqtysyn túrki álemi ulyqtady

Ahmet Baıtursynuly • Búgin, 21:09

Shabandoz taqym qysyp oqıtyn jyr

Ádebıet • Búgin, 21:08

Bizdiń Saıyn

Ádebıet • Búgin, 21:06

Shavqat jeńiske jetti

Sport • Búgin, 21:05

Maǵjannyń qarasózderi

Ádebıet • Búgin, 21:05

Saf aýadaǵy serýen

Egemen Qazaqstan • Búgin, 21:02

Uqsas jańalyqtar