Dostyqqa negizdelgen qarym-qatynas

Sóıtip, 1992 jyly 3 qańtarda dıplomatııalyq qarym-qatynas ornady. Kórshiles elder arasyndaǵy yntymaqtastyq, dostyqtyń nyǵaıýyna Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy Nursultan Nazarbaev pen Qytaı Halyq Respýblıkasynyń burynǵy tóraǵasy Szıan Szemınniń sińirgen eńbegi erekshe.

Sol sebepten dıplomatııalyq qarym-qatynas ornaǵaly beri ekijaqty baılanys qarqyndy, turaqty ilgerilep ke­ledi. Máselen, 2001 jyly Tatý kór­shi­lik, dostyq jáne yntymaqtastyq týra­ly Shartqa qol qoıyldy. 2005 jyly Strategııalyq áriptestik qatynastardy ornatý jáne damytý týraly Birlesken deklarasııa qabyldandy. 2015 jyly Jan-jaqty strategııalyq áriptestik qa­ty­nastardyń jańa kezeńi týraly birlesken deklarasııaǵa qol qoıyldy. 2019 jyly Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Qytaıǵa sapary eki memlekettiń syrtqy saıasatynyń sabaqtastyǵyn rastap, joǵary deńgeıdegi saıası áriptestikke jańa serpin berdi. Uzaq jyldarǵa baǵyttalǵan strategııalyq seriktestikti damytý týraly birlesken málimdemege qol qoıyldy.

Qytaımen qarym-qatynas týraly sóz bolǵanda atalǵan eldiń jańa tarı­hynda erekshe oryn alatyn asa kór­nekti memleket qaıratkeri Szıan Szemınge toqtalmaý múmkin emes. Ol 1989–2002 jyldar aralyǵynda Qytaı Kommýnıstik partııasy Orta­lyq Komıtetiniń bas hatshysy, al 1993–2003 jyldary Qytaı Halyq Res­pýb­lıkasynyń Tóraǵasy qyzmetin atqardy. Szıan Szemın, jergilikti sarapshylardyń pikirinshe, Den Sıaopın reformasynyń ashyqtyq kýrsyn senimdi túrde asa dáıektilikpen jáne jemisti júrgizgen talantty saıası basshy atandy. Sol úshin de ol áýeli óz elinde, sonymen qatar halyqaralyq qoǵamdastyqta da úlken bedelge ıe boldy, dárejesi artty.

Bul kezeńde Qytaı patrıarhaldyq artta qalyp qoıǵan elden ekonomıkasy asa jedel damý ústindegi memleketke aı­naldy. Szıan Szemın qysqa ýaqyt ara­lyǵynda Mao Szedýnnyń eldegi «Mádenı revolıýsııasynan» mura bolyp qalǵan ishki jáne syrtqy teris, jaǵymsyz túsinikten, faktorlardan qutylýǵa qol jetkizdi. Kórshi eldermen qarym-qatynasty qalpyna keltirdi, nyǵaıtty. Amerıka Qurama Shtattarymen ózara túsinistik taýyp, baılanys ornatty. Sonyń nátıjesinde Taıvanmen ara­qa­tynas jaqsara bastady. Kóp jylǵy tabandy kelissózderdiń nátıjesinde 1997 jyly 1 shildede Anglııa basqarǵan Gon­kong Qytaı Halyq Respýblıkasynyń quramyna qaıtaryldy. Qytaı tarapynan «Bir el – eki júıe» degen ustanymǵa 2047 jylǵa deıin kepildik berildi.

Al 1999 jyly 20 jeltoqsanda kóp jyldar Portýgalııanyń qaramaǵynda bolǵan Makao araly da QHR-dyń quramyna endi. Elde júrgizilgen asa je­misti, nátıjeli de keń aýqymdy re­for­malardyń, «ashyq esik» saıasatyn júrgizýdiń arqasynda 2001 jyly Qytaı Halyq Respýblıkasy Dúnıejúzilik saýda uıymynyń quramyna kirýge múmkindik aldy. Sol jyly Más­keý­de ótken kezekti sessııasynda Ha­lyqaralyq Olımpıada komıtetine kiretin múshe elder Beıjińdi 2008 jylǵy jazǵy Olım­pıa­da­nyń astanasy dep jarııa­lap, arnaıy sheshim qabyldady.

Tarıhqa shamaly zer salar bolsaq, Keńes Odaǵynyń tarap, Qazaqstannyń derbes táýelsiz, egemen memleket bolý kezeńi de Szıan Szemınniń Qytaı elin basqarýymen tuspa-tus keldi.

Osy oraıda aıta keterlik bir jaıt, HH ǵasyrdyń 60-jyldarynan beri Keńes Odaǵy men Qytaı arasynda daý-janjal, keıde áskerı qaqtyǵys ta týǵyzyp kele jatqan shekara máselesi asa ózekti problemaǵa aınalǵan bolatyn. Buǵan deıin osy shıelenisken jaǵdaıdy QHR men KSRO kelissózder arqyly ekeýara sheshýdiń jolyn tappaı kelse, endi shekara máselesine baılanysty birneshe memleket, atap aıtqanda, Reseı men Qa­zaqstan jáne ózge de Ortalyq Azııa elderi jeke-dara kelissózder júrgizetin boldy. Biraq Reseıden basqa elderde osy asa kúrdeli máseleni sheshýge qajetti mu­ra­ǵat­tyq qujattar, kelisimsharttar, ta­rıhı dokýmentter bolmady.

Mine, osyndaı jaýapty kezeńde Reseı tarapy, onyń Syrtqy ister mınıstrligi qolda bar Qytaı memleketimen ǵasyrlar boıy shekaraǵa baılanysty jasaǵan kelisimsharttardy, qujattardy, jalpy muraǵatty paıdalanýǵa Qazaqstan tarapyna múmkindik jasady. Oǵan Reseı Prezıdenti B.N.Elsınniń Prezıdent N.Á.Nazarbaevqa degen erekshe senimi men syı­lastyǵy negiz boldy. Sonymen qatar Reseı osy másele boıynsha Qytaı tarapymen bolǵan kelissózderde Qazaqstanǵa únemi qoldaý kórsetip otyrdy.

Mine, qalyptasyp otyrǵan osyndaı jaǵdaıda óz ustanymyna berik jáne saıası jigeri myqty Szıan Szemın 1996 jyly Shanhaıda óńirlik «Shanhaı bestigi» uıymyn qurýǵa usynys jasady ári soǵan óz bedelimen yqpal etti. Qazir osy Shanhaı Yntymaqtastyq Uıy­my halyqaralyq qoǵamdastyqta úlken dáreje men mártebege ıe bolyp otyr. Bul uıym óńirdegi shıelenisterdi boldyrmaýǵa zor úles qosty, ózara senimge, yntymaqtastyqqa, jan-jaqty qarym-qatynasqa jáne ony damytýǵa jol ashty.

Qazaq eliniń basshysy N.Nazarbaev osyndaı tarıhı kezeńde Szıan Szemın­men erekshe syılastyq, senim, dostyq qarym-qatynas ornata bildi. Sol túsinis­tik­tiń, dostyq qarym-qatynastyń jemisti nátıjesindeı, eki el arasyndaǵy eń kúrdeli másele – shekara máselesi qysqa merzimde ońtaıly sheshimin tapty. Bul jaǵdaı Qazaq eli Táýelsizdiginiń tu­ǵy­ryn, shekarasynyń bekemdigi men or­nyq­ty qaýipsizdiginiń negizin qalady. Bul, shynynda da, Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń tarıhı je­ńisi ekeni daýsyz. Muny aldaǵy ýa­qyt­ta keler urpaq tereń zerdelep, baǵa­laı jatar.

«Qazaqstannyń eń basty syrtqy saıası mindetteriniń biri – shyǵystaǵy kórshimiz Qytaı Halyq Respýblıkasymen beıbit qa­rym-qatynas ornatý edi. 1993 jyldyń qazan aıynda Qytaıǵa jasaǵan alǵashqy res­mı saparymda eki el arasyndaǵy ózara dos­tyq qarym-qatynastyń negizderi týraly Birlesken deklarasııaǵa qol qoıyl­dy.

Taraptar barlyq daýly máseleni eshqandaı kúsh qoldanbaı jáne qandaı da bir formadaǵy qaterli áreketterge, bir-biriniń qaýipsizdigine qaýip tóndiretin qımyldarǵa barmaı, beıbit tásildermen sheshetinin kórsetti. Kelissóz barysynda maǵan QHR tóraǵasy Szıan Szemınmen jeke dostyq qatynas ornatýdyń sáti tústi, ol «Qytaıdyń Qazaqstanǵa eshqan­daı aýmaqtyq narazylyǵy joq, sheka­ra­lyq máseleler bizge tarıhı mura eken­di­gi jáne olardy kelissózder arqyly sheshýge bolady» degen tujyrymmen aıaqtaldy», dep eske alady Elbasy óziniń «Táýelsizdik dáýiri» kitabynda.

О́ıtkeni ǵasyrlar boıy sheshimin tappaı, eki el arasynda kelispeýshilik pen qyr­ǵıqabaqtyq týǵyzyp, tipti aragidik qa­rýly qaqtyǵysqa alyp kelgen asa kúr­de­li máseleniń biri osy sheka­ra máselesi bolǵandyǵy tarıhı shyn­dyq. Qazaqstan men Qytaı arasyn­daǵy búgingi shekaranyń negizin qalaǵan alǵashqy qujat 1864 jyly qazan aıynda Reseı men Qytaı qol qoıǵan Sháýeshek (Chýgýchak) hattamasy bolatyn. Degenmende uıǵyr-dúngen kóterilisiniń nátıjesinde 1866 jyly paıda bolǵan jáne aǵylshyndardyń qoldaýyna ıe bolǵan memleketti joıý maqsatynda Reseı ımperııasynyń áskerleri 1871 jyly Ile aımaǵyna basyp kiredi de, óz bıligin ornatady. Sonyń nátıjesinde 1881 jyly 12 aqpanda Sankt-Peterbýrgte eki tarap jańa kelisimge kelip, eki memleket Reseı men Qytaı arasyndaǵy shekarany túpkilikti aıqyndaıtyn qujatqa qol qoıa­dy. Osy qujatqa sáıkes Ile ólke­si­niń birshama jeri Sın ımperııasyna qaı­ta­ry­lyp beriledi.

Mine, osy qujat negizinde qysqa merzimde táýelsiz Qazaqstan men Qytaı Ha­lyq Respýblıkasynyń arasyndaǵy shekara syzyǵy aıqyndalyp, bekitildi. Bul asa mańyzdy másele, taǵy da aıta ketsek artyq bolmas, eki el basshysy Szıan Szemın men Nursultan Nazarbaevtyń ózara senimi men syılastyǵynyń jáne dostyǵynyń arqasynda múmkin bol­ǵa­ny aqıqat. О́ıtkeni Qytaı Halyq Respýblıkasynyń kúni búginge deıin óziniń myńjyldyq kórshilerimen, Ún­distan, Japonııa, Vetnam, Fılıppın jáne basqa eldermen sheshimi tabylmaı otyrǵan shekara máselesi áli de kóp. Bul jaǵdaı aýyq-aýyq shıeleniske de ákep soǵyp otyr. Sondyqtan da Nursultan Ábishuly Beıjińge, 2008 jylǵy tamyz aıynda jazǵy Olımpıadaǵa qatysýǵa kelgen saparynda ózara qarym-qatynasy, dostyǵy men syılastyǵy jarasqan QHR-dyń burynǵy basshysy Szıan Szemınmen kezdespeı kete almady. Men ol kezeńde Qazaqstannyń Qytaıdaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi bolyp qyzmet atqaratyn edim. Sol kezdesýdi uıymdastyrýǵa arnaıy usynys jasady. Szıan Szemın myrza da bizdiń eldiń basshysymen kezdesýdi kútken bolýy kerek, 9 tamyz kúni tańerteń óziniń kezdesýge daıyn ekenin resmı organdar arqyly elshilikke habarlady. Belgilengen ýaqytta N.Á.Nazarbaevpen birge qala ortalyǵynda ornalasqan mem­le­­kettik rezıdensııanyń birine kelip, ishke endik.

Qytaıdyń burynǵy basshysy Szıan Szemın ystyq yqylaspen, erekshe qurmetpen Prezıdent N.Nazarbaevty qarsy alyp, qushaqtasyp amandasty da, qolyn jibermeı, jymıyp qarap: «Nýrsýltan, kak ıa vyglıajý?!» dedi taza orys tilinde.

Emen-jarqyn shynaıy kóńilimen kúlimsireı qarap, jaýap kútip turǵan Szıan Szemınge «Prekrasno vyglıadıte, gospodın Prezıdent!» dedi Nursultan Ábishuly.

Osy jerde HH ǵasyrdyń 50-jyldary Szıan Szemın KSRO-da bolyp, tájirıbeden, tálimgerlikten ótkendigin, Máskeýde Stalın atyndaǵy zaýytta jumys istegendigin aıta ketý kerek. Sodan bolar, ol orys tilin jaqsy meńgergen, tipti maqaldap ta, máteldep te erkin sóı­leý deńgeıine kóterilipti. Ásirese, tóńi­regindegilerdiń aıtýynsha, ol Lev Tols­toı­dyń shyǵarmalaryn jaqsy kóredi eken. 1940–1950 jyldardyń ánderin orys tilinde mánerine keltirip aıtatyny da kópshilikke belgili.

Jaqsy kóńil kúımen bastalǵan áńgi­me­sin Szıan Szemın odan ári jalǵas­tyryp:

– Men tańerteń bir saǵat basseınde júzemin, sodan soń kóne qytaı tarıhymen jáne matematıkasymen aınalysamyn, túski astan keıin aǵylshyn tilin oqımyn, – dep bir aldy da: – al endi meni tyńda, – dedi taǵy da. – Mynaý AQSh Prezıdenti Garrı Trýmenniń ýnıversıtet stýdentteriniń aldynda sóılegen sózi, – dep, ony aǵylshyn nusqasynda jatqa aıta bastady.

Negizinde qytaılyqtardyń aǵylshyn tilinde sóılegende ózderine tán aksenti bolady. Biraq Szıan Szemınnen ondaı aksent onsha baıqalmady. Tildi, shynynda da, jaqsy, tereń meńgergeni sezilip turdy. Prezıdent muqııat tyńdady, sózin bólmedi. Szıan Szemın monologyn aıaqtaǵan soń, Nursultan Ábishuly tańdanysyn jasyrmaı, jyly lebizin bildirdi. Kezdesý osyndaı bir erekshe kóńil kúımen bastalyp ketti.

– Qymbatty Tóraǵa, meniń qadirli dosym! – dep bastady óz sózin N.Á.Nazarbaev. – Sizben kóp ýaqyt ótkennen keıin qaıtadan kezdesýge múmkindik týǵanyna óte qýanyshtymyn! Osy kezdesý Sizdiń elińizdiń asa mańyzdy jetistigimen, qýanyshymen tuspa-tus kelip tur. Keshe ǵana búkil álem HHIH Olımpıadanyń erekshe saltanatpen ashylýyna kýá boldy! Men de Hý Szıntao myrzanyń shaqyrýymen osy sharaǵa qatysyp, erekshe áser aldym. 11 myńnan astam sport sheberi qatysqan Beıjiń Olımpıadasy álem sportynyń tarıhynda erekshe oryn alatyny sózsiz. Keshegi ulttyq are­na­da jaǵylǵan Olımpıada alaýynyń álemdik estafetasy Almatydan bastaldy. Bul – eki eldiń arasyndaǵy úlken dostyqtyń belgisi. Kóp ultty Qazaqstan halqy Olımpıada alaýyna óziniń júrek jylýyn­ qosyp, qurmetpen shyǵaryp saldy. Osy rette 2001 jyly Máskeýde HHIH Olımpıadasynyń astanasy Beıjiń bolyp jarııalanýy Sizdiń zor eńbegińizdiń, bıik bedelińizdiń arqasy ekenin aıtýǵa tıispin, – Qazaqstan Prezıdenti óz oıyn odan ári tereńdete berdi.

– 1996 jyly shildede Sizdiń Qa­zaqs­tan­ǵa ja­saǵan alǵashqy resmı sa­pa­ry­ńyz meniń áli esimde. Ol sapar eki eldiń búgingi jetken strategııalyq árip­testiginiń negizin qa­lady. Sonymen qatar Sizdiń 1998 jyl­ǵy shilde aıyndaǵy saparyńyzda biz Qazaqstan-Qytaı shekarasyna baılanys­ty qujatty birlesip bekitip, túpki tarıhtan­ qalǵan­ bul kúrdeli máselege núk­­te qoıdyq. Sizben birge jyl saıyn res­mı kezdesýler ótkizýge ýaǵdalasqan isimiz qazir de jalǵasyn taýyp keledi. Sizdiń Qazaq eline, maǵan degen erekshe kóńilińizge, qurmetińizge sheksiz rızamyn! Taǵy da Sizdi – eski dosymdy kórgenime óte qýa­nysh­­tymyn. ­Sizdiń ómir jolyńyz, jańa ǵana aıtyp ótkenińizdeı, bilimge, árdaıym jańalyqqa qushtarlyǵyńyz bárimizge úlgi. Denińiz saý bolyp, uzaq ǵumyr jasańyz! – dedi Nursultan Nazarbaev.

Qytaıdyń burynǵy basshysy Szıan Szemın shyn júrekten shyqqan Nursultan Ábishulynyń sózderi men jaqsy tilegine rıza boldy. Ol da ótken kezdesýlerde bolǵan jaıttardy qozǵap, eske túsirip otyrdy.

– Men Prezıdent N. Nazarbaevty 1993 jyldan bilemin, tanyspyn, – dep bastady sózin Szıan Szemın. – QHR Tóraǵasy retinde kóptegen eldiń basshylarymen kezdestim, biraq eń kóp kezdeskenim – Qazaqstannyń Prezıdenti Nazarbaev eken! Búgingi biz ekeýmiz osymen 15-shi ret kezdesip otyrmyz. Osy kezdesýge negiz qalaǵan, árıne, Shanhaı Yntymaqtastyq Uıymynyń qurylýy boldy! 2001 jyly «Hýnsıao» rezıdensııasynda «Shabyt tynyshtyǵy» dep atalatyn besedkada osy uıymǵa kiretin memleketterdiń basshylary jınalǵanymyz esimde. Qazir ol jer Shanhaıǵa keletin týrısterdiń súıikti ornyna aınaldy. Al sol besedkany men Tań dınastııasynyń uly aqyny Van Ponyń qurmetine saldyryp edim. Endi sonyń óleńin oqyp bereıin, – dep Szıan Szemın eski qytaı tilinde Van Ponyń óleńin jatqa aıta bastady.

Ol aqyn jyryn shabyttanyp oqyp bitirgen sátte Nursultan Ábishuly: «Pre­zıdent myrza, este saqtaý qabiletińiz qan­daı myqty edi?!», dep tańdanysyn jasyra almady.

Sol arada Szıan Szemın balalyq shaǵyn eske alyp: «Ákem kúnine bir óleń jattamasam, meni túski asqa sha­qyr­­maıtyn», dep taǵy da áńgimesin jal­ǵas­tyryp ketti. Bir oqıǵany esine alyp, sony aıta bastady.

– 1989 jyly Shanhaı kólik ýnıver­sı­tetinde stýdenttik tolqýlar boldy, – dedi Szıan Szemın. – Ábden qutyryp, qyzynyp alǵan jastar «erkindik, demokratııa» dep aıqaılap, eshkimdi tyń­da­ǵysy kelgen joq. Úlken bir zalǵa

3 myńnan astam stýdent jınalǵan eken, solardyń aldyna shyǵyp, shydamdylyq tanytyp, bárin tyńdap aldym da, demokratııa týraly ózderiniń talabyna sáıkes sóz qozǵadym. Ony AQSh-tyń birinshi Prezıdenti A.Lınkolnniń «Demokratııa prınsıpteri» degen sózin aǵylshyn tilinde tolyq jatqa aıtýdan bastadym. Sebebi stýdentterdi óz tilimde sóılep, olardy sendirý, oılarynan, alǵan betterinen qaıtarý, toqtatý múmkin emes edi. Stýdentterdi qorqytýmen, kúshpen taraýlaryn talap etýdiń ornyna, men olardy dıskýssııaǵa shaqyrǵym keldi. Sol arada meniń demokratııa týraly uǵymym olardan da tereń ekenin kórsetýim kerek boldy. Tym-tyrys bolyp tyńdaǵan stýdentter maǵan eshqandaı talap qoımaı, shamaly ýaqyttan soń oryndarynan birtindep turyp, tarqap ketti, – dedi.

Endi Szıan Szemın myrza Amerıka Prezıdenti Lınkolnniń jańaǵy demokratııa týraly sózinen úzindini aǵylshyn tilinde jatqa aıtyp shyqty. Budan keıin Almatyda Prezıdent N.Nazarbaevtyń otbasynda qonaqta bolǵanyn, birlesip án salǵandaryn da eske aldy. Szıan Szemın ýnıversıtette oqyp júrgen kezinde Shyńjańda bolǵanda ózine «Ádemi roza gúli» degen ánniń qatty unaǵanyn aıtty. Kóp jyldar ótken soń, 1996 jyly Almatyda resmı saparmen bolǵanynda ózine unaıtyn jańaǵy «Ádemi roza gúli» degen ánniń qazaqtyń áni «Dýdar-aı» ekenin bilgenin, sol jaıdy kúle otyryp, shynaıy kóńilimen jetkizdi. Eki el basshylarynyń áserli áńgimelerimen, estelikterimen qatar órilgen bul kezdesý hattama bekitken ýaqyttan asyp ketken-di. Osylaısha, Qytaıdyń burynǵy basshysy óz qonaǵy Nursultan Ábishulyn erekshe qurmetpen jáne asa jylylyq sezimmen qarsy alyp, qımas kóńilmen qoshtasyp, shyǵaryp saldy.

Kezdesýden úlken áser alǵan Prezı­dent N.Nazarbaev syrtqa shyqqan bette bárimizge qarap: «Qandaı qajyrly, jigerli, talantty adam! Bárimiz de osy kisiden úlgi alýymyz kerek, jasy jaqynda 82-ge toldy, áli qajyr-qaıraty mol, oıy zerek!» dep, eski dosyna degen shy­naıy kóńilin, rızashylyǵyn bildirdi...

2019 jyly 1 qazanda Qytaıdyń 70 jyldyǵy Beıjińdegi Tıananmen alańynda asa saltanatty jaǵdaıda atalyp ótti. Sol kezde Elbasynyń eski dosy, 93 jastaǵy qajyr-qaıraty mol Szıan Szemın de alańnyń resmı minberinde QHR Tóraǵasy Sı Szınpınmen birge birneshe saǵat boıy tapjylmaı qatar turyp, saltanatty áskerı sherýdi, halyqtyq serýendi tamashalady...

Ikram ADYRBEKOV,

Tótenshe jáne ókiletti elshi,
Túrki memleketteri
Aqsaqaldar keńesiniń múshesi