Qasıetti qundylyq

Táýelsizdiktiń ordaly otyz jyly bizge ult mádenıetin ulyqtaýǵa, tarıhymyzdy tolyqtyryp, arhıvimizdi túgendeýge, el maqtanyshyna aınalǵan eren sportshylardy daıyndaýǵa, otandyq týrızmdi ozyq elderdiń deńgeıine shyǵarýǵa mol múmkindik berip keledi. Bul baǵytta biz aldymyzǵa qoıyp otyrǵan jarqyn maqsat, tarıhı baılam men birtutas jańǵyrýlar osy salalardy odan ári ilgeriletýge yqpal ete bermek. El-jurttyń esinde bolsa, sonaý 1991 jyly Qazaqstannyń aldynda árbiri ne shyrqaýǵa, nemese shyńyraýǵa; ne ta­bysqa, nemese haosqa súıreleıtin soq­paqsyz júzdegen sony súrleý jatqan-dy.

Qaıyrly din joly ma, zaıyrly dil me? Jalqy ultty jalaýlatý ma, álde jal­py­ǵa ortaq konsensýs pa? Surapyl atom ba, bolmasa beıbit suńǵyla oı-arman ba?..

Bul búginniń bıiginen aıtýǵa ǵana ońaı, «órkenıet tańdaýy» edi!

Eger «tarıh nar táýekelden tura­dy» degen tezıspen keliser bolsaq, onda tarıh tol­qynynda, ásirese jas memle­ket­tiń aıaq­­qa tik turýy jaǵdaıynda Kóshbas­shy­nyń tulǵalyq qasıetiniń tikeleı qatysy men áserin de sózsiz moıyndaýǵa týra keledi.

Bul jóninen shyn máninde jolymyz boldy: osydan 30 jyl buryn el tizginin Qazaqstandy reformalaý jónindegi keleshekpen astasyp jatqan strategııasy men ony júzege asyrý mehanızmderi ha­qyn­daǵy asa jaýapty da kóregen kóz­qarasy ýaqyt tezine tótep bergen – Nursultan Nazarbaev qolyna aldy.

Biz jańa turpatqa ıe boldyq – ynty­maǵy jarasqan joraly jurtymyz da, ár jalǵyzdan quralǵan ulyqty ultymyz da. Qyrandaı túledik, quryshtaı shynyqtyq, erteńimizge senimmen kóz tiktik. Eń bas­tysy: ózimizdi san qyrymyzdan synaýǵa mol múmkindik aldyq, halqymyzdyń ǵasyrlar boıy qalyptasqan salt-dástúrin jańǵyrtyp, tańǵy shyqtaı móldir tuma bastaýlarynan sýsyndadyq, túp-tamyrymyzǵa qaıtadan qan júgirdi.

Elbasy memleket pen qoǵamnyń tabysty jańarýy úshin negizgi alǵyshart­tardyń biri retinde mádenıet pen ózindik ulttyq kodyn saqtaý qajet ekendigin árdaıym basa kórsetip keledi.

Nursultan Nazarbaev dál osy ulttyq mádenıetti Nur Otan partııasynyń taıaý­daǵy keńeıtilgen otyrysynda halyq­tyń rýhanı tiregi retinde «Eldiktiń jeti tuǵyry» atty jas urpaqqa úndeýinde aıryqsha atap kórsetti. «Qazirgi tańda jahandyq básekege qabiletti bolý úshin biregeı ulttyq minez, asqaq rýh kerek. Mundaı qasıetter tarıhty bilý, mádenı qundylyqtardy taný arqyly keledi. О́rkenıetti otyz eldiń qataryna qosylýda materıaldyq qundylyqtarmen qatar, rýhanı baılyqtyń mańyzy zor. Sol úshin mádenıetimizdi zerdelep, ózge jurtqa nasıhattaı bilgen abzal.

Basqa halyqtardy tek óner qudireti­men, ǵylymı izdenispen ǵana moıyndata alamyz», dedi Elbasy óziniń tarıhı úndeýinde.

Aıta ketý kerek, bul baǵytta orasan jumystar atqarylyp keledi. Búgingi tańda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Elbasy usynǵan saıa­sı bastamalardaǵy sabaqtastyqty qam­ta­masyz etýmen qatar rýhanı-mádenı qun­dy­lyq­tarymyzdy jańǵyrtýdaǵy irgeli bastamalary osyǵan dálel.

Táýelsizdik jyldary Elbasymyzdyń bastamasymen Qazaqstannyń tarıhı-mádenı muralaryn saqtaý men qalpyna keltirýge baǵyttalǵan álemde teńdesi joq tyń jobalar dúnıege keldi.

Sonyń biri – otandyq ǵylymdy bizdiń ata-babalarymyzdyń kóne tarıhy­nan syr shertetin san myńdaǵan arte­fak­ti­lermen baıytqan «Mádenı mura» mem­lekettik baǵdarlamasy. Shyǵys Qazaq­stan oblysyndaǵy Shilikti men Berel qorǵan­darynan tabylǵan saqtardyń «ań stıline» jatatyn qazba jumys nátı­jeleri sekildi birazynyń kúlli álemge tańdaı qaqtyrǵany kúni búgingideı kóz aldymyzda.

Budan basqa tarıh pen mádenıettiń júz­degen eskilikti eskertkishteri restav­ra­­sııa­dan ótti. Al alys jáne jaqyn shetel­­­derge uıymdastyrylǵan ǵylymı-zert­­teý ekspedısııalarynyń arqasynda otan­­dyq ǵalymdarǵa buryn-sońdy beı­málim bolyp kelgen Qazaqstannyń tarıhy, et­no­grafııasy men ónerine qatysty 5 myń­nan astam arhıvtik jádiger qalyń jurt­­shylyqtyń qolyna tıdi. Aǵyl-tegil asyl olja «Qazaqstan tarıhy shetel derek­kózderinde», «Qazaqstan tarıhy antı­kalyq derekkózderde», «Álemdik tarı­hı oı-sana» jáne basqa da serııalar boı­yn­sha kóptomdyqtar destesin jarııalaýǵa jol ashty.

«Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy óziniń mańyzdylyǵy men masshtaby jaǵy­nan budan bir mysqal kem túsken joq, qaıta Qazaqstan óńirlerindegi tarıhı-mádenı nysandar ınfraqurylymyn damytýǵa erekshe serpin berdi. Kıeli nysandardyń tolyq sıpattamasy jáne fotogalereıalarymen birge geografııalyq koordınaty, olarǵa tikeleı baratyn tóte joldar kórsetilgen «Jergilikti mańyzy bar Qazaqstannyń kıeli jerleriniń geografııasy» ınteraktıvti kartasy túzildi.

Qazir «Qazaqstannyń kıeli jerleri­niń geografııasy» jobasy aıasynda elimiz­diń qasıetti jerleriniń biryńǵaı bel­deýin qurý jumysyn júrgizip jatyr­myz. «Qasıetti Qazaqstan» tórt tomdy­ǵy men «Qasıetti Qazaqstan» ensıklope­dııa­sy­nyń birinshi tomy oqyrmanymen qaýy­shyp, 500-den astam nysan týraly qundy málimet sıfrly formatqa kóshirildi.

Tuńǵysh ret Qoja Ahmet Iаsaýı jáne Qarahan keseneleriniń 3D úlgisi jasaldy. «Otyrar», «Tańbaly» jáne «Ulytaý» murajaı-qoryqtarynda vızıt-ortalyqtar boı kóterdi…

Bizdiń baǵa jetpes aqparattyq resýrs-qorymyz, mádenı muramyzdyń ajyramas bóligi, árıne, jazbasha derekkózderi bolyp tabylady. Memleket olardyń saqtalýy men tutastyǵyn qamtamasyz etý arqyly muraǵat isin uıymdastyrýdy aldyńǵy shepke shyǵardy.

Keshegi búkil keńestik keńistikte muraǵatty mańaı­laıtyn zańnama ataýly múldem bolǵan joq edi, bul sala zańǵa táýeldi úkimettik «tómengi» aktilerdi ǵana mise tutty. Tek 1998 jyly «Ulttyq arhıv qory jáne arhıvter týraly» Zańy­nyń qa­byl­danýymen ǵana arhıv isi Qazaq­stan­da bıliktiń ajyramas atrıbýty, túbi teńizge quıar bulaqtaı aqparat qoımasy már­tebesinde ǵana emes, sondaı-aq mem­lekettik basqarý quraly deńgeıinde túpkilikti bekip, óz damýynyń dańǵyl jolynda asa qýatty serpinge ıe boldy.

Búgingi tańda elimizde 3 myńnan astam adam bilek biriktirip, kúsh qosqan 223 memlekettik muraǵat mekemeleri men olardyń fılıaldarynan tura­tyn biryńǵaı muraǵat jelisi damylsyz jumys istep tur. Táýelsizdik jyldarynda Ult­tyq arhıv qory qujattarynyń kólemi eki ese, al jeke quram boıynsha 3,5 ese ósti, bul jalpy alǵanda 25 mln-nan as­tam saqtaý birligin quraıdy.

Ár qujattyń artynda – eldiń tarıhy men halyqtyń taǵdyry tur!

Sońǵy úsh jyldyń ishinde respýblı­kadaǵy jumys istep turǵan 253 mura­jaıdyń qory 15 myńnan astam jádigermen tolyqty. Buǵan qosa respýblıkalyq mu­ra­jaı qoryndaǵy 13,5 myńnan astam jádiger sandyq formatqa kóshirilgen.

Qazaqstan Respýblıkasy memlekettik Á.Qasteev atyndaǵy óner murajaıy Ǵarysh­tyq tehnıka jáne tehnologııalar ıns­tıtýtymen birlese otyryp, kólemdi eks­ponattardy fotogrammetrııa ádisimen san­dyq formatqa kóshirý boıynsha labo­ra­torııa qurǵanyn aıta ketken lázim. Osy murajaı qyzmetkerleriniń qa­jyr­­ly eńbeginiń nátıjesinde 2 myń­nan astam kartına men ulttyq dekoratıv­tik-qoldanbaly jáne zergerlik óner buıym­darymyz 3D formatynan kórinis tapty.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Ult­tyq murajaıy tarapynan ǵana Túrkııa, Malaızııa, Qytaı, Úndistan, Ońtús­tik Koreıa, Ulybrıtanııa jáne ózge de elder­­diń ult­tyq murajaılaryna 20 kósh­­peli kór­me jol tartty. Al tarıhy­myz­dyń baǵa jetpes asyl murasy – Esik qor­ǵany­nan tabylǵan «Altyn adam» álemniń eń maı­daıaldy degen 13 murajaıyn aralap, sán-saltanatymen álem jurtshylyǵy nazaryn ózine aýdardy.

Memleket kitaphana isine de úlken kóńil bólip otyr. Qazirgi ýaqytta eli­mizde 3 925 kitaphana bar. Olardyń qory túrli materıaldyq tasymaldaýshy­da beril­gen 71,5 mln dana ádebıetti quraı­dy. Sony­men qatar buǵan jyl saıyn 2,5 mln birlikten astam jańa qujat qosylady.

Bul degenińiz – ushan-teńiz bilimniń qanyp isher qaınar bastaýy.

Qazir otandyq jáne álemdik úzdik avtorlardyń shider úzgen shedevr týyndylaryn «Qazaqstandyq ulttyq elektron­dy kitaphanasy» arqyly úıde otyryp-aq oqı berýge bolady. Memlekettik kitap­hana qorynda 60 myńnan astam túr­li maz­mundaǵy ádebıettiń elektrondy biryń­ǵaı kóshirmesi jınaqtalǵan. Bizdiń elekt­rondy kitaphanamyzda Reseı, AQSh, Japo­nııa, Germanııa, Fınlıandııa jáne t.b. bar­lyǵy 104 elden 250 myńǵa jýyq oqyr­man tirkelgen. Osylaı bolǵan soń, shetel­dik aýdıtorııanyń suranysyn qa­na­ǵat­­tandyrý maqsatynda tuńǵysh ret qazaq­­standyq avtorlardyń úzdik týyndylary BUU-nyń 6 tiline aýdaryldy.

Ábish Kekilbaev, Farıza Ońǵarsynova, Oljas Súleımenov, Sherhan Murtaza, Muhtar Shahanov, Dýlat Isabekov tárizdi belgili 61 qalamgerdiń 450 týyndysy «Qazirgi qazaq prozasynyń antologııasy» men «Qazirgi qazaq poezııasynyń antologııasy» jınaqtaryna enip, 90-nan asa eldiń iri kitaphanalary men ádebı ortalyqtaryna taratyldy. Bul eńbekterdiń tusaýkeseri Fransııa, Ispanııa, Reseı jáne Mysyr elderinde ótkizildi.

Elimizde teatr ónerine de memleket tarapynan barynsha qoldaý kórsetilip júr. Táýelsizdik jyldary Qazaqstanda 20 teatr jańadan salynyp, ónersúıer qaýymnyń ystyq yqylasyna bólenip júr. Ult rýhanııatynyń kemeldenýi jo­lyn­da jyl saıyn túrli janrlar men baǵyt­­taǵy 12 myńǵa jýyq qoıylym sah­na­la­nady. Qazirgi ýaqytta elimizde 65 teatr halyqqa qyzmet kórsetýde, onyń ishin­de uıǵyr, koreı, ózbek jáne nemis ult­­taryna qatysty etnostyq teatrlar bar.

Memleket tarapynan kórsetilgen qoldaý nátıjesinde La Skala teatry­nyń akademııasynda, Vena memleket­tik operasynda, Marııa memleket­tik akademııalyq teatrynda, Pergo­lezı Spon­tını atyndaǵy qorda taǵylym­dama­dan ótýdi uıymdastyryp, elimiz­degi opera juldyzdary shoǵyrynyń qalyp­tasýyna jaǵdaı jasaldy.

Qazir Súndet Baıǵojın, Baýyr­jan Ander­janov, Jupar Ǵabdýllına, Saltanat Ahmetova men «Astana Opera» opera jáne balet teatry ártisteriniń esimderi shetelge de keńinen tanymal. Qazaqstandyq opera jáne balet sheberleri sheteldik sahna maıtalmandarynyń arnaıy shaqyr­týymen álemniń eń úzdik teatr­larynda óner kórsetip júr.

Otandyq kınoóndiris te qarqyndy damyp keledi. «Qazaqfılm» stýdııasy 1991 jyldan beri 574 kórkem, derekti jáne anımasııalyq fılm túsirdi. «Oralman», «Tomırıs», «Kóshbasshy joly», «Anaǵa aparar jol», «Qunanbaı», «Amanat» tárizdi aýqymdy tarıhı kartınalar qazaqstandyq prokattyń kóshin bastady.

Tarıhta tuńǵysh ret úzdik otandyq kıno týyndylar halyqaralyq ekranǵa shyǵyp, sheteldik kórermen júregine jol taýyp, álemdik kınosynshylar tarapynan laıyqty baǵasyn alyp úlgerdi.

Qazaqstandyq-reseılik «28 panfılovshylar» kartınasynyń álemge tanymal bolǵany óz aldyna bir bólek áńgime. Al gollıvýdtyq kompanııalarmen birlesip túsirgen «Ámire» fılmi tórt apta boıy ekrannan túspedi.

Sońǵy kezderi qazaq kınosy qytaı kınonaryǵynda da top jaryp, básekeles­ter­den oq boıy ozyq bolýda. Aspan asty eli «Kompozıtor» qazaqstandyq-qytaı­­lyq birlesken kartınany erekshe yqy­las­­pen qarsy aldy. Kartına Los-And­­jeleste ótken kınofestıvalde 4 bir­­deı nomınasııa boıynsha tuǵyrǵa kóterildi.

«Kınematografııa týraly» 2019 jylǵy 3 qańtarda qabyldanǵan Zańda fılm­­di túsirýge jumsalǵan memleket qara­­­­ja­tyn kınoprokat arqyly keri qaı­tarý máselesi qarastyrylǵan. Bul jańa jo­­b­a­­lar­dy júzege asyrýǵa múmkindik beredi.

Táýelsizdik jyldary konserttik-teatrlyq uıymdar úshin de eń jarqyn jáne tabysty beles boldy. Búginde osy baǵytta 31 uıym tabysty jumys isteýde.

«Qazaqkonsert» memlekettik kon­serttik uıymy, «Astana Opera» mem­leket­tik opera jáne balet teatry, «Qazaqstan Kameratasy» memlekettik klassı­kalyq mýzyka ansambli, «Saltanat» mem­leket­tik klassıkalyq bı ansambli, M.Bı­sen­ǵalıev pen A.Abylaev jetekshilik jasaı­tyn sımfonııalyq orkestrler, Ǵa­zıza Jubanova atyndaǵy memleket­tik shekti aspaptar kvarteti – osyn­daı shyraıy kelisip, abyroıy shalqy­ǵan óner shańyraqtary men konsert­tik uıymdar qatary qalyń kórer­meni­ne shy­ǵar­mashylyq jobalardy usyný ar­qyly qazaq eliniń mádenıeti men rýha­nııatyna súbeli úles qosyp keledi.

Ulttyq mýzyka mádenıetiniń maq­ta­ny­­shyna aınalǵan Qurmanǵazy atyn­daǵy Qazaqtyń memlekettik akademııa­lyq halyq aspaptar orkestri konserttik baǵ­darlamalarymen dúnıe júzin aralady.

Ár jyldarda Ahmet Jubanov, Latıf Hamıdı, Fýat Man­sýrov, Nurǵısa Tilendıev, Roza Baǵ­lanova, Bıbigúl Tólegenova, Ermek Ser­kebaev jáne basqa dırıjerler men oryn­­daý­shylar qyzmet etip, qazaq ónerin bıik de­ńgeıde nasıhattap kele jatqan óner ujymdaryna Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Jarlyǵymen «Ulttyq» mártebesi berildi.

Memleket shyǵarmashyl jastardy qoldaýdy eshqashan umytqan emes. Jyl saıyn vokalıster, skrıpkashylar, pıa­nıster jáne bekzat óner álemine jańa qadam basqan jas órken balet ártisteri úshin festıvaldar men baıqaýlar ótkiziledi. Ásirese, áleýmettik baǵytty aınymas temirqazyǵy tutqan «Balaýsa» ulttyq balalar án baıqaýynyń orny alabóten. О́ner dodasynda baǵyn synaýshy talapkerlerdiń 85 paıyzyn 8-12 jas aralyǵyndaǵy aýyl balalary quraıdy. Baıqaýdyń ár kezeńindegi ánderdi árleý, dızaın jáne sahnalyq kıimderdi tigý, ár balamen jeke jumys isteý, jatyn orny, tamaqtanýy, jol júrýi, barlyǵy da tegin uıymdastyrylady.

Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵy aıasynda sońǵy jyldary turaqty damyp kele jatqan týrızm salasyn erekshe atap ótýge bolady.

Sońǵy 10 jylda elimizge kelgen shetel­­dik týrısterdiń sany 2009 jyly 512 myńnan 2019 jyly 980 myńǵa deıin eki esege jýyq ósti. Sonymen qatar kór­setilgen kezeńde týrızmniń elimizdiń ishki jalpy jıyntyq ónimine qosqan úlesi úsh eseden asa artty.

Memleket týrıstik baǵyttardyń qol­je­tim­diligin arttyrý men týrızm salasy­na jeke ınvestısııalardy tartýǵa jaǵ­daı jasaýdyń mańyzdylyǵyna mán berip, sońǵy eki jyldyń ózinde jalpy quny 101,6 mlrd teńgeni quraıtyn 68 ınf­ra­­qurylymdyq jobany júzege asyrdy.

Bul baǵyttaǵy jumystar Qazaqstan Res­pýblıkasynyń týrızm salasyn damytý­dyń 2019-2025 jyldarǵa arnal­ǵan mem­lekettik baǵdarlamasy aıasynda odan ári óz jalǵasyn tabady. Sondaı-aq qyzmet kórsetý sapasyn arttyrýǵa jáne kásibı kadrlardy daıar­laýǵa jetkilikti kóńil bólinýde.

Elbasynyń bastamasymen Túrkistan qalasynda Halyqaralyq týrızm jáne qonaqjaılylyq ýnıversıteti quryl­dy. Ulttyq týrıstik ónimdi ishki jáne halyq­aralyq naryqta damytý úshin Kazakh Tourism Ulttyq kompanııasy AQ quryldy.

Týrısterdiń elge kirýin lıberalıza­sııalaý jóninde júıeli sharalar qabyl­danýda. Atap aıtqanda, óz azamattary Qazaq­stanǵa esh vızasyz kire alatyn elder­diń tizimi 73-ke deıin kóbeıtildi. Shetel­dikterdi elimizge kelgen kezde 30 kún ishinde mindetti tirkeý týraly talap óz kúshin joıdy. Sonymen qatar 2025 jyldyń sońyna deıin memlekettik shekaranyń perı­metri bo­ıynsha qyryq ótkizý pýnktin jań­ǵyrtý jos­parlanýda. Sondaı-aq týropera­tor­lardy árbir sheteldik týrıstke, bala­larǵa arnalǵan ishki reısterge sýbsıdııa­laý, sondaı-aq týrıstik nysandardy salý jáne tehnıkalyq jaraqtandyrý shy­ǵyn­darynyń bir bóligin óteý tetigi engizilmekshi.

Jalpy, Qazaqstandaǵy týrızm sala­sy­nyń bolashaǵy óte zor. Qazirdiń ózinde Lonely Planet, Le Figaro, The Guardian sııaqty álemdik bedeldi basylymdar Qazaqstandy barýǵa qolaı­ly jetekshi elderdiń qataryna qosyp júr. Ol oılary negizsiz emes. Bizde eko-saıahattyń árbir áýesqoıy kelip kórýge turarlyq tańǵajaıyp tumsa tabıǵat óte kóp.

Sport – Qazaqstannyń «vızıt kartasy». Sporttyq is-sharalar­dyń jankúıer­lerine arnalǵan ártúrli keshender men kórkine kóz toımaıtyn ádemi oryndar da jetip artylady.

Táýelsizdik jyldarynda elimizde 77 stadıon, 38 sport saraıy, 8 myńǵa jýyq sport alańy salyndy, 2 myńnan astam sport zaly paıdalanýǵa berildi. Jalpy respýblıkada 41 myńnan astam sport nysany bar. Dene shynyqtyrý jáne sport qozǵalysy 5,9 mıllıonǵa jýyq adamdy qamtysa, onyń 2 mıllıonǵa taıaýy – mektep jasyndaǵy balalar.

Buqaralyq sporttyń mańyzdy quram­das bóligi – Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy synaǵy. Bul sharaǵa jyl saıyn 1,5 mıllıonnan 4 mıllıonǵa deıin sport súıer qaýym úzbeı qatysady.

Táýelsizdik alǵannan beri ulttyq sport­tyń 25 túri qaıta jandanyp, olar­dyń bir bóligi (toǵyzqumalaq, asyq atý, qazaq kúresi, saıatshylyq) Dúnıe­júzi­lik materıaldyq emes mádenı mura qatary­na (IýNESKO) endi.

Sportshylarymyzdyń joǵary jetis­tikteri barshaǵa málim. Tek Olım­pııa oıyndarynda ǵana olardyń qurmetine Qazaqstannyń aspan tústes Týy 16 ret asqaqtap, sonymen bir sátte elimizdiń Ánurany álem kóginde áýeledi. Olaı deıtin sebebimiz, bizdiń otandyq sportshylar 1994 jyldan bastap jer sharynyń sheshýshi jarystaryna qatysyp, osynsha altyn medaldy qanjyǵasyna baılap qaıtqan edi.

Memleket sportshylar rezervin daıar­laý­dyń úılesimdi júıesin qurdy. Res­pýb­­lıkada 477 balalar men jasóspirim­der sport mektebi jumys istep, onda 368 myń sportshy shuǵyldanýda. Sóz joq, olardyń arasynda bolashaq chempıondarymyz júr, óz kezegi kelgende syndarly sport arenalarynda Qazaqstannyń kók baıraǵynyń bıik jelbireýine sebepker bolady áli.

Biraq túptiń túbinde barlyq jalaý­ly jeńisterimiz ben jarqyn jetistik­terimizdiń altyn tuǵyry – atyńnan aınalaıyn Táýelsizdik ekenin árqashan este saqtaýymyz qajet. Táýelsizdik – kózdiń qarashy­ǵyndaı qorǵaıtyn eń qasıetti qundylyǵymyz!

Aqtoty RAIYMQULOVA,

Qazaqstan Respýblıkasynyń

Mádenıet jáne sport mınıstri