О́rkendeý kepili – halyq ıgiligine saı eseli eńbek

Bir kezderi Anglııanyń premer-mınıstri Ýınston Cherchıll halyq aldynda sóz sóılep turyp, keýdesin óz eline degen mahabbat kernep, kóńilin sharyqtata: «Qanekı, óz boryshymyzdy oryndaıyq, birigeıik, eger Brıtan ımperııasy áli de myń jyl ómir súrer bolsa, adamdar sodan keıin de: «Bul olardyń uly saǵaty boldy!» dep aıtatyndaı is jasaıyq» degen eken. Baıqap  qarasaq, shynynda da Ulybrıtanııa Cherchıll bılik qurǵan jyldary jańa qarqynmen qanattanyp, qazirgi álemniń uly derjavalarynyń birine aınaldy. Osy bir jaıtty esime alyp otyr­ǵanym beker emes. Elbasy Nursultan Na­zar­baev bıylǵy Joldaýynda Qazaq­stan halqyna óziniń júrekjardy sózin arnady: «Biz óz halqymyzdyń ıgi­ligi jolynda uly maqsattardy alǵa qoıamyz, sondyqtan men barlyq saıası partııalardy, qoǵamdyq birlestikterdi, barsha qazaqstandyqtardy 2050 Stra­tegııasynyń basty maqsatyna jetý jó­nindegi jumysqa belsene qatysýǵa shaqyramyn!.. О́z jumys oryndaryńyzda otyryp, osy jumysqa árqaısyńyz atsalysyńyzdar. Nemquraıdylyq tanyt­pańyzdar. Eldiń bolashaǵyn barsha halyqpen birge jasańyzdar!». Iá, bizdiń aldymyzda Jalpyǵa Or­­taq Eńbek Qoǵamyn qurý mindeti tur. So­ny­men qatar, qoǵam aldynda táýel­­sizdiktiń 20 jyldan astam ýaqy­tyn­daǵy jetistikterin saqtap qalý min­deti qoıylǵan, ári «myqty memleket aman qalý saıasatymen emes, jos­parlaý, uzaq merzimdi damý men eko­no­mıkalyq ósý saıasatymen aınaly­sady». Osyǵan oraı, Prezıdent Qazaqstannyń álemniń eń damyǵan otyz memleketiniń qataryna kirýi jóninde maqsat qoıdy. Ol úshin eldiń kúretamyry bolyp otyrǵan ınfra­qurylymdy órkendetý, ekonomıka jáne óndiris salalaryn damytý, óńirlerde ındýstrııalyq jańa salalar ashý, eli­mizdiń aýmaqtyq artyqshylyqtaryn tıimdi paıdalaný, onyń ishinde Qytaı men Reseı arasyndaǵy logıstıkalyq – kólik ortalyǵy bolý tárizdi serpindi damýdyń negizgi faktorlaryn iske kiris­tirý qajet. О́ıtkeni, HHI ǵasyr – ekonomıkaǵa negizdelgen, onyń ishinde ıntellektýaldy adamı resýrstardyń múmkindigin ashatyn ınnovasııalyq ekonomıkanyń ǵasyry. Prezıdenttiń tikeleı tapsyrmasymen elimizde údemeli ındýstrııalyq-ınno­va­sııalyq damý baǵdarlamasynyń qabyldanyp, ıgilikti isterdiń júzege asyrylyp jatýy sonyń naqty aıǵaǵy desek áste qatelespeımiz. Nátıjesinde sońǵy tórt jyl ishinde elimizde 800 kásiporyn iske qosylyp, 150 myń adamǵa jańadan jumys orny ashyldy. Osy jyldary respýblıkada energetıka men qoınaýlardy paıdalaný salalary tártipke keltirilip, otandyq óndiristi kúrt damytýǵa jol ashyldy. Ásirese, temirjol salasy boıynsha mashına jasaýdy damytýda kóp jumystar atqarylýda. El tarıhynda alǵash ret elektrovozdar, teplovozdar, jolaýshylar men júk vagondaryn qurastyrý jolǵa qoıyldy. Aıtalyq, Astanadaǵy lokomotıv qurastyrý zaýyty arqasynda Qazaqstanmen qatar, taıaý shet elderdiń temirjol salasynyń da zamanaýı magıstraldyq lokomotıvter jónindegi qajetteri ótelýde. Avtomobıl ónerkásibi de damyp keledi. Máselen, ótken jyly 2012 jylmen salystyrǵanda elimizde jeńil avtokólik óndirý 19 myńnan 37,5 myńǵa artyp, eki ese ósse, avtobýs shyǵarý kólemi osy aralyqta 4,5 esege ulǵaıdy. Mamandardyń esebi boıynsha, 2014 jyly Keden odaǵy elderine shyǵarylatyn kólik­terden otandyq avtokólik óner­kásibi 34 mlrd. teńge paıda tabady. Jalpy, 2015 jyly 20 myń, al 2016 jyly 58 myń Qazaq­standa qurastyrylǵan avtokó­likterdi eksportqa shyǵarý jos­par­lanyp otyr. Osyndaı oń ózge­rister Agroónerkásip kesheni jáne aýyl sharýashylyǵy ónimderin qaıta óńdeý, qurylys ındýstrııa­sy, metallýrgııa, jeńil óner­kásibi, farmasevtıka men  hımııa ónerkásibi salalary boıynsha da júzege asyp, ózimizdiń ishki tutyný qajettiligimizdi qana­ǵattandyrýmen qatar, syrtqy ry­nokqa shyǵarylatyn básekege asa qabiletti ónimderdi kóbeıtýge de yńǵaıly múmkindikter týǵyzýda. Údemeli ındýstrııalyq-ın­no­vasııalyq damý baǵdar­lamasynyń aıasynda energetıka salasynda da ilgerileý izi oryn alýda. Atap aıtqanda, qýaty 300 megavatt Moınaq gıdroelektrstansasy iske qosyldy, «Ekibastuz GRES-1» jaýapkershiligi shekteýli serik­testiginiń 500 megavattyq 8-shi energoblogy qaıta qalpyna keltirildi, Balqash jylý elektrstansasyn sa­lýdyń jobasy qolǵa alyndy. Son­daı-aq, «jasyl» ekonomıkany damytý jospary negizinde shaǵyn jáne orta gıd­roelektrstansalar, jel men kún elektrstansalary tárizdi qaıtalanylatyn energııa kóz­derin iske kiristirý jumystary bastaldy. Máselen, 2014 jyly EKSPO-2017 halyqaralyq kór­me­sin energııa­men qamtamasyz etetin qýaty 300 megavattyq Ereımentaý jel elektrstansasy paıdalanýǵa beriletin bolady. Elimizde energııa qýatyn eseleý arqyly básekelestikke qarymdy bizdiń tabıǵı shıkizatty molynan óndirýge múmkindik týary anyq. Árıne, bul tusta shıkizatty sheksiz óndire berý kerek degen uǵym týmaýy kerek. Áńgime osynaý en baılyqty Elbasynyń Joldaýynda aıtylǵandaı, halyq ıgiligine tıimdi jaratýǵa saıady. Ol úshin munaı men gazdyń eksporttyq múmkindigin eskere otyryp, olardy óndirýdiń tıimdi mólsherin anyqtaý qajet. Sonymen qatar, kommýnıkasııa jáne medısına jabdyqtary, elektronıka, lazerlik tehnıka sekildi ǵylymdy kóp qajet etetin salalar úshin mańyzdy sırek metaldardy óndirý kólemin ulǵaıtý lázim. Osy maqsatta geologııalyq barlaý jumystary boıynsha Qazaqstan álem­dik naryqqa shyǵýy tıisti. Jalpy, Qazaqstan tek shı­kizattyń arqasynda ǵana kún kórip otyr degen pikirdiń basym ekendigi jasyryn emes. Rasynda da eldegi jalpy ishki ónimniń 80 paıyzy shıkizattyń úlesine tıip otyr jáne bul bizdiń tańdaýymyz emes. Jaǵdaıdyń bulaı bolýy, mánerlep aıtar bolsaq, bizge «atadan qalǵan mura» ispetti. Keshegi Keńes Odaǵy kezinde Qazaqstanda óndirilgen rýda tipti sol jer jynysy kúıinde Reseıge nemese basqa odaqtas respýblıkalardyń birine jetkizilip, sonda óńdelip otyrdy. Elimizdiń mıllıondaǵan gektar jerinde ósip shyqqan mıllıardtaǵan put astyqty jınaıtyn kombaındar da syrttan ákelinip, bizde soqa da shyǵarylmaıtyn. Qazaqstan ındýstrııasy negizinen tek áskerı maqsatta damyp, zaýyttarymyzdyń basym bóligi KSRO-nyń qorǵanys salasynyń tapsyrystaryna qyzmet etkendikten, halyq tutynatyn taýarlar shyǵaratyn óndiris oryndary bola bermeıtin. Biraq olardyń ózderi Keńes Odaǵy taraǵannan keıin jumystaryn doǵardy. Máselen, Pavlodar traktor zaýyty, traktorlar men avtokólikterdiń porshenderin daıyndaǵan Almaty «Porshen» zaýyty tárizdi alpaýyt kásiporyndar osyndaı kúı keship otyrsa, mashına jasaý kásiporyndaryndaǵy óndiris jabdyqtarynyń 60 paıyzdaıy meılinshe eskirgen. Aıtalyq, 10 jyl ǵana jumys isteýge tıisti ondaǵy stanoktar 30-40 jyl boıy paıdalanylyp keledi. Árıne, kez kelgen sheteldik fırma ózderiniń ónimderin mundaı kásiporyndarda daıyndatýǵa qulyqty bolmaıtyny aıdan anyq. Sondyqtan, barlyǵyn da jańadan bastaýǵa týra kelip turǵany barshaǵa túsinikti  bolar degen oıdamyn. Bıylǵy Joldaýda bul turǵyda naqty sharalar qarastyrylǵan. Údemeli ındýstrııalyq-ınno­va­sııa­lyq damýdyń 2016-2019 jyldarǵa arnalǵan ekinshi besjyldyǵy shıkizattyq emes óndiris oryndaryn barynsha damytýdy kózdep otyr. Mynadaı bir aqıqatqa nazar aýdarsaq. Qaı eldiń bolmasyn, áleýmettik-ekonomıkalyq tu­raq­tylyǵy jekemenshik sektorynyń, sonyń ishinde shaǵyn jáne orta bıznestiń úlesine tikeleı qatysty. Taýar óndirisin ulǵaıtyp, azyq-túlik molshylyǵyn jasaıtyn da, qyzmet sapasyn jaqsartatyn da osy orta tap. Ekonomıka turaqty bolýy úshin shaǵyn jáne orta bıznestiń úlesi 70-80 paıyz, kem degende 50 paıyz bolýy kerek. Joldaýda osy mejeniń belgilenip, shaǵyn jáne orta bıznestiń Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamynyń myqty dińgegi ekendigi aıtylǵany kezdeısoq emes. Elbasymyz da shaǵyn jáne orta bızneske turaqty kóńil bólip keledi. О́kinishtisi, bul turǵyda ke­der­giler de bar­shylyq. Eń soraqysy, osy salada korrýp­sııa­nyń bel alyp turǵany qyn­jyl­tady. Iske múd­deli bolýy tıis keıbir jaýapty adamdardyń tarapynan jeke bastarynyń paıdasy úshin naqty kásippen aınalysqysy kelgen azamattardy aıaqtan shalý faktileriniń jıi bolyp turatyny qupııa emes. Jaqynda qurylys saýdasymen aınalysyp júrgen ózime jaqsy tanys bir azamatpen kezdesip qalǵanymda, ol úı qurylysy materıaldaryn shyǵaratyn óndiris orynyn ashýmen aınalysyp júrgenin aıta kele, óziniń kóp mashaqatqa túskenin tilge tıek etti. Kez kelgen máseleniń tek para berýmen ǵana sheshiletinin kúıine aıta otyryp, ol taıaýda Úki­mettiń keńeıtilgen májilisinde El­basynyń osy turǵyda naqty mysal­dyń negizinde jaýapty laýazym ıelerine eskertýler jasap, tez ara­da qalyptasqan  jaǵdaıdy durys­taýǵa qatysty bergen tapsyr­malaryn tolyq qoldaıtynyn ári olardyń sózsiz oryndalýyn qa­laıtynyn bildirdi. Tanysym, sonymen qatar, bú­gin­de jumysshy mamandyq ıelerin tabýdyń qıyndyǵyn, keı­bir qazaq azamattarynyń ózge otan­das­ta­ry­myzǵa qaraǵanda jalqaýlyqqa boı uryp, jumys isteýden qashýǵa ázir turatynyn qynjyla jetkizdi. Sondyqtan, ol buqaralyq aqparat quraldary eńbek adamdary jaıly kóbirek sóz qozǵaǵandary jón dep sanaıdy. Osy oraıda, belgili sýretshi Erbolat Tólepbaevtyń tanymal jýrnalıst Qaınar Oljaıǵa bergen suhbaty esime túsip otyr. Sýretshi Japonııada bolǵan kezinde teledıdardan temirjol boıynda nebári 8 sharshy metr jerde qurqyltaıdyń uıasy tárizdi baspanada turatyn japondyqtyń jeke jetistigin kórgende tańǵalǵanyn jasyrmaıdy. Onyń syry mynaǵan saıady. Kósilip jatsa, aıaǵy syrtqa shyǵyp qalatyn mekeninde japondyq úıin edennen tómen qaraı qazady. Kúndelikti temir­joldaǵy jumystan keıin úıine kelip qazǵan týra úsh qap topy­raǵyn úsh jyl boıy arnaıy oryn­ǵa tasyp otyrady. Sanap jiber­seń, osy ýaqyt ishinde ol týra 3285 qap shyǵarypty. Sonymen, jer as­ty­nan alty qabat tik qýys qazǵan japondyq oǵan jaryq pen jy­lý tartady. Jeldetkish qondyr­ǵylar ornatady. Aqyrynda pálen­baı qatar sóreler jasap, onda sa­ńy­raýqulaqtar ósiripti. Odan kún saıyn kósheni jaǵalaı ornalasqan restorandarǵa sańyraýqulaǵyn ótkizip, ózi temirjoldaǵy jumysyna baratyn kórinedi. Mine, teledıdarda osyny jalyqpaı nasıhattaý úr­disi oryn alǵan. Biz de osyndaı jaq­sylyqtarǵa bet alsaq ǵanıbet bolar edi. Kenjebolat JOLDYBAI, saıasattanýshy,«Bas redaktorlar klýby» qoǵamdyq birlestiginiń prezıdenti.