Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵy • 16 Jeltoqsan, 2021

Jeńiske jetelegen jemisti jyldar

80 ret kórsetildi

Bıyl Táýelsizdigimizge otyz jyl tolyp otyr. Tarıh kózimen qaraǵanda, otyz jyl degen qas-qaǵym ǵana ýaqyt. Alaıda osy otyz jyl ishinde elimizde ǵasyrǵa bergisiz strategııalyq mańyzy zor is-sharalar atqaryldy. О́tken ǵasyrdaǵy 90-jyldardyń basynda álemniń altydan bir bóligin alyp jatqan Keńes Odaǵy qulap, sonyń quramyndaǵy odaqtas respýblıkalar egemendigin aldy. Bul – XX ǵasyrdaǵy geosaıası qubylystardyń biri. Árıne, KSRO-nyń qulaýyna kóp jyldardan bergi qordalanǵan problemalar áser etti. Keńes Odaǵynyń jyl sanap hal-ahýaly tómendep, ekonomıkasy quldyrap, soǵan baılanysty qolǵa alǵan saıası ózgerister men reformalar nátıjesiz aıaqtaldy.

Osyndaı qıyn jaǵdaıǵa qaramastan Keńes Odaǵy álemge aıbaryn kórsetýi úshin qarýlaný jarysyna belsene kiristi. Oǵan qosa dúnıe júzindegi sosıalızmdi jaqtaǵan elderge qomaqty kómek jasaý­dy údetti. Al halyqtyń turmysy men áleýmettik jaǵdaıy tómendep, ony sheshýge munaı men gazdan túsetin qarajat kólemi jetpedi. Sodan soń azyq-túlik jáne taǵy basqa da tutynatyn zattardyń tapshylyǵy oryn aldy.

Mundaǵy basty másele − Keńes Odaǵynyń qurylysyndaǵy − geosentrızm. Mysaly, KSRO-nyń gımni: «Erkin Respýblıkalar Odaǵyn Uly Reseı biriktirgen» dep bastalatyn tirkes sol dáýirdiń negizgi ıdeologııasyna aınaldy desek qatelespeımiz.

Negizinen, Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin Odaq ekonomıkasyn jańasha damytýǵa bilikti ǵalymdar tarapynan utymdy usynystar bolǵanymen, onyń bári eskerilmedi. Máselen, 50-jyldary bir top ekonomıst-ǵalymdar Keńes Odaǵynyń salaaralyq jáne aımaqaralyq teńgerimdik modelin jasap, odaqtas respýblıkalardy «Ortalyq asyrap otyr» degen sózdi joqqa shyǵardy. Bul ekonomıkalyq tujyrym Keńes Odaǵynyń saıasatyna qarsy kelgendikten qoldanylmady. Osy jaǵdaıdy akademık A.I.Anchıshkın: «Ekonomıkalyq ǵylym ıdeologııalyq dogmalar men ustanymdardyń qurbany boldy» dep naqty aıtyp, kórsetti. Arada birneshe jyl ótkende Keńes Odaǵynyń ekonomıkasy quldyrap, pár­mendi salaaralyq qaıshylyqtar kúsheı­di. Osy kezde Máskeýdegi Ortalyq ekono­mıkalyq matematıka ınstıtýtynyń ǵalym­dary «ekonomıkanyń ońtaıly jumys isteý júıesi» modelin ázirlep, onda 50-jyldardaǵy tujyrymdar rastal­dy. Buny da Odaqtyń basshylary qabyl­damaı, ony jasaǵan ǵalymdardy qýǵyn­dady.

Bul eki ádis-shyǵyndardy azaı­typ ónimderdi kóbeıtý modeline jaqyn. Dálirek aıtqanda, Ekinshi dúnıe­júzilik soǵystan keıin kúrt damý jolyna túsken «japon ǵajaıyby» atan­ǵan ekonomıkalyq model edi. 70-jyl­dar­dyń aıaǵynda Búkilodaqtyq kıbernetı­ka ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń aspıran­ty, keıinirek ǵylymı qyzmetkeri bol­ǵanda osy ózekti problemalardyń deni tal­qylanǵan jıyndarǵa qatystym. О́ki­nishke qaraı, ol kezdegi ǵalymdar tarapynan aıtylǵan usynystar aıaqsyz qaldy.

Aınalyp kelgende, barlyq máseleniń túbi – josparly ekonomıkadan naryqtyq qatynasqa, ásirese jekemenshik ádiske tireledi. Osyǵan mán bermegen Keńes Odaǵy sholaq saıasattyń áserinen ekonomıkany qurban etti.

KSRO-nyń quramyndaǵy odaqtas res­pýblıkalar egemendigin jarııalaǵanda mynadaı kelisimge keldi: respýblıka basshylary Odaq quramy kezindegi shekaramen bóliný týraly sheshim qabyldandy. Bul durys sheshim boldy. Áıtpese, jerge baılanysty janjal shyǵýy múmkin edi. Ekinshiden, ár respýblıkadaǵy menshik ózinde qaldy. Al Keńes Odaǵynyń altyn-valıýta qory, sheteldegi aktıvteri men syrtqy bereshekterin bólýge eshqandaı múmkindik bolmady, oǵan Reseı memleketi ıe boldy. Sol sebepti bizdiń Keńes Oda­ǵynan qalǵan eshkimge bereshegimiz joq.

Táýelsizdik alǵannan keıin halqymyz túrli qıynshylyqty bastan keshti. О́nerkásip oryndary jabylyp, kolhoz-sovhozdar tarap, jumyssyzdyq beleń aldy. Shyndyǵynda eldi úmit pen kúdik bıledi. Bostandyqqa qol jetkizgennen keıin elimiz naryqtyq qatynas jolyna tústi. Biraq ony qalaı qurý eshqandaı oqýlyqta jazylmaǵan. Endi osy ózekti máselelerdi sheshý kerek boldy. Keńes ókimeti kezinde bıýdjet jobasy men negizgi normatıvtik qujattar ortalyqtan keletin, ony jasaıtyn ózimizde mamandar az boldy. Sondyqtan jaqynda ómirden ozǵan, belgili qarjyger Dáýlet Sembaevtyń bilimi men biliktiliginiń nusqaýymen qajetti normatıvter daıyndalyp, respýblıkanyń alǵashqy táýelsiz bıýdjeti jasaldy.

Naryqtyq ekonomıkada jekeshe­lendirýdiń alar orny bólek. Eger memlekette jekeshelendirý prosesi júrmese naryqtyq ekonomıkaǵa kóshe almaımyz. Dálirek aıtqanda, jekeshelendirý – naryqtyq ekonomıkanyń negizgi bazasy. Elimizde 1992 jyldan bastap jekeshelendirý reformasy júrgizile bastady. Alǵashynda jańa jobany halyq onsha qabyldamady. Sondyqtan jekeshelendirý prosesi óte qıyndyqpen júrgizildi. Máselen, aýksıon men tenderge túsetin keıbir mekemelerdiń ujym­dary sol kezdegi zańǵa súıenip «biz je­ke­shelenýdirden bas tartamyz» dep kelisim bergen joq. Osy máseleler reformanyń alǵa júrýine biraz kedergisin tıgizdi. Jekeshelendirý týraly zań bolǵanymen ony júzege asyrý joldary qıyn tıdi. Osy kezde men Memlekettik múlik komıtetiniń tóraǵalyǵyna taǵaıyndalyp, jańa jumysqa kiristim.

Egemendiktiń eleń-alańynda ekonomı­kadaǵy ınflıasııa ósip, eksport, ımport azaıǵannan keıin defısıt paıda boldy. Dúkenderde qaptaǵan kezek oryn aldy. Shyndyǵyn aıtqanda, ekonomıka quldyrap, shıkizat shyǵaratyn óndiris oryndary turalap, keıbireýi jabylyp qaldy. Osyndaı almaǵaıyp kezde jekeshelendirý reformasyn jyldam júrgizý kerek ekendigin uǵyndym. Ony tez jasamasańyz bolmaıdy. Ekonomıkaǵa dem beretin jańa menshik ıeleri kerek. Onyń keleshekte paıdasy kóp ekendigi daýsyz. Biraq osy maqsatty oryndaý úshin zańdyq quqyq, normatıvtik qujattar qajet. Burynǵy menshik zańy KSRO qulamaı turǵan kezde qabyldanǵan. Onyń kóptegen kemshiligi aldymyzdy orap otyrdy. Sol sebepti endi Táýelsiz memlekettiń jańa zańyn qabyldaý qajettiligi týdy. Parlamentte jańa zańdy qabyldaý biraz daýǵa ulasty. Depýtattar tarapynan túrli pikirler aıtyldy. Ásirese, bizdi jer máselesi biraz tyǵyryqqa tiredi. О́ıtkeni jekeshelendirýge berilgen nysan ol jerimen birge satylý kerek. Iаǵnı jerdiń ıesi bolmasa kez kelgen kásipker jekeshelendirýge aqshasyn salmaıdy. Osy másele talqylandy. Birneshe ret depýtattar daýysqa saldy. Sodan keıin birqatar shet memleketterdiń tájirıbesin paıdalanyp, zań jobasyna menshik ıesi óziniń múligin durys jaǵdaıda ustaý kerek ekendigin taıǵa tańba basqandaı jazdyq. Bul menshik ıesinen qoǵam aldynda jaýapkershiligin anyqtaıdy.

Osyndaı qysyltaıań shaqta bizdi Jo­ǵarǵy Keńestiń ekonomıkalyq reforma, bıýdjet jáne qarjylandyrý máseleleri jónindegi komıtettiń tóraǵasy, aıtýly ǵalym Saýyq Tákejanov qoldady. Sodan soń Prezıdenttiń tikeleı bastamasymen memlekettik múlikti jekeshelendirý baǵdarlamasy jasaldy.

Memlekettik ónerkásip oryndary men mekemelerdi aksıonerlik qo­ǵam­ǵa aınaldyrýda biraz problema týdy. Keńes Odaǵy kezinde olarǵa tek balans­tyq baǵa berilgen. Biraq onyń qaıdan alyn­ǵany belgisiz edi. Bizge osy óndiris oryn­darynyń baǵasyn bilý qıynǵa tústi. Onyń ústine ınflıasııa kún sanap ósip jatty. Jalpy, bul prosess – jekeshe­lendirýdiń alǵashqy satysy bolǵandyqtan qalaı bolǵanda da isti toqtatýǵa bolmady. Aqyry, onyń sheshimin taýyp, óndiris oryndary men mekemelerdi ashyq, jabyq jáne salalyq aksıonerlik qoǵamdarǵa aınaldyrdyq. Osyny biz sheshkennen keıinde túrli máseleler kóbeıdi. Biz óndiris oryndaryn jeke eseptep, jeke qojaıyn bolady dep josparladyq. Áıtse de burynnan qalyptasqan ónerkásip pen sharýashylyq arasyndaǵy baılanys­taǵy, ekonomıkalyq qatynasty buzyp alǵymyz kelmedi. Osy júıeni holdıngter arqyly basqarýdy engizdik. Atalǵan holdıng úrdisin engizýime keıbireýler maǵan qarsy shyqty. Biraq keıin olardyń osy júıeniń durys ekenine kózderin jetkizdik. Alyp zaýyttardy satyp alǵan shetel ınvestorlary birinshi qadamdaryn óz salasynda holdıng kompanııasyn qurýdan bastady.

Odan keıin aldymyzdan taǵy bir kúrdeli másele – Odaq kezinde temir jol, avıasııa, elektr júıeleri jáne t.b. salalarda negizgi emes aktıvter boldy. Qarajat jetkiliksiz bolǵandyqtan mektep pen aýrýhanalardy jáne birqatar ınfraqurylym nysanyn iri monopolısterge berdi. Biraq odan olardyń jaǵdaıy jaqsardy deı almaımyn, ildalap kún keshti. Bul jaǵdaı burynǵy Torǵaı oblysynda sovhoz dırektory bolyp júrgende basymnan ótti. Aýyldaǵy mektep pen emhanaǵa kómektesińizder dep, bizge joǵarydan nusqaý keledi. Shyn máninde, sovhozdaǵy mektep pen emhanaǵa memlekettik bıýdjetten qarjy bólingenmen, ol tıisti jerge jetpeıdi. Bulaı bolmaý kerek, árkim óz sharýasyn atqarý qajet.

Osy máseleni sheshý bizge qıynǵa tústi. Máselen, temirjolshylardyń mek­tebi, balabaqshasy, aýrýhanasy, avto­bazasy, jeke qazandyǵy tipti sov­hozy da boldy. Ádildigin aıtsaq, onyń bári memlekettiń dotasııasynda otyrdy. Sondyqtan ol mekemelerdi jeke­she­lendirýge solardyń basshylary sharýa­shylyqtary shyǵynǵa batsa da berýge kónbedi. Endi atalǵan mekemelerge qaraǵan mektep pen aýrýhanany elimizdegi bilim berý men densaýlyq salasynyń basshylary alǵylary kelmedi. О́ıtkeni olardy qaıtadan tártipke keltirý úshin kúsh kerek. Osy oraıda ártúrli pikir aıtyldy, tipti ár deńgeıdegi laýazymdy azamattar aralasty. Biraq osyny naryqtyń talabyna saı retke keltirýge óz ustanymymnan taımadym. Aqyry biz ony Prezıdenttiń qoldaýymen sheshtik.

Jekeshelendirýge barsha halyqtyń qatysqanyn durys kórdik. Eger bizge jurtshylyq senbese, onda bul reforma alǵa júrmeıdi. Osyndaı reformalardy birinshi bolyp biz júrgizip otyrǵan joqpyz. Osy baǵyttaǵy biraz elderdiń tájirıbesin zerttedik. Ásirese, Keńes Odaǵynyń lagerinde bolǵan respýblıkalardy nazarǵa aldyq. Ol kezde Reseıde «vaýcherlik jekeshelendirý» júrdi. Biraq munyń qıyndyǵy – «vaýcherdiń» naqty baǵasy bolmady. Sondyqtan bul tarapta túrli pikirler aıtyldy. Biz osy problemalardyń bárin eskerip, Chehııanyń tájirıbesin alyp, kýpondyq jekeshelendirýdi júrgizýge sheshim aldyq. Bulardyń baǵasy naryqta ózi belgilenýi kerek. Osy oraıda respýblıkanyń ár azamatyna kýpon berý kerek boldy. Endi osyǵan qosymsha jekeshelendirýge jatatyn mekemelerdiń tizimi jasaldy. Osy tizimnen shaǵyn jáne biregeı kásiporyndardy bólek shyǵaryp, onyń bárin aksıonerlik qoǵamǵa aınaldyrdyq. Onyń ústine ónerkásip oryndaryn baǵalap, kýpondardyń qunyn shyǵardyq.

Odan keıin ınvestısııalyq jeke­shelendirý qorlaryna erekshe mán berildi. Bul Reseıdiń «vaýcherlik» máselesiniń kemshiligin qaıtalamaý úshin jasalyp, Batystaǵy ınvestısııalyq mekemelerdiń qurylymymen iske asyryldy. Sol jyldary 169 ınvestısııalyq qor qurylyp, onyń bári lısenzııa aldy. Qorlar arasynda báseke kúshti boldy. Halyqtan kýpon jınaýǵa qorlardyń 75 paıyzy qatysty. Bir jaǵynan, ınves­tısııalyq qorlar tym kóp bolǵandyqtan, olarǵa qatań talapty kúsheıtý kerek edi. Olardyń mekemeler aksııasyn satyp, kiris kirgizýge múmkindigi boldy. Biraq qundy qaǵazdar naryǵy bol­maǵasyn jumystary oıdaǵydaı júrmedi.

Aqıqatynda, jappaı jekeshelendirý baǵdarlamasy óziniń aldyna qoıǵan maqsatyna jetken joq. Mende osy baǵyt­ta qoıǵan talaptardy iske asyrýǵa, úlger­medim, bir jarym jyldan keıin bul qyzmetten kettim.

Aqyry Úkimettiń qaýlysymen jappaı jekeshelendirý baǵdarlamasy toq­tady. Men osy baǵdarlamany túbine deıin jetkizýge barlyq múmkindik boldy dep oılaǵam. Áli kúnge deıin solaı esepteımin. Biraq bul salanyń da oń nátıjeleri bar. Qazirgi otandyq bıznesmenderdiń paıda bolýyna jol ashty. Investısııalyq qordy basqarǵan jigitterdiń deni − osy kúnde otandyq bıznestiń kóshbasshylaryna aınaldy.

 El ekonomıkasynyń negizgi tiregi – úl­ken ónerkásip oryndary. Keńestik kezeń­de olardyń ónimderi tikeleı eksportqa shyqpaǵandyqtan básekege da­ıyn bolmady, tipti olar salalyq keshen­derdiń bir bóligi esepteldi. Onyń ústine qural-jabdyqtarda eskirdi. Sol da óner­kásipke keri áserin tıgizdi. Endi bular­dy jandandyryp, jumys istetý úshin aý­qymdy ınvestısııa qajet. Ol kezde otan­dyq bıznes ókilderinde qomaqty qarjy joq, sondyqtan aldymyzda sheteldik ınvestorlardy tartý maqsaty turdy.

Aýylsharýashylyq salasyna jeke­she­lendirýdi júrgizgende biraz qıyndyq­pen kezdestik. О́ıtkeni aýyl – óte kúrdeli mehanızm. Bir jaǵynan alǵanda, aýyldaǵy turǵyndarǵa ózine tıisti jeri men múlikti úlesin bólip berý ońaı sekildi kórinedi. Biraq ony aýyl adamdary odan ári damytyp, basqarýǵa shamasy jetedi me? Bul másele de bizdi oılandyrdy. Biraq jańa reformaǵa aýyl adamdary túsinistikpen qarady.

Osy reforma sheńberinde turǵyn úılerdiń bári jekeshelendirildi. Bul jerde áleýmettik úlken astar bar, ol – adamǵa múmkindik berý. Máselen, Keńes dáýirinde mekemeler óz qyzmetkerine páter berip, qol-aıaǵyn jipsiz baılady. Biraq saladaǵy reforma barlyq adamnyń oıynan shyqty dep aıta almaımyn, tipti ol múmkin de emes. О́ıtkeni sol jyldardaǵy baspanasy joq adamdar atalǵan baǵdarlamadan tys qaldy. Bul kóp jyldar boıy qordalanǵan problemalar saldary edi.

Jekeshelendirý reformasy Elba­synyń tikeleı basqarýymen júzege asty. Ol kisi osy salada jasalǵan baǵ­dar­lamalardy bekitip qoımaı, olardyń oryndalýyn qatań qadaǵalap, atqarǵan jumysymyzdy baǵalap otyrdy. Budan bólek, aldymyzda bank, kredıt, aqsha aına­lymy, qarjy júıesi sekildi sala­larǵa jyldam ózgeris engizý kerek bol­ǵandyqtan, oǵan barynsha kúsh jumsaldy.

Mine, sodan beri biraz jyldar jóń­kilip kóshti. Qazaqstannyń Tuńǵysh Pre­zıdenti egemen elimizdiń irgetasyn qalap, jańasha damý jolyna túsirdi, qıyndyqtar arasynan qolaıly múmkindikterdi taýyp, erke Esildiń jaǵasyna jańa astanany kóshirip, sáýleti men dáýleti kelisken kór­kem qala turǵyzdy. Otyz jylda jeńister men jeńilisterde boldy. Jetistikterge qýanyp, qıyndyqqa moıymaı halqymyz batyrlyq kórsetti. Bastysy, babalarymyz armandaǵan azattyǵymyzdy barsha álemge moıyndata bildik.

Elbasy Nursultan Nazarbaev ózi bas­qarǵan el tizginin usynyp, halyq qol­daǵan Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev órkendeý jolyndaǵy ıgilik isterdi jal­ǵastyryp, ári qaraı damytatyna kúmánim joq. Qazaq eliniń keleshegi jarqyn bolsyn!

 

Jánibek KÁRIBJANOV,

memleket jáne qoǵam qaıratkeri

Sońǵy jańalyqtar

Tekeli laı kóshkininen tazartylyp jatyr

Aımaqtar • Búgin, 19:53

Bıyl Almatyda myń jas baspanaly bolady

Aımaqtar • Búgin, 17:44

AQSh-ta shirkeýge shabýyl jasaldy

Oqıǵa • Búgin, 17:15

Batys Qazaqstanda jastar shtaby quryldy

Aımaqtar • Búgin, 16:23

Dollar qymbattady

Qarjy • Búgin, 15:55

Uqsas jańalyqtar