Osyndaı qıyn jaǵdaıǵa qaramastan Keńes Odaǵy álemge aıbaryn kórsetýi úshin qarýlaný jarysyna belsene kiristi. Oǵan qosa dúnıe júzindegi sosıalızmdi jaqtaǵan elderge qomaqty kómek jasaýdy údetti. Al halyqtyń turmysy men áleýmettik jaǵdaıy tómendep, ony sheshýge munaı men gazdan túsetin qarajat kólemi jetpedi. Sodan soń azyq-túlik jáne taǵy basqa da tutynatyn zattardyń tapshylyǵy oryn aldy.
Mundaǵy basty másele − Keńes Odaǵynyń qurylysyndaǵy − geosentrızm. Mysaly, KSRO-nyń gımni: «Erkin Respýblıkalar Odaǵyn Uly Reseı biriktirgen» dep bastalatyn tirkes sol dáýirdiń negizgi ıdeologııasyna aınaldy desek qatelespeımiz.
Negizinen, Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin Odaq ekonomıkasyn jańasha damytýǵa bilikti ǵalymdar tarapynan utymdy usynystar bolǵanymen, onyń bári eskerilmedi. Máselen, 50-jyldary bir top ekonomıst-ǵalymdar Keńes Odaǵynyń salaaralyq jáne aımaqaralyq teńgerimdik modelin jasap, odaqtas respýblıkalardy «Ortalyq asyrap otyr» degen sózdi joqqa shyǵardy. Bul ekonomıkalyq tujyrym Keńes Odaǵynyń saıasatyna qarsy kelgendikten qoldanylmady. Osy jaǵdaıdy akademık A.I.Anchıshkın: «Ekonomıkalyq ǵylym ıdeologııalyq dogmalar men ustanymdardyń qurbany boldy» dep naqty aıtyp, kórsetti. Arada birneshe jyl ótkende Keńes Odaǵynyń ekonomıkasy quldyrap, pármendi salaaralyq qaıshylyqtar kúsheıdi. Osy kezde Máskeýdegi Ortalyq ekonomıkalyq matematıka ınstıtýtynyń ǵalymdary «ekonomıkanyń ońtaıly jumys isteý júıesi» modelin ázirlep, onda 50-jyldardaǵy tujyrymdar rastaldy. Buny da Odaqtyń basshylary qabyldamaı, ony jasaǵan ǵalymdardy qýǵyndady.
Bul eki ádis-shyǵyndardy azaıtyp ónimderdi kóbeıtý modeline jaqyn. Dálirek aıtqanda, Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin kúrt damý jolyna túsken «japon ǵajaıyby» atanǵan ekonomıkalyq model edi. 70-jyldardyń aıaǵynda Búkilodaqtyq kıbernetıka ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń aspıranty, keıinirek ǵylymı qyzmetkeri bolǵanda osy ózekti problemalardyń deni talqylanǵan jıyndarǵa qatystym. О́kinishke qaraı, ol kezdegi ǵalymdar tarapynan aıtylǵan usynystar aıaqsyz qaldy.
Aınalyp kelgende, barlyq máseleniń túbi – josparly ekonomıkadan naryqtyq qatynasqa, ásirese jekemenshik ádiske tireledi. Osyǵan mán bermegen Keńes Odaǵy sholaq saıasattyń áserinen ekonomıkany qurban etti.
KSRO-nyń quramyndaǵy odaqtas respýblıkalar egemendigin jarııalaǵanda mynadaı kelisimge keldi: respýblıka basshylary Odaq quramy kezindegi shekaramen bóliný týraly sheshim qabyldandy. Bul durys sheshim boldy. Áıtpese, jerge baılanysty janjal shyǵýy múmkin edi. Ekinshiden, ár respýblıkadaǵy menshik ózinde qaldy. Al Keńes Odaǵynyń altyn-valıýta qory, sheteldegi aktıvteri men syrtqy bereshekterin bólýge eshqandaı múmkindik bolmady, oǵan Reseı memleketi ıe boldy. Sol sebepti bizdiń Keńes Odaǵynan qalǵan eshkimge bereshegimiz joq.
Táýelsizdik alǵannan keıin halqymyz túrli qıynshylyqty bastan keshti. О́nerkásip oryndary jabylyp, kolhoz-sovhozdar tarap, jumyssyzdyq beleń aldy. Shyndyǵynda eldi úmit pen kúdik bıledi. Bostandyqqa qol jetkizgennen keıin elimiz naryqtyq qatynas jolyna tústi. Biraq ony qalaı qurý eshqandaı oqýlyqta jazylmaǵan. Endi osy ózekti máselelerdi sheshý kerek boldy. Keńes ókimeti kezinde bıýdjet jobasy men negizgi normatıvtik qujattar ortalyqtan keletin, ony jasaıtyn ózimizde mamandar az boldy. Sondyqtan jaqynda ómirden ozǵan, belgili qarjyger Dáýlet Sembaevtyń bilimi men biliktiliginiń nusqaýymen qajetti normatıvter daıyndalyp, respýblıkanyń alǵashqy táýelsiz bıýdjeti jasaldy.
Naryqtyq ekonomıkada jekeshelendirýdiń alar orny bólek. Eger memlekette jekeshelendirý prosesi júrmese naryqtyq ekonomıkaǵa kóshe almaımyz. Dálirek aıtqanda, jekeshelendirý – naryqtyq ekonomıkanyń negizgi bazasy. Elimizde 1992 jyldan bastap jekeshelendirý reformasy júrgizile bastady. Alǵashynda jańa jobany halyq onsha qabyldamady. Sondyqtan jekeshelendirý prosesi óte qıyndyqpen júrgizildi. Máselen, aýksıon men tenderge túsetin keıbir mekemelerdiń ujymdary sol kezdegi zańǵa súıenip «biz jekeshelenýdirden bas tartamyz» dep kelisim bergen joq. Osy máseleler reformanyń alǵa júrýine biraz kedergisin tıgizdi. Jekeshelendirý týraly zań bolǵanymen ony júzege asyrý joldary qıyn tıdi. Osy kezde men Memlekettik múlik komıtetiniń tóraǵalyǵyna taǵaıyndalyp, jańa jumysqa kiristim.
Egemendiktiń eleń-alańynda ekonomıkadaǵy ınflıasııa ósip, eksport, ımport azaıǵannan keıin defısıt paıda boldy. Dúkenderde qaptaǵan kezek oryn aldy. Shyndyǵyn aıtqanda, ekonomıka quldyrap, shıkizat shyǵaratyn óndiris oryndary turalap, keıbireýi jabylyp qaldy. Osyndaı almaǵaıyp kezde jekeshelendirý reformasyn jyldam júrgizý kerek ekendigin uǵyndym. Ony tez jasamasańyz bolmaıdy. Ekonomıkaǵa dem beretin jańa menshik ıeleri kerek. Onyń keleshekte paıdasy kóp ekendigi daýsyz. Biraq osy maqsatty oryndaý úshin zańdyq quqyq, normatıvtik qujattar qajet. Burynǵy menshik zańy KSRO qulamaı turǵan kezde qabyldanǵan. Onyń kóptegen kemshiligi aldymyzdy orap otyrdy. Sol sebepti endi Táýelsiz memlekettiń jańa zańyn qabyldaý qajettiligi týdy. Parlamentte jańa zańdy qabyldaý biraz daýǵa ulasty. Depýtattar tarapynan túrli pikirler aıtyldy. Ásirese, bizdi jer máselesi biraz tyǵyryqqa tiredi. О́ıtkeni jekeshelendirýge berilgen nysan ol jerimen birge satylý kerek. Iаǵnı jerdiń ıesi bolmasa kez kelgen kásipker jekeshelendirýge aqshasyn salmaıdy. Osy másele talqylandy. Birneshe ret depýtattar daýysqa saldy. Sodan keıin birqatar shet memleketterdiń tájirıbesin paıdalanyp, zań jobasyna menshik ıesi óziniń múligin durys jaǵdaıda ustaý kerek ekendigin taıǵa tańba basqandaı jazdyq. Bul menshik ıesinen qoǵam aldynda jaýapkershiligin anyqtaıdy.
Osyndaı qysyltaıań shaqta bizdi Joǵarǵy Keńestiń ekonomıkalyq reforma, bıýdjet jáne qarjylandyrý máseleleri jónindegi komıtettiń tóraǵasy, aıtýly ǵalym Saýyq Tákejanov qoldady. Sodan soń Prezıdenttiń tikeleı bastamasymen memlekettik múlikti jekeshelendirý baǵdarlamasy jasaldy.
Memlekettik ónerkásip oryndary men mekemelerdi aksıonerlik qoǵamǵa aınaldyrýda biraz problema týdy. Keńes Odaǵy kezinde olarǵa tek balanstyq baǵa berilgen. Biraq onyń qaıdan alynǵany belgisiz edi. Bizge osy óndiris oryndarynyń baǵasyn bilý qıynǵa tústi. Onyń ústine ınflıasııa kún sanap ósip jatty. Jalpy, bul prosess – jekeshelendirýdiń alǵashqy satysy bolǵandyqtan qalaı bolǵanda da isti toqtatýǵa bolmady. Aqyry, onyń sheshimin taýyp, óndiris oryndary men mekemelerdi ashyq, jabyq jáne salalyq aksıonerlik qoǵamdarǵa aınaldyrdyq. Osyny biz sheshkennen keıinde túrli máseleler kóbeıdi. Biz óndiris oryndaryn jeke eseptep, jeke qojaıyn bolady dep josparladyq. Áıtse de burynnan qalyptasqan ónerkásip pen sharýashylyq arasyndaǵy baılanystaǵy, ekonomıkalyq qatynasty buzyp alǵymyz kelmedi. Osy júıeni holdıngter arqyly basqarýdy engizdik. Atalǵan holdıng úrdisin engizýime keıbireýler maǵan qarsy shyqty. Biraq keıin olardyń osy júıeniń durys ekenine kózderin jetkizdik. Alyp zaýyttardy satyp alǵan shetel ınvestorlary birinshi qadamdaryn óz salasynda holdıng kompanııasyn qurýdan bastady.
Odan keıin aldymyzdan taǵy bir kúrdeli másele – Odaq kezinde temir jol, avıasııa, elektr júıeleri jáne t.b. salalarda negizgi emes aktıvter boldy. Qarajat jetkiliksiz bolǵandyqtan mektep pen aýrýhanalardy jáne birqatar ınfraqurylym nysanyn iri monopolısterge berdi. Biraq odan olardyń jaǵdaıy jaqsardy deı almaımyn, ildalap kún keshti. Bul jaǵdaı burynǵy Torǵaı oblysynda sovhoz dırektory bolyp júrgende basymnan ótti. Aýyldaǵy mektep pen emhanaǵa kómektesińizder dep, bizge joǵarydan nusqaý keledi. Shyn máninde, sovhozdaǵy mektep pen emhanaǵa memlekettik bıýdjetten qarjy bólingenmen, ol tıisti jerge jetpeıdi. Bulaı bolmaý kerek, árkim óz sharýasyn atqarý qajet.
Osy máseleni sheshý bizge qıynǵa tústi. Máselen, temirjolshylardyń mektebi, balabaqshasy, aýrýhanasy, avtobazasy, jeke qazandyǵy tipti sovhozy da boldy. Ádildigin aıtsaq, onyń bári memlekettiń dotasııasynda otyrdy. Sondyqtan ol mekemelerdi jekeshelendirýge solardyń basshylary sharýashylyqtary shyǵynǵa batsa da berýge kónbedi. Endi atalǵan mekemelerge qaraǵan mektep pen aýrýhanany elimizdegi bilim berý men densaýlyq salasynyń basshylary alǵylary kelmedi. О́ıtkeni olardy qaıtadan tártipke keltirý úshin kúsh kerek. Osy oraıda ártúrli pikir aıtyldy, tipti ár deńgeıdegi laýazymdy azamattar aralasty. Biraq osyny naryqtyń talabyna saı retke keltirýge óz ustanymymnan taımadym. Aqyry biz ony Prezıdenttiń qoldaýymen sheshtik.
Jekeshelendirýge barsha halyqtyń qatysqanyn durys kórdik. Eger bizge jurtshylyq senbese, onda bul reforma alǵa júrmeıdi. Osyndaı reformalardy birinshi bolyp biz júrgizip otyrǵan joqpyz. Osy baǵyttaǵy biraz elderdiń tájirıbesin zerttedik. Ásirese, Keńes Odaǵynyń lagerinde bolǵan respýblıkalardy nazarǵa aldyq. Ol kezde Reseıde «vaýcherlik jekeshelendirý» júrdi. Biraq munyń qıyndyǵy – «vaýcherdiń» naqty baǵasy bolmady. Sondyqtan bul tarapta túrli pikirler aıtyldy. Biz osy problemalardyń bárin eskerip, Chehııanyń tájirıbesin alyp, kýpondyq jekeshelendirýdi júrgizýge sheshim aldyq. Bulardyń baǵasy naryqta ózi belgilenýi kerek. Osy oraıda respýblıkanyń ár azamatyna kýpon berý kerek boldy. Endi osyǵan qosymsha jekeshelendirýge jatatyn mekemelerdiń tizimi jasaldy. Osy tizimnen shaǵyn jáne biregeı kásiporyndardy bólek shyǵaryp, onyń bárin aksıonerlik qoǵamǵa aınaldyrdyq. Onyń ústine ónerkásip oryndaryn baǵalap, kýpondardyń qunyn shyǵardyq.
Odan keıin ınvestısııalyq jekeshelendirý qorlaryna erekshe mán berildi. Bul Reseıdiń «vaýcherlik» máselesiniń kemshiligin qaıtalamaý úshin jasalyp, Batystaǵy ınvestısııalyq mekemelerdiń qurylymymen iske asyryldy. Sol jyldary 169 ınvestısııalyq qor qurylyp, onyń bári lısenzııa aldy. Qorlar arasynda báseke kúshti boldy. Halyqtan kýpon jınaýǵa qorlardyń 75 paıyzy qatysty. Bir jaǵynan, ınvestısııalyq qorlar tym kóp bolǵandyqtan, olarǵa qatań talapty kúsheıtý kerek edi. Olardyń mekemeler aksııasyn satyp, kiris kirgizýge múmkindigi boldy. Biraq qundy qaǵazdar naryǵy bolmaǵasyn jumystary oıdaǵydaı júrmedi.
Aqıqatynda, jappaı jekeshelendirý baǵdarlamasy óziniń aldyna qoıǵan maqsatyna jetken joq. Mende osy baǵytta qoıǵan talaptardy iske asyrýǵa, úlgermedim, bir jarym jyldan keıin bul qyzmetten kettim.
Aqyry Úkimettiń qaýlysymen jappaı jekeshelendirý baǵdarlamasy toqtady. Men osy baǵdarlamany túbine deıin jetkizýge barlyq múmkindik boldy dep oılaǵam. Áli kúnge deıin solaı esepteımin. Biraq bul salanyń da oń nátıjeleri bar. Qazirgi otandyq bıznesmenderdiń paıda bolýyna jol ashty. Investısııalyq qordy basqarǵan jigitterdiń deni − osy kúnde otandyq bıznestiń kóshbasshylaryna aınaldy.
El ekonomıkasynyń negizgi tiregi – úlken ónerkásip oryndary. Keńestik kezeńde olardyń ónimderi tikeleı eksportqa shyqpaǵandyqtan básekege daıyn bolmady, tipti olar salalyq keshenderdiń bir bóligi esepteldi. Onyń ústine qural-jabdyqtarda eskirdi. Sol da ónerkásipke keri áserin tıgizdi. Endi bulardy jandandyryp, jumys istetý úshin aýqymdy ınvestısııa qajet. Ol kezde otandyq bıznes ókilderinde qomaqty qarjy joq, sondyqtan aldymyzda sheteldik ınvestorlardy tartý maqsaty turdy.
Aýylsharýashylyq salasyna jekeshelendirýdi júrgizgende biraz qıyndyqpen kezdestik. О́ıtkeni aýyl – óte kúrdeli mehanızm. Bir jaǵynan alǵanda, aýyldaǵy turǵyndarǵa ózine tıisti jeri men múlikti úlesin bólip berý ońaı sekildi kórinedi. Biraq ony aýyl adamdary odan ári damytyp, basqarýǵa shamasy jetedi me? Bul másele de bizdi oılandyrdy. Biraq jańa reformaǵa aýyl adamdary túsinistikpen qarady.
Osy reforma sheńberinde turǵyn úılerdiń bári jekeshelendirildi. Bul jerde áleýmettik úlken astar bar, ol – adamǵa múmkindik berý. Máselen, Keńes dáýirinde mekemeler óz qyzmetkerine páter berip, qol-aıaǵyn jipsiz baılady. Biraq saladaǵy reforma barlyq adamnyń oıynan shyqty dep aıta almaımyn, tipti ol múmkin de emes. О́ıtkeni sol jyldardaǵy baspanasy joq adamdar atalǵan baǵdarlamadan tys qaldy. Bul kóp jyldar boıy qordalanǵan problemalar saldary edi.
Jekeshelendirý reformasy Elbasynyń tikeleı basqarýymen júzege asty. Ol kisi osy salada jasalǵan baǵdarlamalardy bekitip qoımaı, olardyń oryndalýyn qatań qadaǵalap, atqarǵan jumysymyzdy baǵalap otyrdy. Budan bólek, aldymyzda bank, kredıt, aqsha aınalymy, qarjy júıesi sekildi salalarǵa jyldam ózgeris engizý kerek bolǵandyqtan, oǵan barynsha kúsh jumsaldy.
Mine, sodan beri biraz jyldar jóńkilip kóshti. Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti egemen elimizdiń irgetasyn qalap, jańasha damý jolyna túsirdi, qıyndyqtar arasynan qolaıly múmkindikterdi taýyp, erke Esildiń jaǵasyna jańa astanany kóshirip, sáýleti men dáýleti kelisken kórkem qala turǵyzdy. Otyz jylda jeńister men jeńilisterde boldy. Jetistikterge qýanyp, qıyndyqqa moıymaı halqymyz batyrlyq kórsetti. Bastysy, babalarymyz armandaǵan azattyǵymyzdy barsha álemge moıyndata bildik.
Elbasy Nursultan Nazarbaev ózi basqarǵan el tizginin usynyp, halyq qoldaǵan Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev órkendeý jolyndaǵy ıgilik isterdi jalǵastyryp, ári qaraı damytatyna kúmánim joq. Qazaq eliniń keleshegi jarqyn bolsyn!
Jánibek KÁRIBJANOV,
memleket jáne qoǵam qaıratkeri
