Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Osydan 30 jyl buryn Qazaqstan táýelsizdigin alǵan kezde demografııalyq áleýettiń tómendeýi sııaqty kúrdeli máselege tap boldy. Al bala týý kórsetkishi kez kelgen eldiń ekonomıkalyq damýyn áleýmettik ındıkatıvtik baǵalaýdyń jáne analardyń balalarynyń bolashaǵyna degen senimdiliginiń tiregi sanalady.
О́tken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldarynda – egemen elimizdiń qalyptasýynyń basynda medısına salasynda, onyń ishinde áıelderdi bosandyrý jáne jańa týǵan nárestelerdiń kútý tásilderin ózgertý qajet boldy. Medısına qyzmetkerlerine jalaqyny ýaqtyly tólemeý, dári-dármekterdiń, operasııalyq materıaldardyń jetispeýshiligi, aýrýhananyń tósenishteri men balalar jaıalyqtarynyń jýylǵany úshin jáne kommýnaldyq qyzmet tólemderi boıynsha jınalyp qalǵan bereshekti óteý máselelerin sheshý kún tártibinde turdy.
Osy oraıda perzenthanalar jumysyna jańa tehnologııalyq ádisterdi engizý talap etildi. Ana qaýipsizdigin qamtamasyz etý maqsatynda tıimdi perınataldyq kútim men bazalyq jańa tehnologııalary (seriktes bosaný, jańa týǵan náresteni ananyń keýdesine birden jatqyzyp, ýyz sútimen emizý, ana men balanyń birge bolýy, jylý rejimin saqtaý, kúndelikti tıimsiz sharalardan bas tartý, júkti áıelder men seriktesterdi aldaǵy bosanýǵa daıyndaý, merziminen buryn týǵan balalardy kútýdi jetildirý jáne t.b.) qarastyryldy. Bul jumystar 1993-1995 jyldary Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy (DDU) jáne IýNISEF – Halyqaralyq balalar qorymen birlesip, qarjylyq shyǵyndar talap etilmeıtin ana qaýipsizdigi baǵdarlamasy aıasynda atqaryldy.
Ana qaýipsizdigi – DDU 1987 jyly bastaǵan halyqaralyq baǵdarlama. Soǵan baılanysty elimizde júkti áıelderge jáne joǵary qaýipti toptaǵy bosanǵan áıelderge akýsherlik-perınataldyq kómek kórsetý, merziminen buryn týǵan balalardy kútý úshin oblystarda perınataldyq ortalyqtar (mártebesi 3-shi deńgeıli) ashyla bastaldy. Bosandyrý uıymdary «Balaǵa jyly shyraımen qaraýshy aýrýhana» halyqaralyq mártebesin ala bastady. Nátıjesinde, 10 jyl ishinde ana ólimi 10 ese azaıtyldy. Eldegi demografııalyq ahýal 1991-2021 jyldar kezeńinde oń dınamıkaǵa ıe bolyp otyr: týý koeffısıenti, halyqtyń tabıǵı ósimi artty. Halyq sanynyń ósimi bala týý kórsetkishiniń ósýinen, ómir súrý uzaqtyǵynyń ulǵaıýynan jáne kóshi-qonnyń oń saldosynan baıqalady. Al demografııalyq damýda oń parametrlerge qol jetkizý – memlekettiń áleýmettik-ekonomıkalyq ómirindegi mańyzdy faktorlardyń biri. О́ıtkeni ol eldiń qorǵanys qabiletin qamtamasyz etýge jáne ekonomıkanyń odan ári ósýi úshin áleýet qurýǵa yqpal etedi.
Elimiz turaqty ekonomıkalyq ósý orbıtasyna ene otyryp, áleýmettik salaǵa kóbirek kóńil bóle bastady. 2005 jyly bala týýǵa jáne onyń kútimine bıýdjetten beriletin járdemaqylardy qarastyratyn «Balaly otbasylarǵa beriletin memlekettik járdemaqylar týraly» Zań qabyldandy. Soǵan sáıkes qoldanylǵan sharalar oń nátıje berip, 2006 jyldan bastap týý kórsetkishi óse bastady. Eger 2003-2005 jyldary Qazaqstanda 1 myń adamǵa shaqqanda 17-18 náresteden kelse, 2006-2007 jyldar aralyǵynda bul ındıkator 22-ge deıin ósti. 2008 jyly 23-ke jetti. Osyǵan oraı demograftar men sosıologtar táýelsizdik jyldaryndaǵy alǵashqy «bebı-bým» týraly qýana habarlady.
2008 jyldan bastap Qazaqstan balanyń tiri týylýynyń jańa ólshemderine kóshti. Naqty aıtqanda, ol – júktiliktiń 22 aptasynan bastap jáne jańa týǵan náresteniń salmaǵy 500 gramm jáne odan joǵary salmaqta bolýy. Al buryn bul kórsetkish túsik tastaý bolyp sanalatyn, sábıdiń salmaǵy 1 myń gramnan joǵary bolýy kózdeletin-di. Munyń ózi zańnamadaǵy jaqsy gýmanıstik ózgeris boldy jáne kóptegen ata-analarǵa úmit berdi.
Merziminen buryn bosanǵan júkti áıelderdi jáne olardyń shala týǵan nárestelerin joǵary mamandandyrylǵan kómekpen qamtamasyz etý úshin elde perınataldyq kómekti óńirlendirý isi júrgizildi. Onyń maqsaty barlyq merziminen buryn bosanýdy 2-shi jáne 3-shi deńgeıdegi bosandyrý uıymdarynda shoǵyrlandyrý edi. Osylaısha barlyq merziminen buryn bosanýdyń 94 paıyzy 2-shi jáne 3-shi deńgeıdegi bosandyrý uıymdarynda oryndaldy. Sóıtip, Qazaqstanda dene salmaǵy óte tómen, shala týǵan balalardyń ómir súrý deńgeıi 10 jyl ishinde 2 ese ósti.
Elimizdiń ulttyq densaýlyq saqtaý júıesin uzaq merzimdi jańǵyrtý aıasynda medısınalyq qyzmetter sapasynyń biryńǵaı standarttary engizilip, medısınalyq uıymdardy materıaldyq-tehnıkalyq jaraqtandyrý jetildirildi. Búgingi tańda respýblıkamyzda 247 uıym bosandyrý qyzmetin kórsetedi. Perınataldyq kómek kórsetýdiń 4 deńgeıi, ıaǵnı aýdandyq, qalalyq, oblystyq perınataldyq ortalyqtar jáne 2 ǵylymı ortalyq bar. Emhanalar janyndaǵy áıelder konsýltasııalarynyń sany – 759.
DDU usynymdaryna sáıkes elimizde analardyń, balalar men jasóspirimderdiń densaýlyǵyn saqtaý jónindegi baǵdarlamalar belsendi túrde engizilý ústinde. Olar – júktiliktiń qaýipsizdigin qamtamasyz etý, ana sútimen emizýdi qoldaý, balaǵa meıirimdi klınıkalar jáne tómen, óte tómen salmaqta týǵan balalardy kútý, otbasyn josparlaý jáne qaýipsiz túsik jasaý, balalar jasyndaǵy aýrýlardy yqpaldastyra qaraý, jastarǵa meıirimdi klınıkalar. Búginde emhana júıesi az shyǵynmen jáne qoǵamnyń medısınalyq kómekke neǵurlym joǵary qanaǵattanýy arqyly halyq densaýlyǵynyń jaqsy kórsetkishterine qol jetkizip otyr. Elimizde bosanǵanǵa deıingi baqylaýmen qamtý deńgeıi aıtarlyqtaı: barlyq áıel derlik (99,2 paıyz) júktilik kezinde keminde 1 ret bilikti medısınalyq personal arqyly (dáriger, meıirbıke, akýsher, feldsher) bosanǵanǵa deıingi tekserýden ótedi. Qazaqstannyń barlyq óńirinde bosanǵanǵa deıingi baqylaý kórsetkishi 90 paıyzǵa jaqyndap keledi. Bul medısınalyq qyzmet kórsetý modeliniń áleýmettik-profılaktıkalyq baǵytyn kórsetip otyr.
Zamanaýı densaýlyq saqtaý salasyn damytý strategııasynyń ózgerýi aýrýdy emdeýden densaýlyqty saqtaýǵa jáne «aýrýlar medısınasynan» «densaýlyq saqtaý medısınasyna» aýysý bolyp sanalady. Iаǵnı profılaktıkalyq medısınany damytý mindeti alǵa qoıylyp otyr. Onyń resýrstary – patronajdyq perınataldyq qyzmetti jańǵyrtý, áıelder qaýymyn dıspanserleý, qaýipti topty anyqtaý, skrınıngtik baǵdarlamalar, halyqtyń áleýmettik osal toptaryn anyqtaý, jobasyn josparlaý jáne kontrasepsııa.
О́tken jyly «Halyq densaýlyǵy jáne densaýlyq saqtaý júıesi týraly» jańa Kodeks qabyldandy. Onyń 79-babynda Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattary men otbasynyń urpaqty bolý quqyqtaryn qorǵaý salasyndaǵy quqyqtary qarastyrylǵan. Atap aıtqanda, Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattary reprodýktıvtilikti erkin tańdaýǵa, reprodýktıvtik densaýlyqty saqtaý jáne otbasyn josparlaý jónindegi kórsetiletin qyzmetterdi alýǵa, óziniń reprodýktıvtik densaýlyq jaǵdaıy týraly anyq jáne tolyq aqparat alýǵa, bedeýlikten, onyń ishinde Qazaqstan Respýblıkasynda ruqsat etilgen reprodýktıvtiliktiń qazirgi zamanǵy qosalqy ádisteri men tehnologııalaryn qoldana otyryp emdelýge, kontrasepsııa ádisterin paıdalanýǵa jáne erkin tańdaýǵa quqyly.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2020 jylǵy «Jańa jaǵdaıdaǵy Qazaqstan: is-qımyl kezeńi» Joldaýynda ekstrakorporaldy uryqtandyrý baǵdarlamalary boıynsha kvotalar sanyn 7 esege arttyrýdy tapsyrdy. Osy jyldyń basynan bastap elimizde «Ańsaǵan sábı» áleýmettik baǵdarlamasy bastalyp, kóptegen erli-zaıypty ata-ana bolýǵa múmkindik aldy.
Elimizde alǵash ret EKU-ǵa 100 kvota 2010 jyly bólindi. 2019 jyly onyń sany 900-ge jetti. Al bıyl kvota sany 7 myńǵa deıin ulǵaıtyldy.
Sonymen qatar qazirgi tańdaǵy negizgi ózekti máseleler – medısınalyq kadrlardyń jetispeýshiligi jáne olardy yntalandyrý deńgeıiniń tómendigi, densaýlyqty nyǵaıtý jáne ortaq jaýapkershilik máseleleri boıynsha túsindirý jumystaryn kúsheıtý qajettiligi, jasóspirimder arasyndaǵy erte júktilik jaıly bolyp otyr. Erte júkti bolǵan boıjetkender dene salmaǵy jetkiliksiz, shala nárestelerdi dúnıege ákelip jatatyndyǵy belgili.
Osyndaı problemalardy sheshý maqsatynda jergilikti atqarýshy organdardyń bilikti kadrlardy tartý máselelerine jete kóńil bólýi, densaýlyqty saqtaý jóninde halyqty aqparattandyrýdy jaqsartý, ortaq jaýapkershilikti arttyrý, bilim alýshylardyń densaýlyǵyn nyǵaıtý jóninde múddeli memlekettik organdarmen vedomstvoaralyq ózara is-qımyldy kúsheıtý, mektepterdegi profılaktıkalyq jumysty belsendirek júrgizý, salamatty ómir saltyn qalyptastyrý, zııandy ádetterden bas tartýdy nasıhattaý jáne mektepterdegi orta medısına qyzmetkerleriniń biliktiligin arttyrý qajet. Qazirgi kezde COVID-19 pandemııasyn eskere otyryp, júkti jáne bosanǵan áıelderdi, sondaı-aq 12-18 jastaǵy balalardy vaksınalaý sharalary júrgizilip jatyr. Bul – memleketimizdiń ana men bala densaýlyǵyn qorǵaýǵa úlken qamqorlyq jasap otyrǵandyǵynyń aıǵaǵy.
Záýresh AMANJOLOVA,
medısına ǵylymdarynyń doktory,
Akýsherııa, gınekologııa jáne perınatologııa ǵylymı ortalyǵy
dırektorlar keńesiniń tóraǵasy
