Kollajdy jasaǵan Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Bereshekterdi qaıta qurylymdady
Jyldyń birinshi jartysynda ekonomıkanyń zardap shekken sektorlaryn 6 paıyzǵa deıin sýbsıdııalaý boıynsha 4 myń ShOB sýbektisine 21,2 mlrd teńge kómek kórsetilgen. Taǵy 114 kásiporyn jalpy somasy 4 mlrd teńge bolatyn merzimi ótken bereshekterin qaıta qurylymdapty.
«Bul sharalar kóptegen ShOB sýbektisine boryshtyq júktemeni qolaıly deńgeıge deıin tómendetýge, artylǵan qarajatty qazirgi jumysqa jumsaýǵa, sol arqyly qalypty qyzmetke oralýǵa múmkindik berdi», deıdi Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi tóraǵasynyń orynbasary O.Smolıakov.
Sondaı-aq bıylǵa 592 kásiporyn nesıe tólemin keıinge qaldyrý ótinishin berip, 9,3 mlrd teńgege 547 sýbektiniń aryzy maquldanǵan. Mıkroqarjy uıymdary 95 kásiporynǵa tap osyndaı jeńildik jasaǵan. Sóıtip, 102,1 mln teńgeni tóleý keıinge qaldyrylǵan. Muny bir dep qoıyńyz.
Zańdy tulǵa retinde nesıe resimdeý qıyn
Ulttyq bank Qarjylyq turaqtylyq jáne zertteýler departamentiniń dırektory Oljas Kúbenbaevtyń aıtýynsha, bıznes tarapynan nesıege degen suranys árqıly.
«III toqsanda nesıe alýǵa túsken suranys byltyrdyń osy kezeńimen salystyrǵanda 43 paıyzǵa ósip, 221 myń ótinishke jetti. О́tinishterdiń ortasha mólsheri 21 mln teńgege taıaý. Kóptegen bankte orta bıznestiń nesıege suranysy ótken toqsannyń deńgeıinde saqtalǵan. Iri bızneske keler bolsaq, olardyń pandemııadan keıin baıaý qalpyna kelýine baılanysty nesıe suranysy aıtarlyqtaı tómendedi. Bul rette nesıelerdiń maquldaný koeffısıenti ótken toqsanmen salystyrǵanda bıznestiń barlyq segmenti boıynsha tómendedi. Degenmen ShOB úshin nesıeleý tártibi azdap jumsardy. Iri bankter bıznestiń jekelegen salalary boıynsha táýekel deńgeıin qaıta qarastyrdy», deıdi Ulttyq bank ókili.
Departament basshysynyń sózinen bankterdiń bıznesti nesıeleýge kelgende áli de qyrsyz ekenin ańǵarý qıyn emes. Tipti kásipkerlerdiń zańdy tulǵa emes, jeke tulǵa retinde nesıe rásimdep, kásipterine aqsha quıý mysaldary da kezdesip qalady. О́ıtkeni bankten kásipker retinde aqsha suraý – bitpeıtin qaǵaz jınaý, taýsylmaıtyn qujat toltyrý. Ári kepil múlkiń bolmasa aqsha almaısyń degen qaǵıdasy taǵy bar. Qysqasy, memleket kásipkerge ózi aqsha usynady, sosyn ózi tobyqtan qaǵady.
Dollarlaný ornyna rýbldený máselesi týyndady
Biz muny qur aıǵaı, qurǵaq mysaldan shyǵaryp otyrǵan joqpyz. Ekonomıkaǵa jetkilikti deńgeıde nesıe bere almaı otyrǵanyn bank basshylarynyń ózi moıyndaıdy. Biraq bar kiná olarda da emes. Halyk Bank AQ basqarma tóraǵasy Úmit Shaıahmetova bank sektorynda úlken ótimdiliktiń bolýyna qaramastan, Ulttyq bank bekitken bazalyq stavka álemdik nemese kórshiles elderdiń naryǵyndaǵydaı ıkemdi nemese naqtyly áreket etpeıdi dep sanaıdy.
«Bul jaǵdaı ekonomıkany nesıeleý isine áser etpeı qoımaıdy. Qazir bizdiń ótimdiligimiz 4 trln teńge tóńireginde. Ekonomıkaǵa nesıe berýdegi bankter úlesi 2009 jylǵy ishki jalpy ónimniń (IJО́) 67 paıyz qatynasynan 2021 jyly 21 paıyzǵa deıin quldyrap ketti. Nesıeler negizinen tutynýshylyq maqsatta jáne ıpoteka retinde berilýde. Bankterdiń ekonomıkany nesıeleýdegi IJО́-ge qatysty úlesi 10 paıyzǵa deıin qulady. Reseıde kerisinshe, ekonomıkany nesıeleýdegi IJО́-ge qatysty úlesi 60 paıyz bolyp tur» dedi ol.
Bankır ózderin ekonomıkaǵa nesıe bermeıdi dep aıyptaıtynyn, biraq oǵan áser etetin eleýli sebepter bar ekenin jetkizdi.
– Birneshe faktordyń biri – Reseıge qatysty el ekonomıkasynyń básekege qabilettiligi. Reseılik taýar ımporty kóbeıdi jáne biz óndirgen taýarlar básekege saı bolmaı jatyr. Bul jaǵdaı Reseıde sońǵy eki jylda bazalyq stavka 4,25 bolyp turǵan kezde oryn aldy. Bizge qaraǵanda Reseıden rýbl arqyly nesıe alý arzanyraq. Eger buryn dollarlandyrý máselesi ózekti bolsa, búginde rýbldený máselesi týyndap otyr. Sońǵy eki jylda bırjada rýblmen jasalǵan saýda kólemi úsh ese – 10 mlrd-tan 27 mlrd rýblge deıin ósti. Bul rette qazaqstandyq qaryz alýshylardy reseılik bankter tarapynan rýblmen qarjylandyrý da ósip jatyr, – dedi Ú.Shaıahmetova.
Halyk Bank basshysy osy oraıda agrosektorǵa resýrs jiberýge nıetti ekenderin, biraq aýyl sharýashylyǵyn damytý saıasaty áli kúnge túsiniksiz bolǵandyqtan táýekel etpeıtinderin aıtty.
– Jeke tulǵalar portfeli endi tek óse túsedi. Tutynýshylyq nesıeleý kóbine syrtqy taýarlardy satyp alýǵa baǵyttalǵan, ıaǵnı qaryz alýshylardyń qarajaty syrtqy ekonomıkany qarjylandyrýǵa jumsalady. Alaıda bólshek nesıeni shektep tastaý – tyǵyryqtan shyǵýdyń joly emes. Qaryzdyq júkteme koeffısıentine basa mán bere otyryp aqylǵa salynǵan salıqaly sheshim tabý kerek, – dedi Halyk Bank basshysy.
«Bank SentrKredıt» basqarma tóraǵasy Ǵalym Qusaıynovtyń aıtýynsha, elimizde ShOB-qa nesıe berý úshin zańdy turǵyda jaqsy jaǵdaı jasalǵan. Kepil saıasaty da qolaıly deńgeıde. Alaıda qaryz alýshyǵa baǵalaý júrgizý ShOB-ty nesıeleýdiń negizgi problemasy bolyp tur deıdi ol.
– Mıkro jáne shaǵyn bıznesti nesıeleý bólshek nesıeleýge qatty uqsas. Bul turǵyda bankterdiń aqparatqa qoljetimdiligi shektelgen. Tek ishki derekterge súıenip nesıe berýde avtomatty sheshim qabyldaý qıyn. Bólshek nesıe boıynsha bizge klıenttiń zeınetaqy jarnasyn kórýge múmkindik berilgen. Bankter osy jáne basqa da táýekelderdi baǵalap úırendi. Al mıkro jáne shaǵyn bıznes segmentinde mundaıdy isteýge múmkindik bermeıtin barer kóp. Mysaly, olardyń salyq esebin, tabysyn kóre almaımyz. Tek bizdiń banktegi aınalymy ǵana kórinedi, – deıdi bank tóraǵasy.
Sheteldikterdiń kóptigi – nesıeleýdiń tómendigi
Basqa-basqa, osy sektordyń ystyǵyn da, sýyǵyn da kórgen mamandardyń pikirin estigen soń, ılanbasqa sharań qalmaıdy. Máselen, Moody’s halyqaralyq agenttiginiń aǵa taldaýshysy Semen Isakov paıyzdyq mólsherlemelerdiń tym joǵary bolýy – qazaqstandyq bank salasynyń basty problemasy dep sanaıdy.
«Joǵary paıyzdyq stavkalar, ásirese korporatıvti qaryz alýshylar úshin bank nesıelerin tartymsyz etip otyr. Memlekettik damý ınstıtýttary arqyly sýbsıdııalanatyn nesıeleýdiń joǵary kólemi de teorııalyq turǵydan kommersııalyq bankterge túsýi múmkin bıznestiń bir bóligin basqa jaqqa burady. Bul jaǵdaıdy túzetý úshin teńgedegi uzaq merzimdi jınaqtarǵa degen senimdi arttyrýmen qatar ınflıasııa deńgeıin tómendetý qajet. Bul jańa klıentterdi tartýǵa, qazirgi klıentterdiń úlken kólemdegi nesıe qaryzyna qyzmet kórsetýge kómektesedi», deıdi S.Isakov.
«Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵyndaǵy AKRA keńsesiniń basshysy Asqar Elemesovtiń aıtýynsha, qazir bank sektorynyń problemasy shash etekten.
– Sońǵy jyldary ekonomıkanyń naqty sektoryn nesıeleýdiń toqyraýyna baılanysty Qazaqstan bankteriniń atyna kóp syn aıtylýda. Rasymen, eger kórshiles elderdiń nesıeleý kórsetkishimen salystyrar bolsaq Qazaqstannyń jetistigi joǵary emes. Jalpy, aldaǵy jyldary elimizdegi banktik nesıeleýdiń ósý áleýeti tómen. Buǵan, birinshi kezekte ekonomıkanyń shıkizattyq baǵyt ustanýy jáne óndirý salalarynda sheteldik iri oıynshylardyń kóptigi sebep. Tikeleı sheteldik kompanııanyń baqylaýyndaǵy kásiporyn halyqaralyq naryq arqyly qarjylandyrylady. Olar jergilikti bankterge óte sırek júginedi. Mine, naryǵyna sheteldikterdi kóp kirgizip alǵan Qazaqstan, Ázerbaıjan sııaqty elderde banktik nesıeleý deńgeıi óte tómen bolady, – deıdi qarjyger.
Shaǵyn jáne orta kásipkerlik ońala qoıǵan joq
2019 jylǵy derek boıynsha jeke sektorǵa berilgen bank nesıesiniń úlesi IJО́-niń 21,20 paıyzyn quraǵan. О́zbekstanda bul kórsetkish 30,04, al Reseıde 52,35 paıyzdy quraıdy.
«Sońǵy jylda el ekonomıkasyndaǵy bank sektorynyń úlesi tómendep ketti. IJО́-degi nesıe portfeli úlesiniń 20 paıyzdan áreń asýy óte tómen kórsetkish. Sektorǵa aýqymdy tazalaý júrgizý jáne ornyqty ósimge jol ashý, soǵan saı ekonomıkadaǵy rólin arttyrý úshin bankterdegi korporatıvti basqarý sapasyn jáne ashyqtyǵyn kúsheıtý óte mańyzdy», deıdi S&P Global Ratings qarjy ınstıtýttary jáne memlekettik qarjy baǵytynyń dırektory Irına Velıeva.
Memleket pandemııa bastalmaı turyp-aq shaǵyn jáne orta bızneske belsendi qoldaý kórsetý tetikterin izdeı bastaǵan edi. Alaıda oqystan indettiń bastalýy bul sharýany odan ári jedeldete tústi. Sóıtip, memleket qazynasynan ShOB-qa mıllıardtaǵan qarjy aýdaryldy.
Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń basshysy Mádına Ábilqasymovanyń aıtýynsha, ekonomıkanyń zardap shekken sektorlarynda kásipkerlerge maqsatty qoldaý kórsetý úshin barlyq ShOB sýbektilerine
6 paıyzǵa deıin stavkalardy sýbsıdııalaý qamtamasyz etilgen. Jalpy somasy 740 mlrd teńge bolatyn sýbsıdııany 4 839 kompanııa alypty.
«Bankter daǵdarysqa qarsy sharalardy qoldady. 2020 jyly jáne 2021 jyldyń birinshi jartysynda zardap shekken salalarda ShOB úshin kredıtterdi keıinge qaldyryp, qaıta qurylymdady. Nátıjesinde, 2019 jylǵy 13 paıyz bolǵan teris mánmen salystyrǵanda biz 2020 jyldy ShOB kredıtteriniń 7,2 paıyzǵa ósýimen aıaqtadyq. 2021 jylǵy sáýirden bastalǵan ekonomıkalyq ósýdi qalpyna keltirý aıasynda bıyl 9 aıda ShOB kredıtteriniń ósýi 18,6 paıyzdan, al ekonomıkaǵa kredıtterdiń jalpy ósýi 16 paıyzdan asty», deıdi M.Ábilqasymova.
Soǵan qaramastan ShOB sharýasy áli ońalyp kete qoıǵan joq. Jyl basynan beri jumysyn ýaqytsha toqtatqan shaǵyn kásiporyndar sany 15 paıyzǵa kóbeıgen. Tirkelgen 340 myń kompanııanyń 120 myńy jumys istemeıtin bolyp shyqqan. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimeti boıynsha jumysty ýaqytsha toqtatýǵa sheshim qabyldaǵan ShOB sýbektileriniń árbir úshinshisi saýda salasyna (29,3 paıyzy) tıesili eken. Pandemııa daýylynan zardap shekkender qatarynda qurylys fırmalary men túrli qyzmetterdi usynýshy shaǵyn kompanııalar da bar.
