Iá, bir kezde saýatty el edik. Nesin jasyramyz, osy kúnderi jas urpaqtyń arasynda saýatsyzdyq barshylyq. Mektep tabaldyryǵyn attamaǵandardy da estip qalamyz. Myna zamanda saýatsyzdyq jýan judyryqty shyǵarmaı qoımaıdy. Onyń da elesi joq emes. Saýaty bar, oqyǵannyń aty oqyǵan, tegi teksiz bolmasa, ádiletsizdik, áleýmettik teńsizdik es taptyrmaı jibermese, buzyqtyqqa, jolsyzdyqqa, kórneý aldap-arbaýǵa barmaıdy.
Jalpy, retsiz de júıesi kem, keı basshylar ózin kórsetip qalý úshin, qarjy qarpý jolyndaǵy reformalar bilim isi men densaýlyq salasyn demiktirip ketti. Endi sol berekesiz tirlikti joıý jumystary júrgizilip jatyr. Alda saýatsyzdyq týraly aıttyq. Aqıqatty búgin búgip qalmaı aıtsaq, erteńimiz shań-tozańsyz, urpaq aldyndaǵy mindet minsiz bolmaq.
Saýatsyzdyq degennen shyǵady, jurt gazet-jýrnal oqýdan qalyp barady. Qalanyń kez kelgen jerinde turatyn dúńgirshekterdiń juqanasy ǵana qaldy. Aýdan ortalyqtarynda birli-jarym. Bary jekeniń qolynda, ózi óndirmese de, alyp satyp tursa da, oqyp qalǵan oqyrmannyń qaltasyn qaǵyp, bilgen baǵasyn qoıady. Saıttan oqymaı ma deıtinder tabylar. Durys. Biraq oǵan adamdar tolyq daıyn ba edi? Áleýmetke delinetin áleýmettik jelide bári bar, ári men nári keliskenderi de, ala qashty, jula qashty da, bunysy nesi degizetin qoqys ta, ósek-aıań da, ony ár qyrynan kelip, bas qosa qalsa áńgimeleıtin adamdar da az emes.
О́rkenıetti dep ózeýrep júrgen elderge barǵanda tańǵy orazańdy tańǵy as emes, tabaldyryqtan «syǵalap» jatatyn basylymdarmen ashasyń. Bireý emes, birnesheýimen. Bizderdegideı sanaýly bet emes, elý, júz betten asatyny bar. Aqtarsań bárin tabasyń.
Jalpaq álemdi tańǵaldyryp kele jatqan Japonııanyń bas gazeti on bes mıllıonǵa taıaý taralymmen jaryq kóredi. Keshki basylymdary da barshylyq. Soǵan qaraǵanda gazet kerek bolǵany ǵoı. Shetelge bir saparymyzda kólemdi basylymdardy qolǵa alǵanda, eski oı-sanamen, qaǵazǵa obal ǵoı, dep til bezegenimiz bar. Biz úshin sony, olar úshin súreńsiz pikirimizdi asyqpaı tyńdap alǵan tazalyqqa jaýapty azamat, «sizdiń qajetińizdi ótegen soń qaıta óńdeýge jiberiledi, taza qaǵazǵa aınalady.Osy úrdis jalǵasa beredi» dep edi. Sol sátte bizde qalaı edi degen suraq kókeıge keptelgen.
Til baılyǵyn jetildirýde de, til tazalyǵyn ońaltýda da, saýatty sóıleýde de, saýatty jazýda da kitaptyń, merzimdi basylymdardyń alar orny ólsheýsiz. Ony aramter bolyp dáleldeýdiń qajeti shamaly. Aǵyl-tegil tehnologııaǵa telingen aqparat quraldaryndaǵy oǵashtyqtar, táıt demeýdiń kesirinen, onda qyzmet etip júrgen keıbir jas tolqyn malǵa aıtatyn ataýdy adamǵa, adamǵa aıtatyn sózdi malǵa telip, tóbe shashyńdy tik turǵyzatyn bolyp júr.
Tili múkisterdiń, namystan aıyrylǵan, qanaty qaıyrylǵandardyń jat tirligi jıirkentýmen keledi. Olarǵa ulttyq uǵymnan góri jat aǵym jaqyn. Tilimizdiń otyz jyldan beri ońalmaı, basynan sharby bulttyń seıilmeı kele jatqany sodan bolý kerek. Osyndaı kezde tasqa qashalyp, búginge jetken tarıhymyz tańbalanǵan basylymdardan qol úzip, ony jurttan alystatý abyroı ápermesi anyq. Zaman dep sol zaman aǵymynyń jeteginde jelikkenderdiń sońy sorǵa aınalmaı qoımaıdy.
Endeshe tehnologııanyń dáýiri dep, nebir ózgeristerdi qabyldaǵanmen, eski de bolsa jańa, árbir tynys belgisinen bastap, sóılem men sóz bir emes, birneshe súzgiden ótetin gazet-jýrnal materıaldary tasqa basylǵan tarıh dese bolar. Sonymen birge, ult tiliniń tasqa basylǵan baılyǵy, keleshekke qalar asyl murasy da. Kógildir ekran til baılyǵynan góri qyzyq qýǵan jarnamaǵa beıim turady. Bul kerek, biraq ult tiliniń qunyn túsirmeı, árin ketirmeı, ár tirkestiń túpki maǵynasyna boılap, qazaqtyń jaýhar sózin bastaý sýyndaı móldiretip aıtsa, baı degen tilimizdiń baǵy jaryq juldyzdaı janar edi.
Iá, búkil tarıhymyz tastaǵy jazýmen jetip otyr. Sodan da shyǵar, jurtynyń kósegesin kógertsem degen Ahmet Baıtursynuly: «Birinshi: gazet – halyqtyń kózi, qulaǵy, tili. Ekinshi: gazet – jurtqa qyzmet etetin qural. Úshinshi: gazet – halyqqa bilim taratýshy. Tórtinshi: gazet – halyqtyń joqtaýshysy» deıdi.
Osy tórt qaǵıda áli kúıip kún tártibinde tur. Endeshe gazetke degen kózqaras qylılanbaı, túzelgeni jón sekildi. Jurt aıtýmen emes, ózi jumylsa degen tilek bar. Ásirese eldegi zııaly sanalatyn ustazdar, ózge de azamattar uıytqy bolsa, qane! Bulaı deýimizge bir sebep, muǵalimderge qajet delinetin burynǵy basylymdar joqqa tán. Barynyń sapasy kóp jaǵdaıda kóńil kónshite bermeıdi. Irgeli basylymdardy alyp otyrsa, pán oqytýshysynyń eldegi ózgeristerdi bilýmen qatar, ár taqyrypty tolyqtyrýǵa múmkindik týady. Qaýymmen júzdesip, oı bóliskende de júıeli sóıleýge jol ashylary anyq.
Shyqqan gazetti taratý jaǵy qaı jerde de olqy soǵyp jatqany aqıqat. Bul da oıǵa qaldyrady. О́zimiz úlgi tutqan jurttar sońǵy ýaqytta telefon telmirtken aqparattan jalyqty ma, álde sansyz sáýle janardy jep bara jatqan soń ba, kitap pen gazet-jýrnaldarǵa qaıta bet bura bastady. Qyzyǵynan shyjyǵy az bolmaı turǵan ásire qyzyldan biz de kele-kele boı tartarmyz.
Muǵalimder gazet betinde ádisteme, sabaq berý tásilinen pikir alysýǵa da quqysy bar. Bul – burynnan bar úrdis. Burynǵydaı emes, ustazdardyń aılyǵy jyl sanap ósip jatyr. Mundaı kezde bilim jarshysy rýhanı qundylyqqa da jete mán berip, qatar alyp júrse, urpaqtyń da úıreneri kóp bolary sózsiz. Ala-qula áleýmettik jelimen birge, aq qaǵaz betindegi marjandaı tizilgen tańbalardan asyl sózdi saralap oqý da kóńildiń kókjıegin keńeıteri anyq.
Qazir qaltasynan qarjy shyǵaryp jazylǵan basylymdardy halyq der kezinde ala almaı júrgen jaıy bar. Sebebi tasýshy turaqtamaıdy. Ol úshin olardy kinálaýdyń orny joq. Aılyǵy shaılyǵyna jetpese, jaǵdaıy kóńil kónshitpese qaıtedi? Telefon shalýdan sharshaǵan keıbir oqyrman amaly taýsylǵan soń, elordanyń ortalyǵyndaǵy «Qazposhta» ǵımaratyna barady. Solardyń qatarynda biz de barmyz.
Endi astananyń ózinde aptasyna bir ret keletin gazet-jýrnalǵa jazylýdyń qajeti bar ma degender de tabylyp jatyr. Al qııandaǵy aýyl turǵyndary basylymdardan alys qalǵaly qashan. Birli-jarym kóne kózder surapyl jyldarda da at ústindegi poshtashyny kórýshi edik deıdi kózin kólegeılep. Tipti sergekteri kompozıtor Q.Mýsınniń «Pochtalon» ( sózi S.Hangeldındiki) ánin eske túsirip, «Qýanysh sómkem toly arqalaǵan, Sálemhat ár aýyldan, ár qaladan. Alǵysym jurttan alǵan hattan da kóp, Sondyqtan osy mindet artyq maǵan» dep keletin áýenimen astastyrady.
Eger bárin jańa zamanǵa telip, naryq dep arqany keńge salyp júre bersek, biraz basylymnan kóz jazyp qalýymyz múmkin. Bardan aıyrylǵanymyz da joq emes. Sonyń aıaǵyn qushqaly turǵandar da bar sekildi. Sondyqtan jurt bolyp jumylyp, jaǵdaıǵa qaraı basylymdarǵa jazylsaq, ult utylmas edi, til tiregi bekı túser edi. Bul iske júıelilik kerek. Kóp istiń túbine osy júıesizdik, ózimbilemdik, bas-basyna bılik qurý jetip júr. Eldik iske úles qosaıyn, gazet-jýrnalǵa jazylaıyn dese, qysqa jip baılaýǵa kelgenmen kúrmeýge kelmeıdi dep, qarjydan qınalǵandarǵa aýqattylar, jańa termınmen sóz sabaqtasaq baı-baǵlandar qol ushyn sozsa, nur ústine nur bolyp, qazaq basylymdary serpiler edi.
Halyq talabyn qanaǵattandyryp, qazir qadiri ketip turǵan hat tasýshynyń bedelin kóterý úshin erteń emes, oqyrmandy búgin bárekeldi degizerlik shara júzege assa, salǵyrttyqtan qutylyp, serpilis týar edi. Jazylǵan gazet-jýrnaldaryn halyq ýaqtyly alyp, selqostyq joıylar edi. Ana ǵasyrdyń basynda, «Aq jol» gazetiniń úsh jyldyǵynda ultym, jurtym degen M.Dýlatuly: «Erik te, erlik te, ne tilektiń bári de mádenıetti órkendetý arqyly ǵana tabylady dep, ıman keltirý kerek» dep, «baspasózimiz ne kúıde?» degen suraqty tótesinen qoıyp, oǵan: «Qudaı ózi keshirer» degen bir namazdyń úmitindeı, «Kósh júre túzeledi» degen maqalǵa súıene berýdiń keregi joq, kóshtiń túzeletin kezi boldy. Kóshti túzeý kerek, kóshti ońǵa bastaý kerek» depti.
Ras sóz. Ras sózdi dittegen márege múltiksiz jetkizý úshin Alash arysynyń amanatyn oryndasaq, bitpeıtin is, atqarylmaıtyn jumys, qadiri ketken bedeldiń qaıtpaıtyny bar ma?
Súleımen MÁMET
