Birinshiden, nátıjeniń ózin muqııat qarastyrǵan jón. Shamamen 56 paıyz daýys jınaǵan Borıch basqa qarsylastarynan on paıyzǵa artyq qoldaýǵa ıe bolyp, jeńiske jetti. Chılıdegi standarttarǵa salsaq, bul úlken kórsetkish. Demokratııa qalpyna kelgen 1989 jyldan beri prezıdentterdiń kópshiligi tórt-bes upaı ǵana artyqshylyqpen el tizginin qolǵa alatyn. Degenmen ásire ońshyl Hose Antonıo Kast saılaýdyń birinshi týrynda jeńiske jetip qana qoımaı, ekinshi týrda 44 paıyz daýys jınady.
Shyn máninde, sońǵy saılaýdyń nátıjeleri Chılıde 1988 jyly ótken referendýmnyń qorytyndysyna dálme-dál keledi. Ol kezde eldi 1973 jyldan bastap birneshe jyl bılegen dıktator Aýgýsto Pınochet óz bıligin taǵy segiz jylǵa uzartýyna qatysty másele ortaǵa tastalǵan edi. Pınochettiń jaqtastary jeńildi, biraq eldiń tym ońshyl toptary tirshiligin jalǵastyra berdi, áli de bar. Saılaýdyń ekinshi kezeńi árqashan eki taraptyń birin tańdaýǵa týra keletinin bildiredi. Biraq chılılikter arasyndaǵy arajik ásirese ótkir, turaqty jáne óte uzaqqa sozylatyndaı kórinedi.
Biraq bul Chılı men Latyn Amerıkasyndaǵy solshyldar úshin eń mańyzdy bolýy múmkin. Birinshi raýndta Borıch «Keń maıdan» (Sosıalıstik partııadan bólek solshyl partııalar men qozǵalystardan turady) dep atalatyn Kommýnıstik partııa, túrli ekologııalyq, femınıstik toptarynan quralǵan partııalarmen odaqtasty.
Ekinshi týrda Borıch koalısııanyń aýqymyn odan ári keńeıtip, sosıalıstermen, «Demokratııa úshin» ortalyq solshyl partııasymen, Hrıstıan-demokratııalyq partııamen jáne basqa da birneshe sentrıstik kózqarastaǵy partııalardyń basyn biriktirdi. Endeshe, chılılik saıasattanýshy Patrısıo Navıa durys suraq qoıyp otyr. Memleketti eki alıanstyń qaısysy basqarady jáne Borıch úkimeti qaı baǵyt ustanady?
Kez kelgen boljam jasaý úshin 2019 jylǵa oralýymyz qajet. Sol kezde chılılikter eldegi kóptegen máselege narazylyq bildirý úshin kóshelerge shyqty. Sonyń ishinde tómen jalaqy, baspananyń jetispeýi, jekeshelendirilgen zeınetaqy júıesi, qymbat jáne kúrdeli densaýlyq saqtaý júıesi, qorshaǵan ortanyń nasharlaýy jáne áıelder men jergilikti halyqtyń quqyqtarynyń buzylýy sekildi túıtkilder bar. Kóp uzamaı narazylyqtar teńsizdikke qarsy kúreske ulasty.
Chılılikterdiń kópshiliginiń pikirinshe, kedeılik aıtarlyqtaı tómendeýine qaramastan, eldiń ekonomıkalyq tabysy ádil túrde bólinip otyrǵan joq. Degenmen teńsizdiktiń eń kóp qoldanylatyn kórsetkishi – Djını koeffısıentine súıensek, keıingi 20 jylda Chılıdegi teńsizdik tómendegen. 2000 jyly 0,55-ten 2019 jyly 0,51-ge deıin túsken. Munda nóldik kórsetkish teńdiktiń naǵyz úlgisin bildiredi.
Qalaı degenmen, Borıchtiń bastapqy odaǵy narazylyq bildirýshiler kótergen kóptegen naqty máseleni qamtıdy. Ol jalpyǵa birdeı medısınalyq saqtandyrýdy qalyptastyrýǵa, zeınetaqy júıesine kúrdeli reforma jasaýǵa, eń tómengi jalaqyny kóterýge, stýdentterdiń qaryzyn joıýǵa jáne jumys aptasyn qysqartýǵa ýáde berdi. Sondaı-aq memlekettik kiristerdi ulǵaıtý, ásirese iri kompanııalar men aýqatty tulǵalarǵa salynatyn salyq kólemin ishki jalpy ónimniń 8 paıyzyna jetkizý arqyly áleýmettik shyǵyndardyń ornyn toltyrmaq.
Muny revolıýsııalyq baǵdarlama demesek te, mol úmit kúttiredi dep aıta alamyz. Onyń kóp bóligi jyl basynda saılanǵan solshyl konstıtýsııalyq assambleıanyń ustanymdaryna sáıkes keledi. (155 músheden turatyn mekeme 2019 jylǵy sherýlerden keıin quryldy, oǵan narazylyq bildirýshilerdiń talaptary negizinde jańa konstıtýsııany ázirleý mandaty berildi).
Biraq Borıch ekinshi raýndta azdap jumsardy. Ol Chılıdiń ekonomıkalyq ǵajaıybyn basqarǵan saıası koalısııany aıyptaǵan pikirin ózgertip, eldiń burynǵy prezıdentteri Rıkardo Lagos pen Mıshel Bacheletke sóz arnady. Onyń ekinshi raýndtaǵy baǵdarlamasynda áli de tyń reformalar jeterlik. Sonyń ishinde bastapqy ýádeleriniń bári qamtylǵan, biraq burynǵydaı tym yzǵarly emes.
Saıyp kelgende, Borıch óziniń jeńisi úshin tek qalypty, dástúrli, egde jastaǵy saılaýshylarǵa ǵana emes, sonymen qatar jas, radıkaldy jaqtastaryna da qaryzdar. Bul «myńjyldyq prezıdenttiń» saıası kózqarasynda shaıqas bolady degendi bildiredi.
Osydan 15 jyl buryn erekshe qubylysty zerttegen edim. Borıch osyny qatty sezinýi múmkin. Ǵasyr aýysqaly beri Latyn Amerıkasynda eki túrli saıası «solshyl» kózqaras ornyqty. Qalypty, demokratııalyq, jahandanǵan, zamanaýı solshyl jáne anahronıstik, memleketshil, ultshyl jáne avtorıtarlyq solshyl.
Neǵurlym qalypty topty keıingi 20 jyldaǵy Chılı men Ýrýgvaı úkimetterinen, prezıdent Lýıs Inasıo Lýla da Sılvanyń eki merzimi kezinde (jemqorlyqqa qaramastan) Brazılııa úkimetinen baıqaı alamyz. Bolıvııa prezıdenti Evo Moralestiń bılikke kelgen birinshi merzimi, Salvadordaǵy Farabýndo Martı ult-azattyq maıdanynyń bıligi (sybaılas jemqorlyqqa qatysyna qaramastan) osy sanatqa sáıkes keledi.
Radıkaldy solshyldarǵa Venesýelanyń marqum prezıdenti Ýgo Chaves pen onyń murageri Nıkolas Madýro, Ekvadordyń basshysy Rafael Korrea, Nıkaragýa prezıdenti Danıel Ortega jáne Kýbadaǵy Kastro rejimi mysal bola alady. Meksıkalyq Andres Manýel Lopes Obradordy, perýlik Pedro Kastılony jáne argentınalyq Nestor Kırshnerdi, Krıstına Fernandes de Kırshnerdi jáne Alberto Fernandesti mundaı sanatqa engizý qıyn. Biraq olardyń bári ótkenniń doktrınalary men saıasatyna beıim edi.
Karakasta, Gavanada, Mehıkoda jáne Býenos-Aıreste radıkaldy solshyldar Chılıdegi saılaý nátıjelerin toılady. Olar Borıchti solardyń biri retinde qarastyrady. Biraq olar qatelesýi múmkin.
Mysaly, Chılıdegi saılaýdyń birinshi týrynyń aldynda bolǵan oqıǵalardy atap ótken jón. Orteganyń jalǵan daýyspen qaıta saılanýy, Madýronyń aımaqtyq saılaýdaǵy aıtarlyqtaı jeńisi, Kýba rejiminiń josparlanǵan narazylyqty kúshtep basýy Borıch koalısııasyn belsendi áreket etýge májbúr etti. Kommýnıstik partııa jáne basqalar aqyr sońynda (biraz ishki kelispeýshilikterden keıin) Ortega men Madýrony quttyqtaýǵa sheshim qabyldap, Gavanadaǵy Kastro rejimin qoldaǵanymen, Borıch te, onyń ekinshi týrdaǵy odaqtastary da olarǵa qosylǵan joq.
Buǵan Chılıdiń keıingi kezdegi tarıhyn, ekinshi týrdyń nátıjelerin jáne basqarýshy koalısııanyń quramyn qossańyz, Borıch ádettegi latynamerıkalyq solshyl popýlıst sekildi el basqarmaıdy dep oılaýǵa tolyq negiz bar. Kerisinshe ol 1970 jyldary demokratııaǵa oralǵannan keıingi Ispanııanyń birinshi sosıalıstik premer-mınıstri Felıpe Gonsaleske uqsaıtyn eýropalyq sosıal-demokrat sekildi jumys isteı alady. Chılı de, Latyn Amerıkasy da budan mol úmit kútedi.
Horhe KASTANEDA,
Meksıkanyń burynǵy syrtqy
ister mınıstri, Nıý-Iork ýnıversıtetiniń professory
