Eldik zańnamasy

2021 jyly Parlament qabyl­daǵan qujattardyń ishin­degi shoqtyǵy bıigi – «О́lim jaza­­synyń kúshin joıýǵa baǵyt­talǵan Azamattyq jáne saıası quqyqtar týraly halyq­ara­lyq paktige Ekinshi Fakýl­tatıvtik Hattamany ratıfıka­sııalaý týraly» Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Zańy.

Prezıdent Zańǵa qol qoıdy. Sóıtip, Qazaqstan resmı túrde ólim jazasynan bas tartty. Degenmen elimiz qu­jatty ratıfıkasııalaý kezinde bir eskert­pe engizgen. Soǵan sáı­kes soǵys ýaqytynda ólim jazasyn qol­daný quqyǵyn qaldyryp otyr. Osylaısha, elimiz ólim jazasynan bas tartqan memleketter tizimine qosyldy.

Halyqaralyq qoǵamdastyq toǵyzynshy terrıtorııadan jetken aqjoltaı habardy jo­ǵary baǵalaǵany belgili. Máse­len, Amnesty International ha­lyqaralyq quqyq qorǵaý uıymy Qazaqstannyń ólim jazasynan bas tartýǵa mindetteıtin Ekinshi Fakýltatıvti Hat­ta­ma­ǵa qosylý týraly sheshimin «ólim jazasyn joıý jolyndaǵy mańyzdy qadam» dep baǵalady.

Jer máselesi – qoǵamda qyzý talqylanyp jatqan kókeı­kesti problemalardyń biri. Son­dyqtan Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev halyq sózine qulaq asyp, atalǵan máse­leni sheshýdiń naqty jolyn usyndy. Atap aıtqanda, Mem­le­ket basshysy óziniń zań shyǵa­rýǵa bas­tamashy bolý quqy­ǵyn paıdalanyp, aýyl sharýashy­lyǵy maqsatyndaǵy jerlerdi shetel­dikterge satýǵa jáne jalǵa berýge tyıym salatyn zań jobasyn Parlamenttiń qaraýyna joldaǵan-dy.

Parlamenttiń eki Palatasy da qujatty talqylap, qabyl­daǵannan keıin Prezı­denttiń qol qoıýyna jiberdi. Sóıtip, talaıdy tolǵandyrǵan máselege núkte qoıyldy. Jańa zańǵa sáı­kes, aýyl sharýashylyǵy jer­­lerin sheteldikterge jáne shetel­­dik kompanııalarǵa, shetel­dik úlesi bar qazaqstandyq kom­panııalarǵa, azamattyǵy joq adam­darǵa, halyqaralyq uıym­dar­ǵa qatysy bar ǵylymı orta­lyq­tarǵa, sondaı-aq qandastarǵa berýge tolyq tyıym salynǵan.

Sondaı-aq buǵan deıin shet­el­dikter jáne sheteldik úlesi bar qazaqstandyq kompanııa­lar jalǵa alǵan aýyl sharýashylyǵy jerlerin paıdalaný merzimi uzartylmaıdy. Olar paıdalaný merzimi aıaqtalǵanǵa deıin ǵana ıelikte bolady.

Halyqtyń ál-aýqatyn jaq­sartýǵa arnalǵan kelesi qujat – Respýblıkalyq bıýdjet týraly zań. Soǵan sáıkes eń tó­men­gi eńbekaqy men bir aılyq esep­tik kórsetkishtiń mólsheri bek­itildi. Máselen, 2022 jylǵy 1 qańtardan bastap eń tómengi eńbekaqy mólsheri 60 000 teńgeni quraıdy. Al memlekettik baza­lyq zeınetaqynyń tómengi mólsheri 19 450 teńgege kóte­rildi. Eń tómengi zeınetaqy mól­sheri – 46 302 teńge, bir aılyq eseptik kórsetkish 3 063 teńge bo­lyp beki­tildi. Sonymen qatar eń tómen­gi kúnkóris deńgeıi 36 018 teńge kóleminde belgilendi.

Keler jyly áleýmettik sala shyǵystary bıylǵy deńgeı­ge qaraǵanda 643,2 mlrd teńgege ulǵaıyp, 8,1 trln teńgege jet­pek. Shyǵystar kólemi­niń kóp bóligi azamattardy áleý­­met­tik qamsyzdandyrý men olarǵa kómek kórsetýge ba­ǵyt­­tal­­­ǵan. Densaýlyq saqtaý jú­ıe­­sin damytýǵa arnalǵan shy­ǵys­tar 2022 jyly 1,8 trln teń­geni quraıdy. Osy qara­jat sheń­berin­de medısına qyz­met­ker­leri­niń eńbekaqysyn ulǵaıtý kózdelgen. Bilim jáne ǵylym júıesin damytý maqsatynda 2022 jylǵa 1,8 trln teńge bóli­nedi. Bul bıyl bólingen qara­jattan 477,1 mlrd teńgege artyq.

Sonymen qatar Parlament Zeınetaqy jınaǵynyń shekti mólsherinen asqan somany alýǵa qatysty zańdy qabyldaǵan-dy. Prezıdent ótken qańtarda oǵan qol qoıdy. Qujatqa sáıkes Biryńǵaı zeınetaqy jınaq­taýshy qoryndaǵy jınaqtary­nyń bir bóligin zańda kórsetilgen maqsattarǵa paıdalana alady. Atap aıtqanda, turǵyn úı jaǵ­daılaryn jaqsartýǵa, qym­bat turatyn emdelýge aqy tóle­ýge nemese jeke basqarýshy kompa­nııalarǵa basqarýǵa berýge paıdalaný quqyǵy berildi.

Koronavırýs pandemııasy qalyptasqan ómirdi qaıta qaras­tyrýǵa májbúrlegeni bel­gili. Soǵan baılanysty Par­la­ment «Qazaqstan Res­­­pýb­lı­ka­synyń Eńbek kodeksi­ne qashyqtan jumys is­teýdi qu­qyqtyq retteýdi je­til­dirý má­seleleri boıynsha ózgeris­ter men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn qa­byl­dady. Osylaısha, qashyq­­tan jumys isteý zańnamalyq turǵyda beki­tildi.

Eńbek kodeksinde «qashyqtan jumys» jáne «aralas qashyq­tan jumys» sııaqty uǵymdar engizildi. Sondaı-aq osyndaı jumys formattarymen baılanysty zańnamalyq olqylyqtar toltyryldy. Negizgi maqsat – qashyqtan jumys isteıtinder­diń eńbegine aqy tóleýde kemsitý­ge jol bermeý. Zań qyzmet­kerlerdiń quqyqtaryn qorǵaýǵa, janjaldardy jáne qaýipsiz eńbek jaǵdaılaryn qamtamasyz etýdegi basqa da máselelerdi ýaqtyly sheshýge yqpal etýge múmkindik beredi.

Mamyr aıynda «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy saılaý týraly» Konstıtýsııalyq zańǵa óz­gerister men tolyqtyrýlar en­gizý týraly» Konstıtýsııalyq zańy­­nyń jobasy jáne «Qazaq­stan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine saılaý má­seleleri boıynsha ózgeris­ter men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy Parlament qabyrǵasynda qaraldy. Qujat­tardy talqylaǵan depýtattar ony qabyldap, Prezıdenttiń qol qoıýyna jiberdi.

Sóıtip, aýdandyq mańyzy bar qalalardyń, aýyldardyń, kent­terdiń jáne aýyldyq okrýg­terdiń ákimderi tikeleı saılaýda saılanady. Ákimdikke jasy 25-ke tolǵan azamattar úmitker bola alady. Qujatqa sáıkes saıa­­sı partııalar músheleri jáne saı­­laýshylardyń jalpy sany­nyń keminde 1 paıyzyn jınaǵan kan­dıdattar saılaýǵa túse alady.

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń 2021 jylǵy 15 qań­tarda VII shaqy­ry­lym­daǵy Parlamenttiń birin­shi ses­sııasynyń ashylýynda birqatar tapsyrma bergen edi. Soǵan sáıkes Parlament Májilisi men máslıhat saılaýy kezinde saıası partııalardyń ótý shegi 7 paıyzdan 5 paıyzǵa deıin tómendedi, sondaı-aq bar­lyq deńgeıdegi saılaý bıýlle­ten­derine «barlyǵyna qarsy­myn» degen baǵan qosyldy. Osy oraıda, Ortalyq Azııa memle­ket­teri arasynda elimiz birinshi bolyp jergilikti ákimder saılaýyn engizip otyrǵanyn atap ótken jón.

Táýelsizdiktiń 30 jyldyq mereıtoıyna oraı «Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń otyz jyldyǵyna baılanysty raqymshylyq jasaý týraly» zań qabyldandy. Qujattyń maqsaty – asa aýyr emes jáne aýyrlyǵy ortasha qylmys úshin jazadan bosatý jáne keıbir aýyr, asa aýyr qylmystar úshin jaza merzimin qysqartý.

Qujatqa sáıkes raqymshy­lyq ardagerlerge, kámeletke tol­maǵandarǵa, jasy úlkender­ge, birinshi jáne ekinshi top­taǵy múgedekterge, qoǵamǵa qaýip tóndir­meıtin adamdarǵa qol­da­­ny­lady. Osy zańnyń arqa­syn­da 2236 sottalýshyǵa, 11 753 pro­ba­sııada turǵan adamǵa ra­­qym­shy­lyq jasalady. Nátı­­jesinde, 1000 adam qamaýdan bos­tan­dyq­qa shyǵady. Aıta keteıik, aýyr jáne asa aýyr, son­daı-aq ter­rorıstik jáne eks­tre­mıstik qyl­mys jasaǵandarǵa raqymshy­lyqtyń qatysy joq.

Budan bólek, Parlament «Adam quqyqtary jónindegi ýákil týraly», «Sot júıesi jáne sýdıa­lardyń mártebesi tý­­raly», «Quqyq qorǵaý organ­da­ry, pro­kýratýra jáne sot ara­­syn­­da ókilettikterdiń jáne ja­ýap­­kershilik aımaqtarynyń ara­­jigin ajyrata otyryp, úsh býyn­dy modeldi engizý másele­leri týraly» zań jobalaryn talqylady.

Sondaı-aq «О́nerkásiptik saıasat týraly», memlekettik satyp alý, jer qoınaýyn paıdalanýshylar men tabıǵı monopolııalar sýbektileriniń satyp alýy máseleleri boıynsha jobalaryn jáne memlekettik basqarý deńgeıleri arasynda ókilet­tikterdi qaıta bólý máse­leleri, kásipkerlik qyzmet sala­synda jańa retteýshilik saıa­­sat­ty engizý máseleleri bo­ıyn­­­sha, bırjalyq saýdany da­mytý jáne jetildirý másele­leri bo­ıynsha zań jobalary se­kil­di mańyzdy qujattar qabyldandy.