Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń jańa Joldaýy Qazaqstan Respýblıkasy damýynyń jańa sapadaǵy ózgeshe satysy dep aıtar edim. Buǵan deıingi joldaýlarda kóbinese naqty ómirge qatysty mindetter júkteletin. Sondyqtan da, azamattarymyz joldaýlardan árdaıym áleýmettik qorǵalýdy jaqsarta túsý joldarynyń jańalyqtaryn estýge eleńdep otyratyn edi. Al bul jolǵy «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty Joldaý birtutas Qazaqstan halqyna byltyrǵy qabyldanǵan Strategııany qalaı iske asyrý joldary men tetikterin aıqyndap berip otyr. Sonyń ishinde Qazaqstannyń barynsha damyǵan 30 eldiń qataryna enýi týraly alǵa qoıylǵan zor maqsattyń oryndalý joldary barynsha tereń qamtylǵan. Joldaýdaǵy halyqqa qatty áser etken uǵym – jalpyulttyq Máńgilik El ıdeıasynyń alǵash ret joǵary minberden aıtylýy boldy. Máńgilik El qurý ata-babalarymyzdyń san myń jylǵy asyl armany bolǵanyn aıta kelip Elbasy N.Nazarbaev: «Endigi urpaq – Máńgilik Qazaqtyń perzenti. Endeshe, Qazaq eliniń Ulttyq ıdeıasy – Máńgilik El», dedi. Sonymen birge, ol Máńgilik El uǵymyn ultymyzdyń uly baǵdary – «Qazaqstan-2050» Strategııasynyń túpqazyǵy etip alǵanyn atap ótti.
Prezıdenttiń 2050 jylǵy kezeńge deıin ishki jalpy ónimniń jan basyna shaqqandaǵy kólemin qazirgi 13 myń dollardan 4,5 esege arttyryp, 60 myń dollarǵa jetkizý týraly alǵa qoıǵan mindeti óte batyl maqsat ekenin atap ótkim keledi. Búgingi tańda dúnıe júziniń eń damyǵan elderiniń arasynda da mundaı kórsetkishke qol jetkizgender saýsaqpen sanarlyq qana. Búkilálemdik valıýta qorynyń 2013 jyldyń qorytyndy málimetine qaraǵanda, ondaı elder qataryna Lıýksembýrg, Katar, Norvegııa, Shveısarııa jáne Avstralııa ǵana engen. Árıne, aldaǵy 35 jylda Qazaqstannyń mundaı kórsetkishke qol jetkizý múmkindigi tolyǵynan bar ekenin Elbasy óziniń Joldaýynda kórsetip berdi. Ol úshin Prezıdent ekonomıkaǵa salynatyn ınvestısııa kólemin búgingi tańdaǵy IJО́-niń 18 paıyzy kóleminen 30 paıyzǵa deıin arttyrý mindetin alǵa qoıdy. Sonymen qatar, ekonomıkaǵa ǵylymnyń jetistikterin paıdalaný arqyly eksporttaǵy shıkizattyq emes ónimniń úlesin 70 paıyzǵa jetkizý kózdelgen. Bul – barsha álemniń búgingi suranysyna saı bolatyn barynsha sapaly taýarlar shyǵarýǵa qol jetkizý degen sóz.
Qazaqstannyń ǵylymı áleýetin tolyǵymen paıdalana alsaq, bul da qol jetkizý múmkindigi alys emes mindet. Qazir shetelderdiń eń úzdik oqý oryndarynda oqıtyn jáne ony bitirip kelgen jastarymyz barshylyq, sonymen qatar, sheteldik eń úzdik oqý oryndarymen terezesi teńese alatyn úzdik oqý oryndary ózimizde de ashylýda. Osylardy bitirgen mamandardyń áleýeti ekonomıkanyń ǵylymı qamtymdylyǵyn arttyra alary sózsiz. Azııadaǵy úlken elderdiń biri – Úndistan da ekonomıkasynyń ǵylymı qamtymdylyǵyn arttyrý arqyly úlken jetistikterge jetip otyr. Kezinde múldem artta qalǵan bul el qazir álemdegi besinshi ekonomıkaǵa aınaldy. Osy oraıda Elbasynyń: «Ekonomıkanyń joǵary tehnologııalyq jańa salalaryn qurý ǵylymdy qarjylandyrýdy ishki jalpy ónimniń 3 paıyzynan kem emes deńgeıge deıin kóterýdi talap etedi», degen sózi óte oryndy aıtylǵan mindet ekeni daýsyz. О́ıtkeni, bul alǵa qoıylǵan mindetterge qol jetkizý jolyndaǵy eń yqpaldy faktor bolmaq.
Sonymen qatar, Elbasy shaǵyn jáne orta bıznestiń kólemin ishki jalpy ónimniń keminde 50 paıyzyna jetkizýdi mindettedi. Bul da kún tártibinen túspeı kele jatqan máseleniń biri. Búgingi kúni Qazaqstan ekonomıkasyndaǵy shaǵyn jáne orta bıznestiń úlesi 20 paıyz ǵana. Bizdiń TMD aýmaǵyndaǵy keıbir kórshilerimizde bul kórsetkish 60 paıyzdan asyp otyrǵanda, bizdegi osy salanyń kenje qalyp kele jatqany ókinishti. Ony qoldaý jóninde qanshama zańnamalyq qujattar qabyldanyp, qarjylyq qoldaýlar kórsetilip jatqanyn da jaqsy bilemiz. Endi Elbasy shaǵyn jáne orta bıznestiń erkin damýyna kedergi bolatyn qujattardyń sanyn barynsha qysqartyp, tııanaqtaýǵa basa nazar aýdaryp otyr. Úkimetke zańnyń qolaıly bolýyn kózdep, kásipkerlerge qoıylyp júrgen sharttardy jeńildetý tapsyryldy. Osyndaı sharalar shaǵyn jáne orta bıznestiń qarqyndy damýyna serpin berer degen úmit bar. Joldaýda Elbasy: «Ekonomıkamyzda shaǵyn jáne orta bıznestiń úlesi artqan saıyn Qazaqstannyń damýy da ornyqty bola túsedi», deı kelip, búgingi kúni elimizde shaǵyn jáne orta bıznestiń 2,4 mln. adamdy qamtyǵan 800 myńnan artyq sýbektisi bar ekenin aıtty.
Úkimettiń aldyna qoıylyp otyrǵan mindetterdiń biri – barlyq qalalar men eldi mekenderdi sapaly joldar arqyly qosý. Osy salanyń da kesheýildep qalǵany ekonomıkanyń jappaı qarqyndy damýyna tejegish bolyp kele jatqany jasyryn emes. Investorlar eldiń alys túkpirlerindegi aýyl-selolarǵa jol qatynasynyń nasharlyǵy sebepti ınvestısııa salýdan qashyp júredi. Al eger barlyq eldi mekenderge sapaly joldar tartylatyn bolsa, bul memleketimizdiń jappaı damýyna úlken múmkindik týdyrady. Saıyp kelgende, jol – ekonomıkanyń kúretamyry degen sóz ras. Osyǵan oraı Elbasy da Joldaýda: «Sapaly, zamanaýı magıstraldarsyz damyǵan el bolmaıdy dep men talaı ret aıttym. Buǵan qosa, Qazaqstannyń qatynas joldary onyń Eýropa men Azııa, Soltústik pen Ońtústik arasynda ornalasýy turǵysynan mańyzdy mánge ıe», dep atap ótti.
Joǵary damyǵan 30 eldiń qataryna ený joldaryn aıtqanda Úkimetke uzaq merzimdi basymdyqtardy damytý boıynsha da naqty tapsyrmalar berildi. Sonyń ishinde ınnovasııalyq-ındýstrııalandyrý trendin túzeý jáne ony kúsheıte berýdiń mańyzdylyǵy aıtyldy. «Men Úkimetke 2016-2019-jyldarǵa arnalǵan údemeli ındýstrııalandyrýdyń ekinshi besjyldyq jobasy boıynsha birqatar tapsyrmalar berdim», deı kelip, Prezıdent, alaıda, ındýstrııalandyrý basymdyqtaryn shekteý qajettigin de atap ótti. «Bizge dástúrli óndirýshi sektorlar tıimdiligin arttyrý mańyzdy. Bular – bizdiń básekelestiktegi tabıǵı artyqshylyqtarymyz. Bizge munaı-gaz sektorynyń eksporttyq áleýetin saqtaı otyryp, basqarý, óndirý jáne kómirsýtekterdi óńdeýdiń jańa tájirıbeleri kerek», dedi Prezıdent. Osy oraıda, Elbasy munaı men gaz óndirý boıynsha túbegeıli sheshimge kelý qajettiligin aýyzǵa aldy. Jańadan munaı óńdeý zaýytyn salý múmkindigin de atap ótti. Úkimetke bul máseleni túbegeıli zerttep, ishki rynoktaǵy munaı ónimderine tapshylyq máselesin túbegeıli joıý joldaryn qarastyrýdy talap etti.
Geologııalyq-barlaý jumystaryn da osy zamanǵy ınjınırıngtiń jetistikterin paıdalana otyryp jandandyrý qajettigi aıtyldy. Elektronıka, lazerlik tehnıka, kommýnıkasııalyq jáne medısınalyq jabdyqtarǵa asa qajet sırek jáne shashyrańqy metaldardy ıgerý aýqymyn arttyrý qajettiligi de atap ótildi. Elbasy 2050 jylǵa deıingi 35 jyl merzimdi 7 besjyldyqqa bólip, onyń árqaısysynda 30 eldiń qataryna enýdi kózdeıtin maqsattyń bir úlken problemasyn sheshýdi qarastyrý kerektigin tilge tıek etti. Máselen, bir besjyldyqta mobıldi, mýltımedııalyq, nano jáne ǵaryshtyq tehnologııalardy ıgerý bolsa, kelesilerinde robotty tehnıka, gendik ınjenerııa jáne t.b. salalaryn qamtý qajettigi aıtyldy.
Barynsha damyǵan 30 eldiń qataryna enýdiń mańyzdy sharttarynyń biri agroónerkásiptik salany joǵary deńgeıge jetkizý ekeni sózsiz. Qazaqstannyń osynaý, dástúrli salasyn joǵary deńgeıge jetkizý úshin oǵan salynatyn ınvestısııa kóleminiń arta túsetindigi aıtyldy. Bul salada básekelestikti arttyrýdyń mańyzdylyǵy da aýyzǵa alyndy. Aýylsharýashylyq kásipkerleriniń ónimderi aýa raıynyń qubylmalylyǵyna táýeldi bolýdan arylý úshin ǵylymnyń jetistikterin, jańa tehnologııalardy barynsha mol paıdalaný qajettiligi aıtyla kelip, fermerler kooperasııasy úderisine, jerdi tıimdi paıdalanýǵa bóget jasaıtyn barlyq kedergilerdi joıý tapsyryldy.
Elbasy jalpy qazaqstandyqtardyń áleýetin arttyryp, jańa múmkindikterin ashatyn zamanaýı is-sharalardy atap berip, olardy jetildire túsý qajettiligin alǵa tartty. Sonyń ishinde, birinshi kezekte, bilim berý salasynyń mańyzdylyǵy aıtyldy. «Ulttyq bilim berýdiń barlyq sapasyn jaqsartýda bizdi aýqymdy jumystar kútip tur. 2020 jylǵa qaraı Qazaqstandaǵy 3-6 jas aralyǵyndaǵy balalardy mektepke deıingi bilimmen 100 paıyz qamtý josparlanýda. Sondyqtan olarǵa zamanaýı baǵdarlamalar men oqytý ádistemelerin, bilikti mamandar usyný mańyzdy», dedi Prezıdent. Sonymen birge, ol taıaýdaǵy 3 jyl ishinde mektepterde oryn jetispeýshiligi máselesin tolyǵymen sheshý qajettigin eskertti. Ekonomıkaǵa asa qajetti kásibı jumysshylar daıyndaý maqsatymen tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berýdiń ulttyq júıesi aldymyzdaǵy 2-3 jylda tolyǵymen qalyptasatyn boldy. Al joǵary oqý oryndary týraly aıtqanda, Prezıdent úlgerimi jaqsy stýdentterdi qoldaý úshin 2016 jyldyń 1 qańtarynan bastap shákirtaqy mólsherin 25 paıyzǵa kóterýdi tapsyrdy.
Densaýlyq saqtaý salasyna kelsek, eń birinshi basymdyq – alǵashqy medısınalyq-sanıtarlyq kómekti damytýǵa baǵyttalatyndyǵy aıtyldy. Odan ári Prezıdent mindetti medısınalyq saqtandyrý júıesin qaıtadan zerttep, ony qaıta engizý máselesin qarastyrýdy usyndy. Joldaý «aýyryp em izdegenshe, aýyrmaıtyn jol izde» degen qaǵıdatty basshylyqqa ala otyryp, azamattarymyzdyń durys tamaqtanyp, sportpen aınalysý joldaryn jetildirý máselesine de nazar aýdardy.
Barynsha damyǵan 30 memlekettiń qataryna ený ekonomıkalyq jetistikterdi joǵary dárejege jetkizýdi ǵana emes, sonymen birge, halqymyzdyń, barlyq Qazaqstan turǵyndarynyń mádenıetin kóterip, sanalylyǵyn arttyrýdy qajet etedi. Qaltasy qarajatqa tolyp tursa da, mádenıeti tómen jandar joǵary damyǵan eldiń sıpaty emes. Elbasy óziniń Joldaýynda osy máseleni de qatty eskerip, Úkimetke básekege qabiletti eldiń mentalıtetin qalyptastyrýǵa yqpal etetin mádenı saıasattyń uzaq merzimdi tujyrymdamasyn ázirleýdi de tapsyrdy.
Qazaqstandyqtardy, sonyń ishinde qazaq halqyn eleńdetetin máseleniń biri qazaq tiliniń bolashaǵy ekendigi daýsyz. Elimizdiń 2050 jylǵa deıingi merzimdegi damýynyń negizgi baǵyttaryn belgilegen mańyzdy qujat bul máseleni de aınalyp ótpedi. Joldaýda onyń oqyp-úıretilýi jyl saıyn artyp kele jatqandyǵy, bul iske sońǵy 3 jylda 10 mlrd. teńge bólingendigi atalyp ótti. Byltyrǵyǵa qaraǵanda bıyl qazaq tilin bilemin deýshi ózge ult ókilderiniń sany 10 paıyzǵa artypty. Munyń mańyzdy faktor ekendigin ataı kele, Elbasy: «Endi eshkim ózgerte almaıtyn bir aqıqat bar. Ana tilimiz Máńgilik Elimizben birge Máńgilik til boldy. Ony daýdyń taqyryby emes, ulttyń uıytqysy ete bilgenimiz jón», dedi.
Halyqty áleýmettik qorǵaý máselesi de Joldaýdyń qamtyǵan máselelerinen qaǵas qalǵan joq. Elbasy Úkimetke azamattyq qyzmetshiler eńbekaqysynyń jańa úlgisin ázirleýdi tapsyryp, 2015 jyldyń 1 shildesinen bastap densaýlyq saqtaý salasy qyzmetkerleriniń eńbekaqysyn – 28, bilim berý salasy qyzmetkerleriniń eńbekaqysyn – 29, áleýmettik qorǵaý salasyndaǵy adamdardyń aılyq járdemaqysyn 40 paıyzǵa deıin arttyrýdy tapsyrdy.
Elbasy álemniń barynsha joǵary damyǵan 30 eliniń qataryna qosylýǵa degen umtylysty eki kezeńge bólý kerektigin atap ótti. Onyń birinshisi, múmkindikter kózin paıdalana otyryp, jańǵyrtý serpilisine qol jetkizetin 2030 jylǵa deıingi aralyqty qamtıdy. Al ekinshisi, 2030-2050 jyldar aralyǵynda elimizdiń ǵylymı qamtymdy jáne jasyl ekonomıka qaǵıdattaryna negizdelgen ornyqty damýdy qamtamasyz etetin kezeńi bolmaqshy.
Joldaýda osynaý strategııalyq kólemi asa zor isterdi neden bastaýǵa baılanysty búgingi kúnge arnalǵan naqty tapsyrmalar da berildi. Sonyń ishinde ınflıasııany 3-4 paıyzǵa deıin tómendete otyryp, ekonomıkanyń bıylǵy ósimin 6-7 paıyzdan kem bolmaýyn qamtamasyz etý tapsyryldy. Jeke sektorǵa beriletin kásiporyndardyń tizimi birinshi toqsannan qalmaı jasalatyn boldy. Sondaı-aq, munaı óńdeý zaýyty men atom elektr stansasyn salý máselesin ústimizdegi jyldyń birinshi toqsanynan qaldyrmaı sheshý mindetteldi.
Elbasy «Máńgilik El» patrıottyq aktisin ázirleý máselesin de naqty oryndaýshylarǵa tapsyrdy. Sóıtip, «Qazaqstan-2050» Strategııasyn eńserý jolyndaǵy mańyzdy sharalardy iske asyrý bastalyp ketti. Búkil elimizdi jasampazdyqtyń máńgilik jolyna bastaǵan serpindi isterge sáttilik tileıik.
Jalǵas DÚISENǴALIEV,
Májilis depýtaty.
