Prezıdent banktiń «QazAgro» sııaqty «batpan quıryq» bolýyn qalamasa, Ulttyq bank pen Qarjy mınıstrligi básekeli ortaǵa, odan ári qaraı ekinshi deńgeıli bankterge qarjy bólip berýi múmkin. Bylaı qarasańyz, qazir sol ekinshi deńgeıli bankterden basqa nusqa joq. Elimizde «Bıznestiń jol kartasy» baǵdarlamasyna bankter de qatysady. «Damý» qory kepildik berip otyrady. Dál osy mehanızmmen olar Qazaqstan damý bankiniń fýnksııasyn oryndaı alady dep esepteımin.
Prezıdent aıtqan taǵy bir asa mańyzdy másele – jeke tulǵalardyń bankrottyǵy týraly zań jobasyn daıyndaý. Bul zań qazir bizge aýadaı qajet. Eger ózimiz armandaıtyn úzdik 40, 30 eldiń qataryna kirgimiz kelse, bul zańmen qarýlaný mańyzdy. Osyndaı jaýapty zań qabyldar kezde postkeńestik elderge ǵana emes, ózge eýropalyq elderdiń de tájirıbesin nazarǵa alý kerek. Ádilin aıtar bolsaq, dál osy zańdy qabyldaý kerek degen pikirler men talqylaýlar sońǵy on jyl kóleminde aıtylyp keledi. Jekelegen azamattar da, sarapshylar da bul máseleni kóterdi. Depýtat Azat Perýashev birneshe ret bıik minberden aıtty. Biraq qulaq qoıyp, mańyz bergen eshkim joq. Menińshe, bul ádeıi jasalǵan dúnıe. Jeke tulǵalardyń sońyna túsip, qutyn qashyrǵan kollektorlar men jeke sot oryndaýshylardyń jumysy júrýi úshin bankrottyq týraly zańnyń daıyndalýyna múmkindik berilmegen sııaqty.
Árıne, zań jeke tulǵalar úshin paıdaly bolady. Degenmen onyń da alýan túrli tártibi bar. Máselen, ózin bankrotpyn dep jarııalaǵan adam ómir boıy nemese belgili bir merzim aralyǵynda ekinshi deńgeıli banktiń qarjylandyrýyna júgine almaıdy degen sekildi. Muny da jeke tulǵa jaqsy túsinýi tıis. Jalpy, dál osy zań bastan-aıaq óte túsinikti, anyq, artyq suraq qoıýdy qajet etpeıtindeı jasalýy qajet. Osy oraıda Qasym-Jomart Toqaevtyń el arasynda azamattar nesıesiniń tym ósip ketkenin aıtqany da oıǵa oralyp tur. Prezıdenttiń aıtýynsha, tutynýshylyq nesıe kásipkerlik nesıeden de ozyp ketken. Álbette, bul – alańdaıtyn másele. Bul rette Ulttyq bank pen Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigine prýdensıaldy retteý mehanızmi arqyly naqty ári jedel sheshim qabyldaýdy tapsyratynyn jetkizdi. Meniń aıtarym, buǵan deıin de atalǵan agenttik tıisti prýdensıaldy talaptardy ázirledi jáne naryqqa usyndy. Endi sol qalaı oryndalyp jatyr dep bankterge qujattyq nemese keshendi tekserý júrgizýi qajet qoı. Adam jetpeı me, álde nemquraıdylyq tanyta ma, bilmeımin. Iá, biz bárimiz de bankke baryp, nesıe alýǵa quqylymyz. Al bank nesıe berýden bas tarta alady. Olar qaryzdyq júkteme koeffısıentin saqtamaı otyr. Klıent bolsa búgin myna bankten nesıe alady, erteń ana bankten taýarlyq nesıe rásimdeıdi. Bank klıent erteń tólem qabiletin joǵaltyp alady ǵoı dep qoryqpaı, nesıe berýge múddeli bolyp turady. Sóıtken klıenti aınalasy 2-3 aıdyń ishinde tólem merzimin keshiktire bastaıdy.
Álgi aıtqan qaryzdyq júkteme koeffısıenti árqashan prýdensıaldy normatıv qatarynda boldy. Bul tártip 2020 jyldyń 1 qańtarynan bastap engizildi. Kez kelgen jeke tulǵa nesıe alý úshin bank nemese mıkroqarjy uıymyna barǵan kezde qarjy ınstıtýty onyń nesıe tarıhyn qaraý sekildi zańdyq qyryn tekserýden bólek, klıenttiń qaryzdyq júkteme koeffısıentin eseptep shyǵarýy kerek. Ol óte ońaı esepteledi. Klıenttiń aılyq jalaqysy 100 myń teńge delik. Eger onyń jańa rásimdegen nesıesin qosa eseptegende aı saıynǵy nesıe tólemi jalaqynyń teń jartysynan (50 myń teńgeden) asyp ketse, bank nemese MQU nesıe berýden bas tartýǵa quqyly. Al bankter bul talapty belden basyp, klıentke rásimdeı salady. Osylaısha, halyqtyń basyndaǵy nesıe kólemi úzdiksiz óse beredi. Menińshe, osy problemaǵa da quziretti agenttik nazar aýdaryp, tıisti sheshim qabyldaýy kerek. Eger agenttik bankterge osyndaı áreketi úshin aýyr aıyppul salatyn bolsa, eshbir qarjy uıymy ekinshi márte artyq nesıeleýge barmaıdy.
Nurjan BIIаQAEV,
táýelsiz sarapshy
