Máńgilik El máıegi – ǵylym men bilim

Elbasymyzdyń Qazaqstan halqyna arnaǵan bıylǵy dástúrli Joldaýyndaǵy áleýmettik damýdyń 7 strategııalyq qadam­da­rynyń barlyǵy da óte mańyzdy. Sonyń ishinde, Mem­leket basshysy zaman úrdi­sin tolyǵymen paıymdaı kele keleshektiń kilti kemel bilim men sol bilimdi kemeldendiretin uly kúsh ǵylym ekendigine óte úlken mańyz bergen. Qazirgi zamanda keleli damý kepili – kemel bilim men ǵylymda ekeni aqıqat. Ekonomıkanyń kez kelgen salasyna ǵylymdy synalap emes, tereńdep engizetin dáýir keldi. Bul Joldaýdan sony ańǵardyq. Nursultan Nazarbaev ǵylymdy órkendetý úshin venchýrlik qarjylandyrý, zııatkerlik menshikti qorǵaý, zertteýler men ınnovasııalardy qoldaý, sondaı-aq, ǵylymı jańalyqtardy kommersııalandyrý jónindegi zańdy jetildirý kerektigin shegelep, onyń oryndalý merzimin de Úkimetke belgilep berdi. Elbasy joldaýlarynyń bas­ty ustanymdarynyń biri ǵy­lymdy qajetsinetin ekonomıkany júzege asyrý baǵytynda óskeleń eldiń aıbyndy bolashaǵyn qamtamasyz etý úshin eń áýeli bilim sapasyn arttyrý qajettigi. Ol úshin elimizdiń bilim saıasatynda ǵylymı-tehnıkalyq áleýetin jumyldyrý, ǵylymnyń basym baǵyttaryn damytý jolyndaǵy resýrstardy shoǵyrlandyrý, onyń jetistikterin óndiriske engizdirtý ınnovasııalyq damýdyń negizgi kózi. Qazaqstannyń bolashaqtaǵy damý baǵytyn aıqyndaıtyn mańyzdy faktorlardyń biri bilim saıasatynyń durys ári nátıjeli júrgizilýi bolyp otyr. Bilim berý men ǵylym salalaryn álemdik standarttarǵa jaýap beretin deńgeıge jetkizýde memlekettiń búginge deıin ǵylym salasyna bólinetin qarjy 0,4 paıyz kóleminde ǵana bolsa, endi ony 3 paıyzǵa deıin kóterý qajettigi aıqyndaldy. Bul óte quptarlyq jaǵdaı. Elbasy kórsetip bergen Qazaqstannyń bilim berý júıesindegi serpilister qalaı? Neler istelinip, neler oryndalynbaı jatyr? Oryndalmasa, sebebi ne? «Máńgilik El» atanýymyz úshin eń damyǵan 30 memlekettiń qataryna qosylýymyz kerek. Ol úshin el ekonomıkasyn órkendetý, básekege qabiletti bolý, ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damytý baǵdarlamasynan ǵylymǵa negizdelgen ekonomıkalyq strategııaǵa birte-birte aýysýymyz qajet. Sol sebepti, básekege qabiletti maman daıyndaý elimizdiń aldyńǵy qatarly joǵary oqý oryndarynyń maqsaty men mindetine aınalýy tıis. Osyǵan oraı, joǵary oqý oryndary bilim berýmen shektelip qalmaı, olar qoldanbaly jáne ǵylymı zertteý bólimderin quryp, osy sala áleýetin arttyrýdy qolǵa alsa, káne. Iá, Úkimet tarapynan naqty sharalar qabyldanýda. Ǵylymı qyzmetti qarjylandyrýdyń bazalyq, baǵdarlamaly-maqsattyq jáne granttyq – úsh júıeden turatyn baǵyty belgilenip, oryndalý ústinde. Kórip otyrǵanymyzdaı, memleket ǵylymdy damytýǵa qajetti barlyq sharalardy jasady. Biraq munyń barlyǵy bilikti kadrlar bolmasa, beker bolary anyq. Qazir aldyńǵy qatarly ǵy­lym salalarynda jumys is­teı­tin talantty ǵalymdar aýadaı qajet – bul bir. Ekinshiden, za­­man úrdisin paıymdap, jańa teo­rııalyq-metodologııalyq deń­geıde ǵylymı jumystar júr­gizetin mamandardyń sany men sapasyn kóterý búgingi kún talaby. О́kinishke oraı, sońǵy jyldary ǵylymdaǵy sabaqtastyq múldem úzilmese de, óte tapshy ekenin moıyndaýymyz kerek. Úshinshiden, zamannyń aýyr kezinde kún kóris qamymen kóptegen talantty jas mamandar ǵylymnan ketkeni ras edi. Al, olardyń ornyna kelgen jas ǵylymı qyzmetkerlerdiń jalaqysy kún kórisine jetpeıtin bolǵandyqtan talanttylar azaıa berdi. Zaman túzelgende olar ǵylym kóshinen qalyp qoıyp, qaıta orala almady. Tórtinshiden, táýelsizdik zamanynda ǵylymı jumystar jazyp, dıssertasııa qorǵaǵan jastar boldy. Olardyń basym bóligi joǵary oqý oryndarynda ustazdyq etti. Sol qyzmettiń astynda qalyp olar irgeli ǵylymmen aınalysa almady. Jasyratyny joq, búgingi kúni de sol oqytýshylardyń múmkindikteri shekteýli. Onyń ártúrli sebepteri bar. Sonymen qatar, dıssertasııalyq ǵylymı keńesterdiń jabylýyna baılanysty daıyn bolǵan birtalaı ǵylymı jumystar qorǵalmaı qaldy. Sodan keıin biraz jas­tar ǵylymı ataqqa qosylatyn qosymsha qarajattan da qaǵylyp qaldy. Árıne, sońǵy jyldary PhD-doktorlaryn daıyndaý boıynsha izgilikti jumystar júrgizilýde. Besinshiden, Elba­synyń ǵylymdy damytýdyń basty bir joly sol ǵylymdy jasaıtyn adamdardyń ómir súrý deńgeıin kóterý jónindegi usynystary óte quptarlyq. Sońǵy jyldary qazaqstandyq ǵylymdy qarjylandyrý tórt esege jýyq ulǵaıyp, ústimizdegi jyly 18,5 mıllıard teńgeni qurady. Ǵylymdy damytýdyń memlekettik baǵdarlamasy júzege asyrylýda. Osynyń arqasynda Qazaqstan jahandyq básekelestik reıtınginiń «Innovasııalyq damý» ındeksi boıynsha 13-orynnan kórindi. Biraq, qazaqstandyq ǵy­lym ázirshe ekonomıkaǵa kirige almaı jatyr. Máselen, kóp­tegen ǵylymı zertteýlerdiń nátı­jesin bıznestik qurylymdar qajet­sinbeıdi. 15 myń ǵalymnan tek bir-ekeýi ǵana halyqaralyq patentter ala alady. Sondyqtan, basqarýdyń modelin ǵana emes, sondaı-aq, ǵa­lymdardyń óz qyzmetine degen kóz­qarasyn ózgertken mańyzdy. Ǵylymnyń búgingi basty min­detteriniń biri, sońǵy ǵylymı-ınnovasııalyq tehnologııalardy, zamanaýı teorııalar men metodologııany ıgergen ǵalymdardyń jańa býynyn tez ýaqytta qalyptastyrý bolyp tabylady. Ol úshin ǵylymnyń barlyq qajetti salalary boıynsha PhD doktorantýraǵa kvotany birneshe ese kóbeıtý negizinde jáne doktorantýrada oqıtyndardyń sany men sapasyn alys-jaqyn sheteldik ǵylymı-zertteý ınstıtýttarymen baılanystaryn nyǵaıtý salasynda, jas ǵalymdardy álemniń aldyńǵy qatarly ǵylymı ortalyqtaryna bilim arttyrýǵa jiberý tárizdi sharalardy basshylyqqa alý abzal. Ǵylymı ustanym baǵytynda Memleket tarıhy ınstıtýtynyń ujymy aldyńǵy sapty quraıdy. Instıtýt ujymynyń ǵalymdary Elbasynyń bastamasynyń ne­gizinde ǵylymı forýmdar, ǵy­ly­mı-teorııalyq konferensııalar, ádistemelik-teorııalyq semınarlar, dóńgelek ústelder jıynyn ótkizip turý turaqty úderiske aı­nalǵan. Búgingi Máńgilik Eldiń ja­ńa urpaǵyn qalyptastyrýda ıntel­­lektýaldyq serpilis sózsiz qajet. Olaı bolsa, sol ıntel­lek­týaldyqtyń ózi ult­tyq tárbıemen keletin jemis. Ǵulama Ábý Nasyr ál-Farabıdiń: «Tár­bıe­siz bergen bilim – adamzattyń qas jaýy» degen qanatty sózi bar. Babamyzdyń eshqashan ózektiligin joı­maıtyn bul qanatty sózi bilim ordalarynyń aldymen adam, sosyn maman daıarlaý min­detin búgingi kúni de eseleı tú­se­di. El ekonomıkasynyń damýyn qamtamasyz etetin adam, al áleý­mettik jaǵdaıdyń da barlyǵy adam úshin jasalady. Jastar tııanaqty bilim alǵanda ǵana Qazaqstannyń ekonomıkalyq jáne áleýmettik damý yrǵaǵynyń irgetasy berik bolady jáne ózimizdi ult retinde bekite túsemiz. Zada DÚKENBAEVA, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, Memleket tarıhy ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri.