«Altyn, kúmis tas eken,
Arpa, bıdaı as eken».
Halyq maqaly.
Sarapshylarǵa sensek, búginde álemdi buryn-sońdy bolmaǵan ekonomıkalyq daǵdarys qýsyryp tur. Azýyn aıǵa bilegen degen Eýroodaq septesip ómir keshýdiń jolyn oılastyrýda. Sonan da Eýroaımaqta kúnde jıyn. Kereksiz bolyp qalǵan kómirdi qaıttik deıdi, jerde jatpaıtyn temirdiń taty qaldy dep baıbalamdaıdy. Munaıdyń da bási quldyrady. Sóıtip, eýroaımaq elderi belbaýlaryn tarta bastady. Toqjaraý kún keshýge kóshken elder de barshylyq. Bizdiń elimiz osy eki polıýstiń óliaralyǵynda tur. О́ıtkeni, Qazaqstan eýropalyq ta, azııalyq ta el. Osy jerde bizdiń babalarymyzdyń bizden góri aqyldyraqtyǵy taǵy kórinip qalady. Basqa jurt jerdiń astyn qazyp altyn, kúmis jıǵanda bizdiń jurt jerdiń ústin tyrmalap arpa, bıdaı ushyrdy. Babalarymyzdyń «Altyn, kúmis tas eken, arpa, bıdaı as eken» degen maqaly qolmen qoıǵandaı bolyp shyqty. Tamaqty oılaıtyn zaman týyp tur. Jer betiniń árbir jetinshi turǵyny toıyp tamaq ishpeıdi, árbir on ekinshi turǵyny kúnine bir-aq ret nár syzady. Maqaldyń ekinshi jartysyndaǵy jolda arpa bıdaıdyń aldynda tur. Bıdaı, arpa as eken dep aıtýǵa bolatyn edi ǵoı. Joq, olaı dep aıtpaıdy. Demek, kiltıpan bar. Bolǵanda qandaı! Bıdaıymyz nan da, arpamyz et qoı! Bul malmen jan baǵam deseń aldymen arpa ósir degen sóz ǵoı. Elbasynyń álemdik daǵdarysqa baılanysty bizdiń elimiz úshin paıdaly jaǵy da bolýy múmkin deýinde úlken astar jatyr. Qalaı desek te, aýyl sharýashylyǵynyń tórt qubylasy túgel. Álemde jer kóleminen toǵyzynshy oryn alatyn elimiz jeriniń seksennen astam paıyzy naq osy aýylsharýashylyq óndirisin júrgizýge qolaıly. Mamandar mal tabyndarynyń genetıkalyq áleýeti ońaldy dep esepteıdi. Asyltuqymdy mal basynyń sany ortasha eseppen 8-10 paıyzǵa ósken. Jalpylaı alǵanda, qaıta óńdeý baǵytynda óndiristiń turaqtylyǵy saqtalǵan. Ekonomıkanyń agrarlyq sektory eksporttyq-ımporttyq operasııalarda oń saldoǵa qol jetkizgen. Áleýmettik mańyzdy azyq-túlik taýarlary boıynsha turaqtandyrý qorlary quryldy jáne olardyń eksportyna shekteý engizildi. Joǵarydaǵy maqal qaraǵandylyqtarǵa qaratylyp aıtylǵan syndy-aý. Qazirgi qalyptasyp otyrǵan jaǵdaıdaǵy Qaraǵandynyń orny qandaı, bul barsha jurtty tolǵandyryp otyrǵan saýal. О́nerkásipti Qaraǵandynyń agrarly Qaraǵandy bolýy múmkin be? Qazirdiń ózinde agrarly óńirmiz, qazirdiń ózinde egistik alqaptaryn ártaraptandyrý alys aýyldarǵa da jetti. О́tken maýsymda qaraǵandylyqtar 1 gektar bıdaıdy sýbsıdııalandyrýdan tolyqtaı bas tartty, esesine shóp, maıly jáne azyqtyq daqyldarǵa degen sýbsıdııa somasy aıtarlyqtaı artty. Bul mal azyǵy salasy men et óndirisindegi sheshýshi qadam edi. Basqa óńirler ishki múmkinshilikteri bola tura áliptiń artyn baǵyp bara almady. Muny jaı adamdar tursyn kánigi dıqanshylardyń ózderi túsinbeı qalǵan. Sonaý ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldarynan beri bıdaı alqaby únemi ósip kele jatqan. Alaıda, ishterinen sezetin artyq ketip jatqandaryn. О́ıtkeni, astyqty jyldary qyrman jetpeı astyq ashyq aspan astynda qyzyp, shirip jatatyn. Elimizdiń bıdaıǵa degen ishki tutynysy 8 mıllıon tonnadan aspaıdy, taǵy bir 7 mıllıon tonnasy eksportqa shyǵarylady. Aýa raıy qolaıly jyldary bul kórsetkish 30 mıllıonnan asyp jyǵylatyn. Saqtaıtyn syıymdylyqtar jetispeıdi, eksporttap hám úlgermeıdi. Osylaısha, eshkimge keregi joq astyqtyń baǵasy túsetin. Tipti, ózindik qunyn da aqtamaıtyn. 2009 jyly solaı boldy. Alqaptardy ártaraptandyrý ıdeıasy sonda týǵan. Monodaqyldan bas tartyp, basymdylyq maıly, burshaqtyq, mal azyǵy daqyldaryna berilgen. Bir jerge jyl saıyn bıdaıdy qaıtyp egý agrotehnologııa normalaryna saı kelmeıdi. Jerdiń tozýyna, qunarsyzdyǵyna ushyratady. Daqyldardy kezektep egý esten shyǵaryldy. 2010 jyldan bastap ártaraptandyrý jóninde kóbirek aıtyla bastady. Alaıda, bel sheship kirisken eshkim bolmady. Tek, Osakarov aýdanynyń «Naıdorovskoe» JShS bıdaı alqabyn qysqartyp, zyǵyr ósire bastady. Zyǵyrdyń baǵasy bıdaıdan eki ese joǵary bolǵandyqtan seriktestiktiń qarjylyq jaǵy jaqsara túsken. Basqalary bolsa sol eski súrleýden shyǵa almaǵan. Bıdaıdyń baǵasy jyl ótken saıyn túsip jatty. Esesine ettiń baǵasy aıtarlyqtaı ósken. О́ıtkeni, súrlem, basqa da qunarly mal azyǵy jelige qoıylmady. Bıdaıdy qaıtarmamen egý topyraqtyń shańyn shyǵarǵan. Aldyńǵy jyly dıqandarymyz bıdaıdyń ár gektar alqabyna 500 teńge alyp kelse, byltyr kók tıyn da bólinbedi. Memlekettik qoldaý basqa jaqtan – kútpegen jerden kelgen. Arpa, sulynyń ár gektary bıdaıǵa bólingen burynǵy somadan tórt ese ósip, 2000 teńgege deıin jetken. Sharýalar istiń baıybyna jetkenshe bıýdjet kópjyldyq shópti qaıtarmasyz nesıelendirýdiń ındeksin 80 paıyzǵa jetkizgen. Bul jaǵdaıda sharýa jońyshqa tuqymynyń árbir tonnasyn 400 myń teńgeniń ornyna 80 myń teńge tólep alar edi. Sharýalar da sanaýǵa kirisken. Sonan... О́tken úsh jyl ishinde bıdaı alqabynyń kólemi 138,3 myń gektarǵa túsip, 518 gektardy qurady. Kerisinshe, arpa alqaby – 1,5, suly – 3,5, maıly daqyldar 6 esedeı ósti. Al kópjyldyq shóptiń alqaby bıyl 50 myń gektardan asady dep kútilýde. Bul burynǵydan 8,5 ese kóp degen sóz. Ilgerleý dep osyny aıtady! Sharýa sanasy ózgere bastady dep osyny aıtady! Ony aıtasyz, jerge ıe bolyp otyrǵan jergilikti ákimderdiń ózderi oblys ákimdigi uıymdastyrǵan kýrstan ótip, kádimgideı synaq tapsyrdy. Jerdi tıimdi paıdalaný boıynsha. Olardyń arasynan joǵary agrarlyq bilim alýǵa ynta tanytqandar da shyǵa bastady. Bul – betburys edi! Oblystyń egistik alqabynyń 2000 gektaryna arpa egý jumysy qolǵa alyndy. Bul jolda, árıne, arpa klasteriniń alar róli zor. Ony Qarqaraly aýdanynda qurmaqshy. Qarqaralynyń jer jaǵdaıy arpaǵa arnalǵandaı. Eń aldymen arpa bap talǵaı qoımaıdy. Mamyrdyń basynda seýip, jaýyn-shashynǵa uryndyrmaı jazda jınap alýǵa bolady. Onyń ónimdiligi bıdaıdan birjarym ese joǵary. Alǵashqy óskini jaman emes. Erteńgi kúni ol bıdaı sııaqty ótpeı qalyp júrmeı me degen qaýip te joq emes. Joq deıdi oblys basshylary. О́ıtkeni, arpa eksportymen tıisti qyzmetter jumys istep jatyr. Onyń ár tonnasy 200 dollarǵa ótedi. Negizgi tutynýshy, árıne, Taıaý Shyǵys elderi. Halyqaralyq treıderlik kompanııalar da óz sózderin áli aıtyp bolǵan joq. Reseı sıyr eti naryǵyn Argentına, Brazılııa arqyly qanaǵattandyrady. Olar jylyna 1,5 mıllıon tonna sıyr etin tasymaldaıdy. Sol suranysty bizdiń toltyrýymyzǵa ábden bolady. Al ázirge sol bir jaqsy kúnderge daıarlyq jumystary júrýde. Dıqanymyzdyń árbir kúni sol kúndi jaqyndata túsýde. Ekpeı egin shyqpaıdy, úırenbeı bilim juqpaıdy. Bizde osynyń ekeýi de bar. Altyn arqalap, jantaq jeýden saqtasyn. Tórehan MAIBAS. QARAǴANDY.
