Áıtse de, jaqsy jańalyqtan góri BAQ óz nazaryn árqashanda jaǵymsyz jańalyqtarǵa kóbirek aýdarady. Sońǵy eki aptada qazaqtardyń beıbit ómirin dúr silkindirgen qandy oqıǵalardan keıin ǵana ıspandyqtar 1991 jyly táýelsizdigin alǵan, HIH ǵasyrda patsha ımperııasynyń quramyna kirgen, odan keıin burynǵy KSRO-nyń quramynda bolǵan munaı men gazǵa, altyn, alıýmınıı, ýran, hrom, molıbden, nıkel, kobalt jáne basqa da tabıǵı resýrstarǵa baı ulan-ǵaıyr elge nazar aýdardy.
Kútkendeı, Qazaqstandaǵy qaıǵyly oqıǵalardyń sebep-saldaryn túsindirýge baǵyttalǵan taldaýlar kóbeıip ketti. Olardyń qatarynda burynǵy Ispanııa Syrtqy ister mınıstriniń «qaýesetterge ergenshe úndemegen durys» degen sózdi qaıta jandandyrǵan keń aýqymdy túsiniktemesi bar.
Men Eýroparlamenttiń vıse-prezıdenti bolǵan on bes jyl ishinde Qazaqstanǵa eki ret keldim. Sodan beri sońǵy otyz jyl ishinde materıaldyq, mádenı, áleýmettik jáne saıası jetistikteri bar halyqpen tyǵyz qarym-qatynasta boldym. Qazaqstannyń jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónimi on tórt esege óskenin aıtsaq ta jetkilikti. Elge 370 mıllıard dollar kóleminde tikeleı sheteldik ınvestısııa tartyldy. Barlyq deńgeıde bilim berýde aıtarlyqtaı jetistikterge jetti jáne Dúnıejúzilik banktiń Doing Business reıtınginde jıyrma besinshi orynǵa ıe boldy. Onyń eń kóp qonystanǵan qalasy Almaty –qarqyndy qarjylyq jáne kommersııalyq ortalyq. Al jańa elordasy Nur-Sultan – modernızasııanyń eleýli kúsh-jigeri, jaqsy talǵam, shekti sán-saltanat pen estetıkalyq tepe-teńdik arqyly qurylǵan sáýlet pen landshafttyq ǵajaıyp meken. Men Astana ýnıversıtetinde oqyǵan leksııamdy qýanyshpen eske alamyn, onda meniń baıandamamnan keıingi keń ári qyzý pikirtalasqa qatysqan júzdegen stýdenttiń baıypty daıyndyqtary men aǵylshyn tilin tamasha bilgeni meni tańǵaldyrdy. Osyndaı deńgeı bizdiń memlekettik joǵary oqý oryndarynda bolǵanyn qalaımyn.
Qazaqstannyń taǵy bir nazar aýdararlyq ereksheligi – ártúrli dinı konfessııalardyń tolyq erkindigi. Kez kelgen adam bir kóshede pravoslav shirkeýi, katolıktik shirkeý, sınagoganyń nemese meshittiń aldynda serýendep, ashyq jáne tolerantty úlgili ómir súredi. Dúnıejúziniń kóptegen basqa elinde buryn-sońdy bolmaǵan jaıt – dindarlar qurmet pen kelisimde ómir súredi. Bul jaǵymdy qasıet ınstıtýttyq, áleýmettik jáne saıası deńgeıde Úkimet pen Prezıdent tarapynan muqııat nasıhattaldy.
Qazaqstanda júzden astam adam qaza tapqan, myńnan astam adam jaraqat alǵan, ákimshilik ǵımarattar qıraǵan, áýejaılar basyp alynǵan, shabýyldar jasalǵan áleýmettik qurylymdaǵy eleýli ózgeristerdi sıpattaý qaýipsizdik kúshteri men armııaǵa qatysty erekshe qatygezdik, tonaý men buzaqylyq kezinde myńdaǵan adamdar qamaýǵa alynǵan jáne birneshe mıllıard eýro shyǵyn ákelgen oqıǵa janarmaı baǵasynyń negizsiz ósýinen týyndaǵan azamattardyń stıhııalyq narazylyǵy retinde bastaldy deýdiń shyndyqqa eshqandaı qatysy joq.
Eldiń batys óńirlerinde suıytylǵan tabıǵı gazdyń qymbattaýyna arnalǵan sherýler beıbit ótti. Úkimet munyń kúshin joıý úshin dereý áreket etti, biraq taratyldy. Bul jaǵdaıdy kóleńkede daıyndalǵan, naǵyz tóńkeris jasaý múmkindigin kútip otyrǵan dıversııalyq toptar paıdalandy. Oqıǵany Almatydaǵy Qasıetti Troısa eparhııasynyń epıskopy, otandasymyz Hose Lýıs Mýmbıela óz rezıdensııasynyń terezesinen kórip, oryn alǵan jaıtqa baǵa berý barysynda olardy narazylyq emes, qarýly shabýyl retinde sıpattady. Oqıǵaǵa kimniń jaýapty ekeni áli belgisiz bolsa da, barlaý qyzmetiniń basshysy men basqa da joǵary laýazymdy sheneýnikterdiń qamaýǵa alynǵany jáne tıisti tergeýler jaqyn arada bul vakhanalııanyń jaı-japsaryn ashady.
Qalaı bolǵanda da, ishki qubylys jáne ınstıtýttyq qurylymnyń quldyramaǵanyn jáne Prezıdent Q.Toqaev pen bıliktiń der kezinde, salmaqty jáne batyl reaksııasy arqasynda qazaqstandyq qoǵamǵa tynyshtyq pen beıbit ómirdiń qaıtarylǵanyn kórý qýantady. Uıymnyń mıssııalarynyń biri beıbitshilikti saqtaý jáne terrorızmmen kúresýge súıenip, UQShU múshelerinen, Reseı, Belarýs, Armenııa, Qyrǵyzstan jáne Tájikstannan kómek suraýy eldegi on bir oblystyń basty qalalary beıbereketsizdikke ushyraǵan kezde óte oryndy boldy. Kórshilerdiń kómeginsiz mundaı ereýil búkil aımaqty turaqsyzdandyryp, Qazaqstandy odan ári oıranǵa ushyratyp, azamattyq soǵysqa bastar edi. Reseı óziniń gegemonııasyn kórsetý úshin Qazaqstanda qalýǵa qulshynysy bar degen pikir negizsiz. Is júzinde UQShU kontıngentin shyǵarý kóp uzamaı bastalyp, tez aıaqtalady.
Ortalyq Azııadaǵy syrtqy saýdanyń 50 paıyzy jáne ınvestısııanyń 48 paıyzy EO-dan keledi. Qazaqstanmen jaqynda ǵana jetildirilgen keńeıtilgen Áriptestik jáne yntymaqtastyq jónindegi kelisim jasaldy. Eýropalyq odaq ázirge Qazaqstan úkimetimen júzege asyrylyp jatqan ekonomıkalyq, áleýmettik jáne quqyqtyq reformalardyń aýqymdy baǵdarlamasynda, ásirese demokratııanyń sapasyn arttyrý jáne adam quqyqtary salasynda belsendi yntymaqtasýy kerek. Eger eýropalyqtardyń Azııadaǵy shynaıy, bolashaǵy zor jáne ózekti seriktesi bolsa, ol – Qazaqstan. Osyny umytpaı, Qazaqstan bizge qandaı súıispenshilikpen, iltıpatpen, qurmetpen qaraǵandaı, biz de oǵan solaı qaraıyq.
Aleho VIDAL-KÝADRAS,
Eýroparlamenttiń burynǵy vıse-prezıdenti (2004-2007 jj), Katalonııa Halyq partııasynyń burynǵy tóraǵasy (1991-1996 jj)
