Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Amerıka ádebıetiniń tarıhynda Hemıngýeıdeı joly bolǵysh jazýshyny tabý áste qıyn. «Kún kóterilgende» atty ekinshi romany-aq ony keńinen tanymal etti. Keıingi romandary men áńgimeler jınaqtary onyń ádebıettegi abyroıyn arttyra tústi. Álemdik soǵystarǵa qatysqanyna, saıahatqa, sportqa, ańshylyqqa, tipti alkogolge qumarlyǵyna qaramastan ol jazýda ónimdi eńbek etti.
1959 jyl. Máskeý. Hemıngýeıdiń «qara ekitomdyǵy» jaryq kórip, dún-dúnıede ádebı peızajdy ózgertken «jer silkinisi» boldy. Reseı jurty úshin Amerıka men Hemıngýeı egiz uǵymǵa aınalyp, kitapsúıer eldiń bári japa-tarmaǵaı Hem aǵaıdyń sýretin qabyrǵalaryna ilip jatty. Toqylǵan jempir kıip, saqal ósirdi. Ádebı ortada elikteý seli qatty júrdi. Jas romantıkter «uly Hem aǵaısha» ómir súrýdi qalady. Alaıda ádebıettanýshy Hemıngýeıge eliktegenderdiń bári Hemıngýeıshe jazǵysy keldi. Biraq eshqaısysy Hemıngýeı bola almady.
Jazýshyǵa AQSh-tyń eń joǵarǵy ádebı marapaty – Pýlıtser syılyǵy buıyrdy, ólerinen birneshe jyl buryn ádebıet boıynsha Nobel syılyǵyn ıelendi.
Bir qaraǵanda, Hem aǵaı adam qyzyǵarlyq ómir súrgendeı kórinýi múmkin. Degenmen, onyń Birinshi jáne ekinshi dúnıejúzilik soǵystarǵa qatysqanyn, Ispanııada bombanyń astynda qalǵanyn, Germanııany bombalaǵan ushaqtarda bolǵanyn, al amerıkalyq ásker Normandııaǵa basyp kirgende, fransýz partızandarynyń tobyn basqaryp, Parıjdi azat etýge qatysqanyn umytpaıyq. Odan bólek Hem aǵaı muhıtta alyp balyqtardy, Afrıkada arystandar men bókenderdi aýlady. Kýba men AQSh-ta záýlim úılerge, ıahtalarǵa ıelik etti.
Iá, oǵan ómir boıy sáttilik serik bolǵandaı. Ol talaı ret ólim aýzynan qaldy. Hemıngýeı Mýssolınıden suhbat aldy, al kýbalyq dıktator Batısta ony ordenmen marapattady. Biraq bul onyń Kýba tóńkerisin qýana qarsy alýy men Fıdel Kastromen dostyǵyna kedergi keltirmedi. Taǵdyrdyń erkesi dersiz...
Árıne, bul medaldyń bir jaǵy ǵana. Alpysqa taıaǵan shaǵynda Hemıngýeıdiń ústinde saý-tamtyq jer qalmaǵan edi. Bul «macho» ózgelerge (ózine de) myqty kóringenimen, ómirine asa qaýipti oqıǵalardyń talaıyn basynan keshirip, birneshe ret ólimshi halge jetken.
Birinshi dúnıejúzilik soǵysqa erikti retinde alynbaǵan ol maıdanǵa Qyzyl Krestiń quramynda attandy. Hemıngýeı jańbyrsha jaýǵan mınomet oǵynyń astynda qalyp, oǵan eki júzge jýyq jaryqshaq tıgen. Sonyń saldarynan tizesiniń urshyǵy alıýmınıı protezine almastyrylyp, keıin sonyń arqasynda saıahattarǵa shyǵyp júrdi. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde ol Londonda avtokólik apatyna ushyrap, basyn aldyńǵy áınekke soǵyp, jaryp aldy. Qanǵa boıalǵan ony aýrýhanaǵa ákelgende, jurttyń barlyǵy jazýshyny óldige balaǵan edi. Buǵan qosa ańshylyqta júrgende eki ret jaralanyp, eki márte áýe apatyna da túsip úlgergen. Saldarynan búıregi, baýyry, talaǵy jarylǵan, omyrtqasy zaqymdalǵan, bassúıegi synǵan. Túınememen, bezgekpen, ókpe qabynýymen, teriniń zaqymdalýymen aýyrǵan, gepatıtke jáne qant dıabetine shaldyqqan. О́miriniń sońyna qaraı ol sumdyq depressııadan jyndana bastaǵan, al ony elektroshokpen emdeý áreketteri nátıjesiz boldy.
Onyń sońǵy derti qorqynysh manııasy edi. Ol Kýbaǵa AQSh-tan oralǵan soń FTB (federaldy tekserý bıýrosy) ózin baqylaýǵa alǵanyna, úıinde «tyńdaýyshtar» ornatylǵanyna senimdi edi (aıtpaqshy, ol ras bolyp shyqty). Qupııasy ashylǵan qujattardan belgili bolǵanyndaı, FTB Hemıngýeıdi shynymen qadaǵalaýynda ustaǵan.
Qalaı bolǵanda da, bul «taǵdyrdyń erkesi» óziniń «myqtylyǵy» úshin kóz kórip, qulaq estimegen baǵamen eseptesti.
Jazýshynyń ómirden óz erkimen ketýine genetıkalyq beıimdiligi de sebep bolýy múmkin deıdi. Onyń ákesi de óz-ózine qol jumsaǵan edi. Hemıngýeıden soń onyń inisi Lester Hemıngýeı ómirmen qosh aıtysqan. Onyń nemeresi, model, aktrısa Margo Hemıngýeı 1996 jyly shamadan tys dári qabyldaý saldarynan kóz jumǵan.
Budan bólek psıhıkalyq aýytqýdan emdelýge qosa jamalǵan maskúnemdik te tirshilikti taryltqan bolar.
«Qosh bol, maıdan!» «Qońyraý kim úshin soǵyldy?», «Iemdený jáne ıemdenbeý», «Tústen keıingi ólim», «Áıelsiz erkekter», «Shal men teńiz», «Jańbyrda qalǵan mysyq», «Muhıttaǵy araldar». Hemıngýeı shyǵarmalarynyń ataýlary da jalǵyzdyqtan, qulazýdan habar beredi. Bar ǵumyrynda tórt áıelmen bas qosty. Iá, óz zamanynyń áıgili jazýshylarymen hám saıasatkerlerimen aralasty, tipti dos boldy. Iá, ol búkil álemdi aralap shyqty. Iá, bárin kórdi, basynan ótkermegeni joq. Sonda da jalǵyz...
Hemıngýeıdiń romandary men áńgimelerinen osy saryn ańǵarylady: mynaý úlken ári qaýipti álemde adam da, kez kelgen tirshilik ıesi de dármensiz hám tym kishkentaı. Jazýshynyń «Shal men teńiz» áńgimesinde jalǵyz balyqshy ózi ustap alǵan zor balyq úshin sheksiz muhıtta alyp akýlalarmen arpalysady. Bul shaıqasta balyq ta, balyqshy da jeńiledi. Eń ókinishtisi, olarǵa eshkim arasha túse almaıdy.
Muhıttaǵy shaǵyn araldar. Nóser astynda qalǵan kishkentaı mysyq. Jazýshy janynyń shyn mánindegi jaǵdaıy týra osyndaı. Al onyń bar «myqtylyǵy» – osy jaǵdaıdan shyǵa alýynda. Degenmen, sol joly Hem aǵaıdyń bul talpynysy sátsiz shyqty. Tragedııamen aıaqtaldy.
Stıli erek, kózqarasy ózgeshe jazýshy 62 jyldyq alasapyran ǵumyrynda kúlli álem oqyrmany úshin ólmes shyǵarmalar qaldyryp, bir oqty qushaǵyna qysyp kete bardy. Ol keıipkerlerin tabandy, batyl, jaýjúrek qylyp tárbıeledi. Adamdarǵa kúreskerlikti, eń bastysy jeńilmeýdi úıretti. О́zi de sondaı bolýǵa tyrysty. Tap bir ómirdiń ádiletsiz kúres ekenin bilgendeı.
