«Jeti jurttyń tilin bil, jeti túrli bilim bil». Týra búginginiń sózi. Al osy ómirsheń qaǵıdany baǵzy zamanda aıtqan aınalaıyn atań qazaq shyn mánisinde danyshpan ǵoı?! Uly Jibek jolynda, toqsan joldyń toǵyz torabynda turǵan altyn kópir ispetti Alash dalasy úshin bul uǵymnyń mán-maǵynasy men kókeıkestiligi kemigen joq, qaıta, kerisinshe, ústemelep ketkendeı. Desek te, aramyzda jeti jurtty bylaı qoıyp, úshtuǵyrly tildiń ózin aýyrsynatyndarymyz da bar. Oǵan sebep, óz ana tilinde tili shyqpaı qoıǵan, beti beri qarady degen kúnniń ózinde tilin shaınap sóıleıtin jas ta jasamys aǵaıynnyń poshymyn kórip shoshynǵandyqtan, ıakı túńilgendikten bolar dep topshylaımyn.
Osyndaıda tildi balaǵa jastan oqytyp-úıretý kerek dep til mamandary da, pedagogtar da, qalyń kópshilik te aıtyp jatady. Sol sózdiń shyndyǵyn is júzinde, qaz qalpynda kórý degenniń ózi bir ǵanıbet eken! Máselen, Arına 4 pen 6 jas aralyǵynda «Aqbota» balabaqshasynyń qazaq tobynda tárbıelendi. Bul balabaqsha Maıqudyqtyń «Kolos» aıaldamasyna taıaý, Kúzembaev kóshesiniń boıynda ornalasqan. Davydovtar otbasy úı ishinde oryssha sóıleıdi. Ákesi Iýrıı Anatolevıch – kásipker. Arına «sheshem» dep aıtpaıdy, «anam» deıdi. Iá, anasy Irına Anatolevna tilge birshama jaqyn maman, sóılemese de, qazaq tilin túsinedi, Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetinde logoped. Qyzynyń qazaq tilin táp-táýir meńgerip ketýine bul kisiniń kóp septigi tıdi. Jalǵyz qyzdarynan nesin aıasyn, kerekti sýretti kitapshalarmen, oqý quraldarymen, sózdiktermen, basqa da qajetti qural-jabdyqtarmen barynsha qamtamasyz etýge tyrysty. Mine, sonyń nátıjesi bolsa kerek, kez kelgen úıde bola qoımaıtyn qazaq tiliniń orfografııalyq sózdigi, túsindirme sózdigi, turaqty tirkester, frazeologızm, turaqty teńeýler, sınonımder, antonımder sózdikteri, oryssha-qazaqsha jáne qazaqsha-oryssha sózdikter bar.
Qazaq tobynda tálim-tárbıe alǵan eki-úsh jyl iz-túzsiz ketpedi. Birde qazaqsha byldyrlap júrgen odan tanystary «Ty kto po nasıonalnostı?» dep surapty.Sonda ol: «Iа – rýsskaıa kazashka», dep jaýap beripti. Qazaqsha tilin syndyrǵan, álippeden bastap, halqymyzdyń ádet-ǵuryptarymen tanystyrǵan tárbıeshisi Kúlásh Qalıqyzynyń esimin sonshama súıispenshilikpen ataıdy, alǵashqy tálimgerine shákirttik rızashylyǵyn bildiredi. Árbir tárbıe saǵatyn sonshama áserli jáne uǵynyqty ótkizgendikten, qazaq sózderi jas balanyń sanasynda ábden ornyǵyp, jattalyp qalǵan. Ol jaǵdaıat mektepke barǵanda birden baıqaldy. Oılarynda eshteńe joq ata-anasy Arınany áýeli №95 orys mektebine beredi. Kúnderdiń bir kúninde qyzdarynyń birte-birte qazaq tilin umyta bastaǵanyn baıqaıdy. О́mir ilgeri ozyp, memlekettik til beleń ala bastaǵan kez. Osyny jiti ańǵarǵan anasy: «Orys tilin onsyz da umytpas. El bolashaǵy – qazaq tilinde oqý kerek! Qoı, bolmas», dep kelesi jyly qyzyn qazaq mektebine aparady. О́zderi turatyn jerden onsha alys emes, irgedegi №34 orta mektep. Bes jyl boıy, 2-synyptan 6-synyp aralyǵynda qazaq tiliniń muǵalimi Gúlbaram Pishenbaeva «Ana tili», «Qazaq tili» pánderinen úzbeı sabaq berdi. Shákirtin aýyzsha mazmundaýǵa, dıktant jazýǵa mashyqtandyryp, bilmeı jatqan jeri bolsa árqashan kómektesti.
Ǵalamtordan, BAQ-tan bilip otyratyn jaı ǵoı, aldyńǵy jyldary elimizden mamandar tabylmaǵandaı, keıbir oqýlyqtar qyrǵyz ǵalymdaryna aýdartylǵany esimizde, Arınamen áńgimelesip otyrǵanda «mysal esepter túsinikti me?» dep surap edim, «túsinikti» dedi. E, onda matematıka oqýlyǵy durys aýdarylǵan eken dep túıdim ishteı. Onyń ústine balanyń óz túsinigi de jaqsy ǵoı. Biz kóbine til bilý degendi aýyzeki sóılese bilý dep túsinemiz. «Qazaq qazaqpen qazaqsha sóılessin» degen qaǵıda osydan kelip týyndaǵan. Bul qazaq tilin meńgerýdegi birinshi kezeń bolsa kerek. Gáp sol tilde saýatty jaza bilýde emes pe?! Osy rette Baýyrjan Momyshulynyń «Til bilý degenimiz – sol tilde jaza bilý» degen qanatty sózin eske sala ketýdi jón kórip otyrmyn. Bul ómirsheń qaǵıda mektep shákirtterinen bastap sonaý joǵary laýazymda júrgen azamattarǵa da qatysty ortaq talap, ortaq mindet dep bilemin.
Aıtsa aıtqandaı, Arına qazaq tilinde mazmundamany da, shyǵarmany da jaqsy jazady. Bıyl qalamyzdaǵy bilimniń qarashańyraǵy – Qaraǵandy oblystyq Jambyl atyndaǵy №7 mamandandyrylǵan mektep-ınternatynyń 7 V synybynda oqyp jatyr. «Arına munda tórt pánnen: matematıkadan, qazaq tilinen, orys tilinen jáne tarıhtan arnaýly testileýden ótý arqyly qabyldanǵan», deıdi oqý ornynyń dırektory Qaıyrbek Ilimbaev. Búginde qazaq tilinen Svetlana Kákimova sabaq beredi. Talapty jastyń sanaly umtylysyn tıisinshe qoldap, bilgen-túıgenin únemi ushtap otyrady.
Arına qazaq tili men ádebıeti, algebra men geometrııa jáne aǵylshyn tili pánderin unatady. Úsh tuǵyrly til talabyna saı mektep kitaphanasyna, qalalyq kitaphanalarǵa baryp, kádimgideı maqsatty túrde talaptanyp, izdenip oqıdy, úzdik oqıdy. Sonyń nátıjesi ǵoı, I jartyjyldyqtyń qorytyndysy boıynsha mekteptiń «Bilim shyńy» taqtasynda birinshi orynda tur. «Mekteptiń eń úzdik oqýshysy Davydova A. 7 V synyp» dep taıǵa tańba basqandaı jazylǵan.
Bos ýaqytynda kórkem ádebıet oqıdy. Osy kúnge deıin súısinip oqyǵan kórkem shyǵarmalary qatarynda qazaq qalamgerleriniń ishinen uly Abaıdyń óleńderi men Muhtar Áýezovtiń «Abaı joly» epopeıasyn aıryqsha ataıdy.
Qazaq tilin jaqsy meńgergen basqa ult ókilderi barshylyq qoı desek te, bizdiń orys tili basymdaý qalamyzda tikeleı qazaq mektebinde oqyp jatqan Arınadaı talapty jas sırekteý, saýsaqpen sanarlyqtaı ǵana. Basqa osyndaı jarqyn mysaldar bolsa qýana qup alamyn. Iá, úsh tildi birdeı biletin shákirttiń armany qandaı ekenin bilmek bolyp:
– Keleshekte qandaı mamandyqty tańdap otyrsyń? – degen saýal qoıdym.
– Aýdarmashy bolsam deımin. Toǵyz tildi bilip shyqqym keledi. Qytaı, fransýz tilderine yqylas qoıyp júrmin, – dep jaýap berdi.
Osy jerde myna bir jaıt esime tústi. Akademık Saǵynov «Aǵylshyn tilin alty aıdyń ishinde úırenýge bolady, al qazaq tilin birneshe jyl oqytyp nege úırete almaımyz?» depti tilshi ǵalymdarǵa. Kezinde KGB qyzmetkerlerin aǵylshyn tiline grammatıkany jalań baıandamaı, dıalogtar arqyly bekitip oqytqan Ilona Davydovanyń ádisin mysal qylyp keltirgeni shyǵar.
«Bir til bilgen – bir kisi, eki adamǵa turady – eki tildiń bilgishi» deıdi, sonda úsh tildi teń bilgen jan bilgishterdiń kúshtisi bolǵany ǵoı degen oı túıe kelip, talaby taýdaı Arınaǵa bilim shyńyna órleı berip, Ilona Davydova sekildi qazaq tilin jedeldetip oqytýdyń jańa ádisin oılap tabýshy ádisker maman bolyp, ańsaǵan armanyna jetýine izgi tilegimdi bildirdim.
Sábıt BEKSEIIT.
QARAǴANDY.
Osyndaıda tildi balaǵa jastan oqytyp-úıretý kerek dep til mamandary da, pedagogtar da, qalyń kópshilik te aıtyp jatady. Sol sózdiń shyndyǵyn is júzinde, qaz qalpynda kórý degenniń ózi bir ǵanıbet eken! Máselen, Arına 4 pen 6 jas aralyǵynda «Aqbota» balabaqshasynyń qazaq tobynda tárbıelendi. Bul balabaqsha Maıqudyqtyń «Kolos» aıaldamasyna taıaý, Kúzembaev kóshesiniń boıynda ornalasqan. Davydovtar otbasy úı ishinde oryssha sóıleıdi. Ákesi Iýrıı Anatolevıch – kásipker. Arına «sheshem» dep aıtpaıdy, «anam» deıdi. Iá, anasy Irına Anatolevna tilge birshama jaqyn maman, sóılemese de, qazaq tilin túsinedi, Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetinde logoped. Qyzynyń qazaq tilin táp-táýir meńgerip ketýine bul kisiniń kóp septigi tıdi. Jalǵyz qyzdarynan nesin aıasyn, kerekti sýretti kitapshalarmen, oqý quraldarymen, sózdiktermen, basqa da qajetti qural-jabdyqtarmen barynsha qamtamasyz etýge tyrysty. Mine, sonyń nátıjesi bolsa kerek, kez kelgen úıde bola qoımaıtyn qazaq tiliniń orfografııalyq sózdigi, túsindirme sózdigi, turaqty tirkester, frazeologızm, turaqty teńeýler, sınonımder, antonımder sózdikteri, oryssha-qazaqsha jáne qazaqsha-oryssha sózdikter bar.
Qazaq tobynda tálim-tárbıe alǵan eki-úsh jyl iz-túzsiz ketpedi. Birde qazaqsha byldyrlap júrgen odan tanystary «Ty kto po nasıonalnostı?» dep surapty.Sonda ol: «Iа – rýsskaıa kazashka», dep jaýap beripti. Qazaqsha tilin syndyrǵan, álippeden bastap, halqymyzdyń ádet-ǵuryptarymen tanystyrǵan tárbıeshisi Kúlásh Qalıqyzynyń esimin sonshama súıispenshilikpen ataıdy, alǵashqy tálimgerine shákirttik rızashylyǵyn bildiredi. Árbir tárbıe saǵatyn sonshama áserli jáne uǵynyqty ótkizgendikten, qazaq sózderi jas balanyń sanasynda ábden ornyǵyp, jattalyp qalǵan. Ol jaǵdaıat mektepke barǵanda birden baıqaldy. Oılarynda eshteńe joq ata-anasy Arınany áýeli №95 orys mektebine beredi. Kúnderdiń bir kúninde qyzdarynyń birte-birte qazaq tilin umyta bastaǵanyn baıqaıdy. О́mir ilgeri ozyp, memlekettik til beleń ala bastaǵan kez. Osyny jiti ańǵarǵan anasy: «Orys tilin onsyz da umytpas. El bolashaǵy – qazaq tilinde oqý kerek! Qoı, bolmas», dep kelesi jyly qyzyn qazaq mektebine aparady. О́zderi turatyn jerden onsha alys emes, irgedegi №34 orta mektep. Bes jyl boıy, 2-synyptan 6-synyp aralyǵynda qazaq tiliniń muǵalimi Gúlbaram Pishenbaeva «Ana tili», «Qazaq tili» pánderinen úzbeı sabaq berdi. Shákirtin aýyzsha mazmundaýǵa, dıktant jazýǵa mashyqtandyryp, bilmeı jatqan jeri bolsa árqashan kómektesti.
Ǵalamtordan, BAQ-tan bilip otyratyn jaı ǵoı, aldyńǵy jyldary elimizden mamandar tabylmaǵandaı, keıbir oqýlyqtar qyrǵyz ǵalymdaryna aýdartylǵany esimizde, Arınamen áńgimelesip otyrǵanda «mysal esepter túsinikti me?» dep surap edim, «túsinikti» dedi. E, onda matematıka oqýlyǵy durys aýdarylǵan eken dep túıdim ishteı. Onyń ústine balanyń óz túsinigi de jaqsy ǵoı. Biz kóbine til bilý degendi aýyzeki sóılese bilý dep túsinemiz. «Qazaq qazaqpen qazaqsha sóılessin» degen qaǵıda osydan kelip týyndaǵan. Bul qazaq tilin meńgerýdegi birinshi kezeń bolsa kerek. Gáp sol tilde saýatty jaza bilýde emes pe?! Osy rette Baýyrjan Momyshulynyń «Til bilý degenimiz – sol tilde jaza bilý» degen qanatty sózin eske sala ketýdi jón kórip otyrmyn. Bul ómirsheń qaǵıda mektep shákirtterinen bastap sonaý joǵary laýazymda júrgen azamattarǵa da qatysty ortaq talap, ortaq mindet dep bilemin.
Aıtsa aıtqandaı, Arına qazaq tilinde mazmundamany da, shyǵarmany da jaqsy jazady. Bıyl qalamyzdaǵy bilimniń qarashańyraǵy – Qaraǵandy oblystyq Jambyl atyndaǵy №7 mamandandyrylǵan mektep-ınternatynyń 7 V synybynda oqyp jatyr. «Arına munda tórt pánnen: matematıkadan, qazaq tilinen, orys tilinen jáne tarıhtan arnaýly testileýden ótý arqyly qabyldanǵan», deıdi oqý ornynyń dırektory Qaıyrbek Ilimbaev. Búginde qazaq tilinen Svetlana Kákimova sabaq beredi. Talapty jastyń sanaly umtylysyn tıisinshe qoldap, bilgen-túıgenin únemi ushtap otyrady.
Arına qazaq tili men ádebıeti, algebra men geometrııa jáne aǵylshyn tili pánderin unatady. Úsh tuǵyrly til talabyna saı mektep kitaphanasyna, qalalyq kitaphanalarǵa baryp, kádimgideı maqsatty túrde talaptanyp, izdenip oqıdy, úzdik oqıdy. Sonyń nátıjesi ǵoı, I jartyjyldyqtyń qorytyndysy boıynsha mekteptiń «Bilim shyńy» taqtasynda birinshi orynda tur. «Mekteptiń eń úzdik oqýshysy Davydova A. 7 V synyp» dep taıǵa tańba basqandaı jazylǵan.
Bos ýaqytynda kórkem ádebıet oqıdy. Osy kúnge deıin súısinip oqyǵan kórkem shyǵarmalary qatarynda qazaq qalamgerleriniń ishinen uly Abaıdyń óleńderi men Muhtar Áýezovtiń «Abaı joly» epopeıasyn aıryqsha ataıdy.
Qazaq tilin jaqsy meńgergen basqa ult ókilderi barshylyq qoı desek te, bizdiń orys tili basymdaý qalamyzda tikeleı qazaq mektebinde oqyp jatqan Arınadaı talapty jas sırekteý, saýsaqpen sanarlyqtaı ǵana. Basqa osyndaı jarqyn mysaldar bolsa qýana qup alamyn. Iá, úsh tildi birdeı biletin shákirttiń armany qandaı ekenin bilmek bolyp:
– Keleshekte qandaı mamandyqty tańdap otyrsyń? – degen saýal qoıdym.
– Aýdarmashy bolsam deımin. Toǵyz tildi bilip shyqqym keledi. Qytaı, fransýz tilderine yqylas qoıyp júrmin, – dep jaýap berdi.
Osy jerde myna bir jaıt esime tústi. Akademık Saǵynov «Aǵylshyn tilin alty aıdyń ishinde úırenýge bolady, al qazaq tilin birneshe jyl oqytyp nege úırete almaımyz?» depti tilshi ǵalymdarǵa. Kezinde KGB qyzmetkerlerin aǵylshyn tiline grammatıkany jalań baıandamaı, dıalogtar arqyly bekitip oqytqan Ilona Davydovanyń ádisin mysal qylyp keltirgeni shyǵar.
«Bir til bilgen – bir kisi, eki adamǵa turady – eki tildiń bilgishi» deıdi, sonda úsh tildi teń bilgen jan bilgishterdiń kúshtisi bolǵany ǵoı degen oı túıe kelip, talaby taýdaı Arınaǵa bilim shyńyna órleı berip, Ilona Davydova sekildi qazaq tilin jedeldetip oqytýdyń jańa ádisin oılap tabýshy ádisker maman bolyp, ańsaǵan armanyna jetýine izgi tilegimdi bildirdim.
Sábıt BEKSEIIT.
QARAǴANDY.
