Jantaq el arasynda túrli aýrýlardy emdeýge áldeqashan qoldanylyp keledi. Oısylqara tuqymy súısinip jeıtin bolǵandyqtan kóp óńirde túıejantaq atalyp ketken. Jergilikti ǵalymdar izdenisinen keıin «Jarǵa bitken jantaqty janynan bezgen nar jeıdi» degendi aıtqyzǵan osy kópjyldyq ósimdiktiń bos radıkaldar túzilýinen adam aǵzasynda paıda bolatyn jańa aýrýlardy tejeıtin antıoksıdanttyq qasıeti bary anyqtalǵan.
– Sonymen qatar jantaqta kóptegen ósimdiktegideı flavonoıdtar qosylystary kezdesedi. Alaıda flavonoıdtar sýda nashar erıtindikten kóp qoldana bermeımiz. Biz ony buryn ateroskleroz aýrýynyń aldyn alýda zerttegen bolatynbyz. Bul aýrýda holesterın qaldyqtarynyń túıini tamyrdy bitep tastaıdy. Sonyń aldyn alý úshin flavonoıdtardy spırtte eritip, paıdalanyp kórdik. Osy ádistiń holesterındi túıinder túzilýiniń aldyn alatynyn, bastapqy kezeńinde joıatynyn anyqtadyq. Bul týraly álemniń bedeldi ǵylymı jýrnaldarynda jarııalanǵan maqalamyz bar, – deıdi ǵalym.
Jergilikti mamandar portýgalııalyq, nıderlandyq, danııalyq, reseılik, ýkraınalyq, belarýssııalyq ǵalymdarmen birigip ǵylymı jobalaryn Eýropalyq odaqtyń Horizon baǵdarlamasyna usynǵan. Horizon úsh jyl buryn jobanyń kemshin tustaryn kórsetip, keri qaıtarypty. 2019 jyly da joldary bola qoımady. Úshinshi márte ǵana joba sátti ótti. Biraq pandemııaǵa baılanysty zertteý ýaqytsha shegerildi. Qazir Nurbol Orynbasaruly – jobanyń Qazaqstandaǵy jetekshisi. Mańyzy zor jobaǵa elimizdiń atynan qatysyp jatqan topta 5 adam bar. Bári de jas ǵalymdar. Ár toptyń jumysy bólek. Qazaqstandyqtardyń mindeti – aýrýdy órshitpeýge áser etýshi zatty tabý.
Jalpy, Alsgeımerden de, Parkınsonnan da áli kúnge qulantaza aıyǵyp ketken pende joq. Ǵalymdar osy dertterdiń aldyn alatyn negizgi zatty ázirleý ústinde. Onyń dári retinde óndiriske enýi ýaqyt enshisinde. Ekeýi de mıdy zaqymdaıtyn aýrýlar qatarynda. Ǵalymdar osy dertterdi týyndatatyn amıloıdty fıbrılderdiń túzilýin boldyrmaıtyn flavonoıdtardy egjeı-tegjeıli zertteý ústinde. Solardy fýllerendermen árekettestirip, alynǵan qosylystarǵa test júrgizedi. Onyń ishindegi eń belsendisin anyqtap, ýlylyǵyn tekseredi. Osylaısha, tórt jyl ishinde negizgi áser etýshi zat anyqtalýy kerek. Bulardyń jumysy osymen túıindelip, fızıkalyq, hımııalyq qasıetterin, qurylysyn, laboratorııalyq jaǵdaıda testileýdi, klınıkaǵa deıingi, klınıkalyq deńgeıdegi zertteýlerdi basqa elderdegi ǵalymdar júrgizedi. Tek osydan keıin ǵana óndiriske engizilip, dári retinde shyǵarylady. Kez kelgen preparattyń paıda bolýynda osyndaı tynymsyz eńbek jatyr.
– Ákem Parkınsonnan kóz jumdy. Aýyrǵanda dertine shıpa taba almaǵanym janyma qatty batty. Sondyqtan bul jobanyń orny men úshin erekshe. Jalpy, jantaqtyń biz bilmegen jumbaǵy kóp, sony asha alsaq talaı aýrýdy boldyrmaýdyń joly tabylar edi, – deıdi ǵalym.
Jergilikti ǵalymdar qolǵa alǵan jobalardyń birazy qoldaý men qarjynyń jetispeýshiliginen toqtap tur. Mysaly, antıoksıdanttyq qasıeti bar, aǵzadaǵy bos radıkaldardyń mólsherin azaıtý arqyly qartaıý prosesin tejeıtin, zııandy bakterııalarǵa, aýrý týdyrǵysh zeń sańyraýqulaqtaryna qarsylyq kórsetetin qasıetteri bar zattar, parfıýmerııa, kosmetıkada qoldanylatyn hosh ıistendirgishter alý baǵytynda zertteýler júrgizildi. Aýyl sharýashylyǵy salasynda ósimdikterdiń ósýin retteıtin zattar, sý tazalaýǵa arnalǵan sorbentter bastamalary zerttelip jatyr.
Byltyr indet órship, el qarapaıym qorǵanysh quraldaryn izdep sabylǵan tusta bular jańa preparat daıarlap shyǵardy. Turǵyndarǵa taratylǵan antıseptıktiń indetten qorǵaýdan bólek kádimgi esekjemge em ekeni anyqtaldy, Ǵalymdar endi osy baǵyttaǵy zertteýdi bastamaq. Oraqtan keıin atyzda jal-jal bolyp qalatyn kúrish sabanynan sellıýloza shyǵarýdyń arzan, ári tıimdi jolyn tapty. Endi jobany jetildirip, sellıýlozadan qaǵaz alýdyń qamyn jasap jatyr. Mıkrotolqyndyq sáýlelendirý arqyly ýaqyt pen energııany únemdeı otyryp alǵashqy ónim de alyndy.
Jas ǵalym ǵylymı zertteý jumystarynyń nátıjesi qashanda aqshaǵa kelip tireletinin aıtady. Ǵylymdy qarjylandyrýda da qadaý-qadaý másele kóp. Memleket osy salaǵa mán berse otandyq ǵylym jetistigi el ıgiligine aınalar edi.
Qyzylorda oblysy
