Halqymyzdyń tarıhynan belgili, bir kezderi bizge qalaı damımyn, qaı jolmen júremin, ushaqty qalaı qurastyramyn degen emes, jer betinen joǵalyp ketpeı, ózge ultqa sińisip ketpeı qalaı tiri qalyp, ult sabaqtastyǵyn qalaı jalǵastyramyz, mynaý ulan-baıtaq jerimizdi qaıtsek saqtap qala alamyz degen oı eń úlken arman boldy. Qasiret qushaǵynda qanǵa orana tunshyqqan, óksigen, zarsińdi armandy asyl keıiptegi arman-azattyqqa aınaldyrý maqsat boldy. Osy arman men maqsat jolyndaǵy arpalys talaıdy jylatty, talaıdy jutty.
Ult bolyp, urpaq bolyp baǵasyn túsinip, qadirin bilýimiz qajet, búgingi Qazaqstan táýelsizdigi – tek jattandy uran, jalań qurmetteýden týatyn uǵym emes, kez kelgenge buıyra bermeıtin Táńirdiń tartýy, taǵdyrdyń syıy. Álem tarıhynda ártúrli sebeptermen joq bolyp, joıylyp, jutylyp ketip jatqan myńdaǵan ulttar men ulystardyń taǵdyryna qarap osylaı deı alamyz. Kúńirengende aspan astyn titiretken erlerdiń, eńiregende etegi jasqa tolǵan analardyń, shyryldaǵanda janushyrǵan daýysy jer astyndaǵy jeti atańnan ótip, jetpis jeti babańnyń saı-súıegin syrqyratqan nárestelerdiń qasiretiniń óteýi, tileginiń qabyl bolýy. Islamı túsinigimizden aıan, «eshkimdi týmaǵan, eshkimnen týylmaǵan» Alla taǵala eshkimge qaryz emes, biraq barynsha meıirimdi, jomart. On segiz myń ǵalam ıirimindegi bizdiń shap-shaǵyn halqymyz osy meıirim-shapaǵatqa bólendi. Osyǵan shúkir etýimiz kerek jáne bardy, bergendi baǵalaı bilýimiz kerek. Qazir Qazaqstan damýdyń jolyn tańdap, álemdegi aımúıizdi alyp elderdiń qatarynan óz ornyn izdeı bastady. Ǵasyrlar boıy ketken eseni túgendeý jolynda. Rasynda, memleketti quraýshy ultymyzdyń atyn tý etken elimiz álemge tanylyp, keleshek urpaqtarymyz qaıǵysyz ómir súrse – odan asqan baqyt joq.
Memleket basshysy N.Nazarbaevtyń bıylǵy «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda aıtylǵan «Máńgilik El» ıdeıasy osy maqsatty meńzeıdi. «Máńgilik El – ata-babalarymyzdyń san myń jyldan bergi asyl armany» degen sózi oǵan barar joldaǵy baǵyttardy usynady, qıyndyqtar men kedergilerdi kórsetedi. Olardy eńserý tetikterin nusqap, arman arqalaǵan alys jolda judyryqtaı jumylyp bir bolýǵa shaqyrady. Jaı el bolýdyń emes, Máńgilik El bolýdyń áńgimesin aıtýymyz – jaqsylyqtyń, jaılylyqtyń belgisi.
Jalpy, «el bolý» ıdeıasy – qazaq qoǵamynyń ajyramas bóligi.
«Orhon-Enıseı» jazbalary degen atpen belgili eskertkishtegi Kúltegin aty kózi qaraqty oqyrmanǵa jaqsy tanys. Osy Kúlteginniń tasqa qashap jazǵan kishi jazýynda «О́túken ıysh olúrsar beńgúl el tuta olyrtachysyń» degen jol bar. Muny árkim árqalaı aýdarady, árqalaı túsindiredi. «Mońǵol» halqynyń ataýy «Máńgi el» sózinen shyqqan dese, bireýler «Máńgi el – birlestiktiń, odaqtyń ataýy» degendi aıtady. Endi bireýler bul memleket ataýynan góri, ıdeologııalyq ustanym degendi alǵa tartady. Biraq, qaı aýdarmany, qaı túsinik-taldaýdy alsańyz da – «mıngý el», ıaǵnı «máńgi el» sózimen ushyrasasyz. Demek, bul uǵym, bul ustanym bizge kók túrikter zamanynan mıras.
Al beridegi tarıhymyzǵa kóz salyp, rýhty jyrlardyń únine qulaq túrsek – eń aldymen eske Qojabergen jyraý Tolybaıuly oralady.
Qazaq tarıhynyń almaǵaıyp bir ǵasyrynyń tiri kýágeri bolǵan, ári qaınaǵan qan maıdannyń qaq ortasynda júrgen sańlaq er, qolbasshy batyr, ótkenniń eski sarynymen sýarylyp, kóneniń kúmbirin kókiregine toqyǵan shejireshi-jyraýdyń shyǵarmalary bizge kóp nárseden habar beredi. Bul týraly qazaqtyń asyl uldary B.Momyshuly, M.Qozybaev bastaǵan jazýshylar, ǵalymdar aıtty da. Endi ǵana qolǵa alynyp, ózindik súrleýin qalyptastyra bastaǵan qojabergentaný ǵylymy áli talaı jaýhardyń qaqpaǵyn ashatyny anyq. Bizdiń aıtpaǵymyz – búgingi «Máńgilik El» ıdeıasy men Qojabergen shyǵarmalary arasyndaǵy úndestik, máńgi el bolý armanynyń jyraý jyrlarynda kórinis tabýy.
Qojabergen jyraýdyń zamany, joǵaryda aıtqanymyzdaı, el bolyp qalýdy kóksegen zaman. Qytaı men orys eki jaqtan qysa syǵyp, aıdap-aıtaqtaýy myqty qalmaq oınaq salyp, dini men dili bir óz aǵaıyndarymyzdyń kóńiline kóleńke júgirgen kezeń. Qan qasap bolǵan qazaqtyń jartysynan kóbinen aıyrylyp azyp-tozǵan shaǵy. El azamattarynyń maqsat-mindeti tek – eldi aman alyp qalý, jerden aıyrylmaý boldy. Bul kezdegi alasapyran tirlik Qojabergen jyraýdyń «Elim-aı» dastanynda anyq kórinedi. Halyq tarıhynan, sol kezdegi surqııa saıasattan, jer-sý ataýlary men túrkitektes ózge ulttardyń jaı-kúıinen, el ishindegi han-sultan, tóre, qojalardyń ózara qyrqysýy saldarynyń nege soqtyrǵanynan keń túrde habardar etetin dastan ultty súıýdiń, qorǵaýdyń ozyq úlgisin usynady. Biz búgin azat eldiń aýasyn jutyp, turaqty damý jolyna túsken tynysh el retinde máńgi bolýdy oılap, «Máńgilik El» ıdeıasyn aıtsaq, Qojabergen jyraý kezinde osy oı zamananyń zapyranymen astasqan zar túrinde «elim-aı» bolyp aqtaryldy. Jyrdyń basty ıdeıasy – el bolý.
Jyryma qulaǵyń sal, azamatym,
Unasa meniń aıtqan nasıhatym.
Keýdeńde shybyn janyń bolsa eger
Joǵaltpa jer betinen qazaq atyn! degen bir shýmaqtyń ózi Qojabergenniń, onyń zamandastarynyń ańsar tilegin aıǵaqtaıdy. «Jer betinen qazaq atyn joǵaltpaý» degenniń «máńgilik el bolýdy» aıtyp turǵany túsinikti.
Táýelsiz elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti N.Nazarbaev myqty el bolý úshin ekonomıkalyq áleýet, ónim óndirý, eksportqa taýar shyǵarý, adamı sapa, shıraq ásker, bilikti kadr máselelerin basty baǵyttar retinde usynady. Qojabergen shyǵarmalarynda da osy izgi qasıetterdi qazaqtyń boıynan kórsem degen arman menmundalap tur.
Bir mysal. El basyna kún týǵan qysyltaıań shaqta qarýsyz qazaq árkimge qol jaıyp, bir myltyqqa zar bolady. «Kisideginiń kilti aspanda» degendeı, Hıýa, Buqar, Qoqan bekteri aǵaıyndar qolushyn berip, qarý satpaq túgili, sol qarýdy ózimizge kezenýge daıar turady.
Jońǵarlar qorǵasyn oq boratqanda,
Naıza ustap, sadaq asyp qarsy shyqtyq, dep qarýsyz qazaqtyń qan-josa bop qyrylǵanyn beıneleıdi. Oral taýyn meken etken Mamaı ustany kóshirip ákelip, qamqorlyǵynda ustap, «Kúldirmamaı» atty myltyq soqtyrǵan ákesiniń áreketin aıtý arqyly, qazaqtyń óz qarýyn soǵý qajettigin bildiredi. Bul búgingi qazaq armııasyn nyǵaıtý, otandyq qarý-jaraqty, áskerı kemelerdi óndirýdi damytý maqsatymen úndesedi.
Sondaı-aq, Elbasy bıylǵy Joldaýda «múmkindigi shekteýli azamattarymyzǵa kóbirek kóńil bólý kerek. Olar úshin Qazaqstan kedergisiz aımaqqa aınalýǵa tıis. Biz olardy belsendi ómirge tartamyz, olar tek járdemaqy alyp qana qoımaıdy, sonymen birge, ózderin qoǵamnyń múshesi, paıdaly eńbekker retinde sezinetin bolady» dep múgedekterge qoldaý kórsetý kerektigin basa aıtty, múmkindigine qaraı olardy jumysqa ornalastyrýdy mindettedi. Sondaı-aq, qazaq qoǵamy úshin jetimder máselesi de ózekti kúıinde tur. Ultyn súıgen Qojabergen jyraýǵa da mundaı jaǵdaı kezdesken eken. «Kúldirmamaı» jyryndaǵy Tolybaıdyń Mamaı ustaǵa ustahana salyp qamqorlaýy, ini etip ertip, jıyrmadan asqan jigitti ózi unatqan qyzǵa quda túsip úılendirýi, sondaı-aq Qojabergenniń Aıbek, Ermek atty eki jetim uldy óziniń 17 uly men 1 qyzyna qosyp asyraýynyń búgingige, ásirese, qaltaly azamattarǵa berer úlgisi zor. «Belgisi musylmanshylyq sol bolady, tirlikte bir-birine járdem bermek» dep túsinetin jyraý qos jetimge naıza kezep, qylysh sermeýdi, jaýyngerlik ónerdi úıretip, el qorǵaýǵa baýlıdy, qazirginiń tilimen aıtsaq «ár qazaq meniń jalǵyzym» dep qaraıdy.
Al til máselesine «Baba tili» degen kólemdi dastan arnap, baı, qunarly qazaq tiline sınonımdik, antonımdik turǵyda taldaý jasap, mysal keltirgen jyraý tildiń ózge tildermen shubarlanbaýyn qatań tapsyrady. «Qazaq qazaqpen qazaqsha sóılessin» degen Elbasymyz búgin ana tili ahýalyn kún tártibinen qaldyrǵan joq, jyl saıynǵy joldaýlardyń salmaqty da súbeli bóligi osy til máselesi bolyp keledi.
Memleketimizdiń aldynda turǵan eńseli isteriniń biri – maman, ulttyq kadr máselesi. Joǵary ári tereń bilim alý, jan-jaqty, zamanaýı talaptarǵa saı bolý, birneshe til bilý – búgingi jastardyń aldyndaǵy mindet. Eldiń yrysyn eselep, mártebesin bıikteter jumystarǵa kim kóringen emes, bilimdi, bilikti, ultjandy azamattar tartylýy tıis. Úsh medresede bilim alyp, arab, parsy, shaǵataı tilderin jetik bilgen, til bilýi aqylymen ushtasyp, Táýke hannyń tusynda Qoqan, Hıýa, Buqara handyqtary men parsy, túrikmen elderi arasynda elshilik qyzmet atqarǵan Qojabergen 1688-1710 jyldar aralyǵynda 22-23 jyl boıy qazaq, qaraqalpaq, noǵaıdyń birikken jasaǵyna qolbasshy bolady. Kúlli Orta Azııa aýmaǵyna tanylǵan qaıratkerlik dańqqa dańǵoılanyp, ataqqa maldanbaıdy, 1710 jyly 27 jasar Bógenbaı batyrdy óz ornyna bas sardar retinde usynyp, usynysyn Táýke hanǵa qabyldattyrady. Ol zamannyń jelinen qorqý emes nemese óz-ózine senbeýshilik emes, el qorǵaıtyn keıingi kósheli erdi kózi tirisinde tárbıeleý úrdisi.
Qojabergen jyraýdyń dastandary men óleńderin oqı otyryp, Otandy, eldi, ultty súıýdiń asqan úlgisin sezinemiz. Týǵan elge degen lapyldaǵan shekiz mahabbat árbir óleń jolynan ańǵarylyp turady. Sebebi nede? Qazaqta «Qasiretten ǵana qasıetti jyr týady» degen tirkes bar. Jalpy, poezııa bola ma, basqa bola ma – sóz óneri qasıetti uǵym. Solaı bola tura, «qasıetti jyr» dep aıshyqtap aıdar taǵý – onyń aıtpaq oıy, shertpek muń-zary, arqalaǵan salmaǵyna baılanysty bolmaq. Demek, Qojabergen jyraýdyń árbir óleńiniń qasıetti bolýy – ultyn shyn súıgendiginde, ómir boıy qazaq dep áreket etkendiginde. Jeti atasy túgel at ústinde el qorǵaǵan batyr áýlettiń butaǵy Qojabergen úshin el qorǵaý – dástúr. Kózi tirisinde ózinen týǵan 17, asyrap alǵan eki balasyn qosqanda 19 balasynyń birazyn jaý jalmaǵan, kúsh-qaıraty qaıtqanǵa deıin ózi de tulpar minip, tý ustap qan maıdanda júrgen batyr jyraý úshin eń basty maqsat – jaýdy jeńý, qazaqty qutqarý. Osy oı-múdde jeke múddeden áldeqaıda bıik, qymbat bolyp ketkeni sonshalyqty, Qojabergen Tolybaıuly «keýdede shybyn jany bardyń jer betinen qazaq atyn joǵaltpaý úshin» jumystanýy qajet ekendigin eskertti. Mine, Qojabergen jyrynyń qasıeti, osynda. Qasıetti, kıeli nársege kúıe juqpaıdy, ýaqyt ótken saıyn jarqyraı túsedi. Elbasynyń «Máńgilik El» ıdeıasymen birge Qojabergen jyraýdyń asyl muraty, ańsar armany jarqyraı tústi. Osydan kelip, Qojabergen jyraýdy «máńgilik eldiń máńgilik jyrshysy» desek oryndy. Osy qasıet-kıeniń kúshi bolýy kerek, Qojabergen rýhy halqymen qaıta tabysty.
Halqymyzdyń aıtýly ǵalymdary, jazýshylary, talantty ul-qyzdarynyń qoldap-atsalysýymen qojabergentaný aıasynda biraz ıgilikti ister atqaryldy. 2013 jyly dýlyǵaly daýylpazdyń 350 jyldyǵy jáne «Elim-aı» dastanynyń 290 jyldyǵyna oraı Almaty qalasynda «Qojabergen jyraý – uly dala daýysy», Astana qalasynda «El tutastyǵy úshin kúresken qaharman tulǵa –Qojabergen jyraý» ǵylymı-tájirıbelik konferensııalary ótip, talaı tarıhtyń beti paraqtalyp, talaı syrdyń kóbesi sógildi. Tarıhshy, ádebıetshi ǵalymdar, mádenıettanýshylar men memleket, qoǵam qaıratkerleri qatysqan jıyndar uly jyraýdy tereń zertteýge, tolyq tanýǵa aparatyn jolǵa bastady. Batyrdyń týǵan jeri Soltústik Qazaqstan oblysynda merekelik shara ótip, mektepke, alańdarǵa aty berildi, músini ornatyldy. Ulylarymyzdy ulyqtaǵan mundaı isterge qýanýymyz kerek, osy tektes isterge muryndyq bolyp júrgen azamattarǵa alǵysymyz sheksiz.
Qojabergentaný ǵylymynyń búginge deıin jetken, atqarylǵan is-sharalaryn aıqyndaıtyn jınaqty «Jeti jarǵy jáne Qojabergen jyraý» qaıyrymdylyq qory «Zamanynyń zańǵary» degen atpen «Zerde» baspasynan shyǵaryp, halyq ıgiligine jaratylýyna úlken yqpal etti.
Beket TURǴARAEV,
Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen zańgeri.
Ult bolyp, urpaq bolyp baǵasyn túsinip, qadirin bilýimiz qajet, búgingi Qazaqstan táýelsizdigi – tek jattandy uran, jalań qurmetteýden týatyn uǵym emes, kez kelgenge buıyra bermeıtin Táńirdiń tartýy, taǵdyrdyń syıy. Álem tarıhynda ártúrli sebeptermen joq bolyp, joıylyp, jutylyp ketip jatqan myńdaǵan ulttar men ulystardyń taǵdyryna qarap osylaı deı alamyz. Kúńirengende aspan astyn titiretken erlerdiń, eńiregende etegi jasqa tolǵan analardyń, shyryldaǵanda janushyrǵan daýysy jer astyndaǵy jeti atańnan ótip, jetpis jeti babańnyń saı-súıegin syrqyratqan nárestelerdiń qasiretiniń óteýi, tileginiń qabyl bolýy. Islamı túsinigimizden aıan, «eshkimdi týmaǵan, eshkimnen týylmaǵan» Alla taǵala eshkimge qaryz emes, biraq barynsha meıirimdi, jomart. On segiz myń ǵalam ıirimindegi bizdiń shap-shaǵyn halqymyz osy meıirim-shapaǵatqa bólendi. Osyǵan shúkir etýimiz kerek jáne bardy, bergendi baǵalaı bilýimiz kerek. Qazir Qazaqstan damýdyń jolyn tańdap, álemdegi aımúıizdi alyp elderdiń qatarynan óz ornyn izdeı bastady. Ǵasyrlar boıy ketken eseni túgendeý jolynda. Rasynda, memleketti quraýshy ultymyzdyń atyn tý etken elimiz álemge tanylyp, keleshek urpaqtarymyz qaıǵysyz ómir súrse – odan asqan baqyt joq.
Memleket basshysy N.Nazarbaevtyń bıylǵy «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda aıtylǵan «Máńgilik El» ıdeıasy osy maqsatty meńzeıdi. «Máńgilik El – ata-babalarymyzdyń san myń jyldan bergi asyl armany» degen sózi oǵan barar joldaǵy baǵyttardy usynady, qıyndyqtar men kedergilerdi kórsetedi. Olardy eńserý tetikterin nusqap, arman arqalaǵan alys jolda judyryqtaı jumylyp bir bolýǵa shaqyrady. Jaı el bolýdyń emes, Máńgilik El bolýdyń áńgimesin aıtýymyz – jaqsylyqtyń, jaılylyqtyń belgisi.
Jalpy, «el bolý» ıdeıasy – qazaq qoǵamynyń ajyramas bóligi.
«Orhon-Enıseı» jazbalary degen atpen belgili eskertkishtegi Kúltegin aty kózi qaraqty oqyrmanǵa jaqsy tanys. Osy Kúlteginniń tasqa qashap jazǵan kishi jazýynda «О́túken ıysh olúrsar beńgúl el tuta olyrtachysyń» degen jol bar. Muny árkim árqalaı aýdarady, árqalaı túsindiredi. «Mońǵol» halqynyń ataýy «Máńgi el» sózinen shyqqan dese, bireýler «Máńgi el – birlestiktiń, odaqtyń ataýy» degendi aıtady. Endi bireýler bul memleket ataýynan góri, ıdeologııalyq ustanym degendi alǵa tartady. Biraq, qaı aýdarmany, qaı túsinik-taldaýdy alsańyz da – «mıngý el», ıaǵnı «máńgi el» sózimen ushyrasasyz. Demek, bul uǵym, bul ustanym bizge kók túrikter zamanynan mıras.
Al beridegi tarıhymyzǵa kóz salyp, rýhty jyrlardyń únine qulaq túrsek – eń aldymen eske Qojabergen jyraý Tolybaıuly oralady.
Qazaq tarıhynyń almaǵaıyp bir ǵasyrynyń tiri kýágeri bolǵan, ári qaınaǵan qan maıdannyń qaq ortasynda júrgen sańlaq er, qolbasshy batyr, ótkenniń eski sarynymen sýarylyp, kóneniń kúmbirin kókiregine toqyǵan shejireshi-jyraýdyń shyǵarmalary bizge kóp nárseden habar beredi. Bul týraly qazaqtyń asyl uldary B.Momyshuly, M.Qozybaev bastaǵan jazýshylar, ǵalymdar aıtty da. Endi ǵana qolǵa alynyp, ózindik súrleýin qalyptastyra bastaǵan qojabergentaný ǵylymy áli talaı jaýhardyń qaqpaǵyn ashatyny anyq. Bizdiń aıtpaǵymyz – búgingi «Máńgilik El» ıdeıasy men Qojabergen shyǵarmalary arasyndaǵy úndestik, máńgi el bolý armanynyń jyraý jyrlarynda kórinis tabýy.
Qojabergen jyraýdyń zamany, joǵaryda aıtqanymyzdaı, el bolyp qalýdy kóksegen zaman. Qytaı men orys eki jaqtan qysa syǵyp, aıdap-aıtaqtaýy myqty qalmaq oınaq salyp, dini men dili bir óz aǵaıyndarymyzdyń kóńiline kóleńke júgirgen kezeń. Qan qasap bolǵan qazaqtyń jartysynan kóbinen aıyrylyp azyp-tozǵan shaǵy. El azamattarynyń maqsat-mindeti tek – eldi aman alyp qalý, jerden aıyrylmaý boldy. Bul kezdegi alasapyran tirlik Qojabergen jyraýdyń «Elim-aı» dastanynda anyq kórinedi. Halyq tarıhynan, sol kezdegi surqııa saıasattan, jer-sý ataýlary men túrkitektes ózge ulttardyń jaı-kúıinen, el ishindegi han-sultan, tóre, qojalardyń ózara qyrqysýy saldarynyń nege soqtyrǵanynan keń túrde habardar etetin dastan ultty súıýdiń, qorǵaýdyń ozyq úlgisin usynady. Biz búgin azat eldiń aýasyn jutyp, turaqty damý jolyna túsken tynysh el retinde máńgi bolýdy oılap, «Máńgilik El» ıdeıasyn aıtsaq, Qojabergen jyraý kezinde osy oı zamananyń zapyranymen astasqan zar túrinde «elim-aı» bolyp aqtaryldy. Jyrdyń basty ıdeıasy – el bolý.
Jyryma qulaǵyń sal, azamatym,
Unasa meniń aıtqan nasıhatym.
Keýdeńde shybyn janyń bolsa eger
Joǵaltpa jer betinen qazaq atyn! degen bir shýmaqtyń ózi Qojabergenniń, onyń zamandastarynyń ańsar tilegin aıǵaqtaıdy. «Jer betinen qazaq atyn joǵaltpaý» degenniń «máńgilik el bolýdy» aıtyp turǵany túsinikti.
Táýelsiz elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti N.Nazarbaev myqty el bolý úshin ekonomıkalyq áleýet, ónim óndirý, eksportqa taýar shyǵarý, adamı sapa, shıraq ásker, bilikti kadr máselelerin basty baǵyttar retinde usynady. Qojabergen shyǵarmalarynda da osy izgi qasıetterdi qazaqtyń boıynan kórsem degen arman menmundalap tur.
Bir mysal. El basyna kún týǵan qysyltaıań shaqta qarýsyz qazaq árkimge qol jaıyp, bir myltyqqa zar bolady. «Kisideginiń kilti aspanda» degendeı, Hıýa, Buqar, Qoqan bekteri aǵaıyndar qolushyn berip, qarý satpaq túgili, sol qarýdy ózimizge kezenýge daıar turady.
Jońǵarlar qorǵasyn oq boratqanda,
Naıza ustap, sadaq asyp qarsy shyqtyq, dep qarýsyz qazaqtyń qan-josa bop qyrylǵanyn beıneleıdi. Oral taýyn meken etken Mamaı ustany kóshirip ákelip, qamqorlyǵynda ustap, «Kúldirmamaı» atty myltyq soqtyrǵan ákesiniń áreketin aıtý arqyly, qazaqtyń óz qarýyn soǵý qajettigin bildiredi. Bul búgingi qazaq armııasyn nyǵaıtý, otandyq qarý-jaraqty, áskerı kemelerdi óndirýdi damytý maqsatymen úndesedi.
Sondaı-aq, Elbasy bıylǵy Joldaýda «múmkindigi shekteýli azamattarymyzǵa kóbirek kóńil bólý kerek. Olar úshin Qazaqstan kedergisiz aımaqqa aınalýǵa tıis. Biz olardy belsendi ómirge tartamyz, olar tek járdemaqy alyp qana qoımaıdy, sonymen birge, ózderin qoǵamnyń múshesi, paıdaly eńbekker retinde sezinetin bolady» dep múgedekterge qoldaý kórsetý kerektigin basa aıtty, múmkindigine qaraı olardy jumysqa ornalastyrýdy mindettedi. Sondaı-aq, qazaq qoǵamy úshin jetimder máselesi de ózekti kúıinde tur. Ultyn súıgen Qojabergen jyraýǵa da mundaı jaǵdaı kezdesken eken. «Kúldirmamaı» jyryndaǵy Tolybaıdyń Mamaı ustaǵa ustahana salyp qamqorlaýy, ini etip ertip, jıyrmadan asqan jigitti ózi unatqan qyzǵa quda túsip úılendirýi, sondaı-aq Qojabergenniń Aıbek, Ermek atty eki jetim uldy óziniń 17 uly men 1 qyzyna qosyp asyraýynyń búgingige, ásirese, qaltaly azamattarǵa berer úlgisi zor. «Belgisi musylmanshylyq sol bolady, tirlikte bir-birine járdem bermek» dep túsinetin jyraý qos jetimge naıza kezep, qylysh sermeýdi, jaýyngerlik ónerdi úıretip, el qorǵaýǵa baýlıdy, qazirginiń tilimen aıtsaq «ár qazaq meniń jalǵyzym» dep qaraıdy.
Al til máselesine «Baba tili» degen kólemdi dastan arnap, baı, qunarly qazaq tiline sınonımdik, antonımdik turǵyda taldaý jasap, mysal keltirgen jyraý tildiń ózge tildermen shubarlanbaýyn qatań tapsyrady. «Qazaq qazaqpen qazaqsha sóılessin» degen Elbasymyz búgin ana tili ahýalyn kún tártibinen qaldyrǵan joq, jyl saıynǵy joldaýlardyń salmaqty da súbeli bóligi osy til máselesi bolyp keledi.
Memleketimizdiń aldynda turǵan eńseli isteriniń biri – maman, ulttyq kadr máselesi. Joǵary ári tereń bilim alý, jan-jaqty, zamanaýı talaptarǵa saı bolý, birneshe til bilý – búgingi jastardyń aldyndaǵy mindet. Eldiń yrysyn eselep, mártebesin bıikteter jumystarǵa kim kóringen emes, bilimdi, bilikti, ultjandy azamattar tartylýy tıis. Úsh medresede bilim alyp, arab, parsy, shaǵataı tilderin jetik bilgen, til bilýi aqylymen ushtasyp, Táýke hannyń tusynda Qoqan, Hıýa, Buqara handyqtary men parsy, túrikmen elderi arasynda elshilik qyzmet atqarǵan Qojabergen 1688-1710 jyldar aralyǵynda 22-23 jyl boıy qazaq, qaraqalpaq, noǵaıdyń birikken jasaǵyna qolbasshy bolady. Kúlli Orta Azııa aýmaǵyna tanylǵan qaıratkerlik dańqqa dańǵoılanyp, ataqqa maldanbaıdy, 1710 jyly 27 jasar Bógenbaı batyrdy óz ornyna bas sardar retinde usynyp, usynysyn Táýke hanǵa qabyldattyrady. Ol zamannyń jelinen qorqý emes nemese óz-ózine senbeýshilik emes, el qorǵaıtyn keıingi kósheli erdi kózi tirisinde tárbıeleý úrdisi.
Qojabergen jyraýdyń dastandary men óleńderin oqı otyryp, Otandy, eldi, ultty súıýdiń asqan úlgisin sezinemiz. Týǵan elge degen lapyldaǵan shekiz mahabbat árbir óleń jolynan ańǵarylyp turady. Sebebi nede? Qazaqta «Qasiretten ǵana qasıetti jyr týady» degen tirkes bar. Jalpy, poezııa bola ma, basqa bola ma – sóz óneri qasıetti uǵym. Solaı bola tura, «qasıetti jyr» dep aıshyqtap aıdar taǵý – onyń aıtpaq oıy, shertpek muń-zary, arqalaǵan salmaǵyna baılanysty bolmaq. Demek, Qojabergen jyraýdyń árbir óleńiniń qasıetti bolýy – ultyn shyn súıgendiginde, ómir boıy qazaq dep áreket etkendiginde. Jeti atasy túgel at ústinde el qorǵaǵan batyr áýlettiń butaǵy Qojabergen úshin el qorǵaý – dástúr. Kózi tirisinde ózinen týǵan 17, asyrap alǵan eki balasyn qosqanda 19 balasynyń birazyn jaý jalmaǵan, kúsh-qaıraty qaıtqanǵa deıin ózi de tulpar minip, tý ustap qan maıdanda júrgen batyr jyraý úshin eń basty maqsat – jaýdy jeńý, qazaqty qutqarý. Osy oı-múdde jeke múddeden áldeqaıda bıik, qymbat bolyp ketkeni sonshalyqty, Qojabergen Tolybaıuly «keýdede shybyn jany bardyń jer betinen qazaq atyn joǵaltpaý úshin» jumystanýy qajet ekendigin eskertti. Mine, Qojabergen jyrynyń qasıeti, osynda. Qasıetti, kıeli nársege kúıe juqpaıdy, ýaqyt ótken saıyn jarqyraı túsedi. Elbasynyń «Máńgilik El» ıdeıasymen birge Qojabergen jyraýdyń asyl muraty, ańsar armany jarqyraı tústi. Osydan kelip, Qojabergen jyraýdy «máńgilik eldiń máńgilik jyrshysy» desek oryndy. Osy qasıet-kıeniń kúshi bolýy kerek, Qojabergen rýhy halqymen qaıta tabysty.
Halqymyzdyń aıtýly ǵalymdary, jazýshylary, talantty ul-qyzdarynyń qoldap-atsalysýymen qojabergentaný aıasynda biraz ıgilikti ister atqaryldy. 2013 jyly dýlyǵaly daýylpazdyń 350 jyldyǵy jáne «Elim-aı» dastanynyń 290 jyldyǵyna oraı Almaty qalasynda «Qojabergen jyraý – uly dala daýysy», Astana qalasynda «El tutastyǵy úshin kúresken qaharman tulǵa –Qojabergen jyraý» ǵylymı-tájirıbelik konferensııalary ótip, talaı tarıhtyń beti paraqtalyp, talaı syrdyń kóbesi sógildi. Tarıhshy, ádebıetshi ǵalymdar, mádenıettanýshylar men memleket, qoǵam qaıratkerleri qatysqan jıyndar uly jyraýdy tereń zertteýge, tolyq tanýǵa aparatyn jolǵa bastady. Batyrdyń týǵan jeri Soltústik Qazaqstan oblysynda merekelik shara ótip, mektepke, alańdarǵa aty berildi, músini ornatyldy. Ulylarymyzdy ulyqtaǵan mundaı isterge qýanýymyz kerek, osy tektes isterge muryndyq bolyp júrgen azamattarǵa alǵysymyz sheksiz.
Qojabergentaný ǵylymynyń búginge deıin jetken, atqarylǵan is-sharalaryn aıqyndaıtyn jınaqty «Jeti jarǵy jáne Qojabergen jyraý» qaıyrymdylyq qory «Zamanynyń zańǵary» degen atpen «Zerde» baspasynan shyǵaryp, halyq ıgiligine jaratylýyna úlken yqpal etti.
Beket TURǴARAEV,
Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen zańgeri.
