Strestik aktıvter jyry: Memleket pen múddeli toptar arasyndaǵy tartysta kim jeńedi?

Prezıdent pármeni

«Jalpy kólemi 6,3 trln teń­geni eko­no­mıkaǵa baǵyttaǵan daǵ­darysqa qar­sy sharalardy júzege asyrý nátı­jesinde artyq aqsha massasy paıda boldy. Biraq bul qarajat jetpeı jatqan salalar da bar. Bankter, ásirese aýyldyq jerlerde shaǵyn jobalarǵa qarjy salmaıdy» deı kele, endigi kezekte mıkroqarjylyq uıym­dar áleýetin kóterýge kóńil bólý, Ulttyq bank pen Qar­jy naryǵyn retteý jáne damy­tý agenttigi birlese otyryp she­shim­der paketin daıar etý keregin tapsyrdy. Prezıdenttiń arnaıylap toqtalǵan taǵy bir máselesi – strestik aktıvter jaıy.

«Strestik aktıvter deńgeıin tómen­detý boıynsha jumys júrgizý úlken ma­ńyzǵa ıe. Biz memleket bankırlerge kó­­mek­­tespeýi kerek degen sheshim qa­­byl­­da­dyq. Buǵattalǵan aktıvterdi eko­­no­­mı­kalyq aınalymǵa oraltý kerek, biraq tek naryqtyq negizde. Bul úshin zańnamalyq baza qajet. Úkimet agent­tikpen birlese otyryp jyl sońyna deıin zań jobasyn Parlamentke engizsin», dedi Q.Toqaev.

Prezıdent bul máseleni bıyl 21 qańtarda taǵy bir eske salyp, strestik aktıvterdiń sıfrly platformasy men ınfra­qury­lymyn qurýdy, ony satyp alatyn jáne satatyn qosalqy naryq qalyptastyrýdy, olardy ıelený úshin salyq yntalandyrýymen qosa jaǵdaı jasaýdy tapsyrdy.

Shynaıy kartına qandaı?

Strestik aktıvter degenimiz ne? Bul – tóleý merzimi 90 jáne odan da kóp kúnnen asyp ket­ken nesıe qaryzdary, qar­jy­lyq jaǵdaıdyń nasharlaýyna baılanysty qaı­ta qurylymdalǵan qa­ryz­­dar, bank­terdiń strestik aktıv­ter­di bas­qarýdy júzege asy­ratyn enshiles uıym­dary­nyń balansyndaǵy aktıvter, sondaı-aq óndirip alyn­ǵan múlik. Qazir mundaı prob­lema­lyq qarajat kólemi 2,5 trln teńge deńgeıinde.

Qarapaıym halyqtyń tili­men aıtar bolsaq, bul – «ýytty» aktıvter. Eko­nomıst Qaıyr­bek Arystanbekov stres­tik aktıv­terdiń elimizde 2008 jyl­dan bas­tap qalyptasqanyn, qar­jylyq-ónerkásiptik toptar men trans­­ulttyq kompanııalardyń bir múd­dege jumys isteýi sońynda kúrmeýi qıyn osy problemaǵa alyp kelgenin aıtty.

– Bizde belgili bir toptar kommer­­sııalyq bank pen iri, orta kásip­oryndardy birdeı bas­­qarady. Sosyn ózine qaras­ty bankten ózine qarasty kásip­orynǵa nesıe beredi. Ekeýin de bir qojaıyn basqarǵan soń kásip­oryn kóp jaǵdaıda nesıesinen qutylmaıdy. Nátıjesinde, bank­tiń shyǵyny, jumys iste­meı­tin aktıvi kóbeıedi. Sondaı shyǵyn­dardy osy kúnge deıin mem­leket satyp alyp keldi (tólen­begen nesıeniń ornyn toltyrý, ony qaıta qurylymdaý, qaıta qar­jylandyrý úshin memleket bankke taǵy da aqsha beredi – red). Mem­leket qurǵan strestik aktıv­­ter qoryna Ulttyq qordan, mem­lekettik bıýdjetten aqsha bólin­di. 2014 jyldyń ózinde 250 mlrd teńge stresti aktıvterdi satyp alýǵa jum­salypty, – deıdi ekonomıst.

 Agenttik ne usynady?

Sarapshy sózinen tamyryn tym tereńge jibergen sybaı­las­tyq saldarynan memlekettiń qansha qarjysy kókke ushqanyn, aýyr ekonomıkalyq soqqy alǵanymyzdy kórýge bolady. Bolar is boldy, endi ony qa­laıda tómendetken lázim. Qarjy nary­ǵyn retteý jáne damytý agent­tiginiń málimetinshe, birqatar bastama zańda kórinis tabady.

«Atap aıtqanda, jeke ınves­tor­lar­dyń qatysýy úshin strestik aktıvterdi satyp alýshylardyń tizimin keńeıtý usy­nylady. Zań jobasynda strestik ak­tıv­terdi senimdi basqarýdy júzege asy­­ratyn servıstik kompanııa­lar qurý kóz­delgen. Qaryz alý­shylardyń quqyq­taryn qor­ǵaý úshin qaryz alýshylar­men ózara qarym-qatynas boıyn­sha barlyq qoldanystaǵy zań­na­malyq shekteý jańa ınves­tor­­lar men servıstik kompa­nııa­larǵa qoldanylatyn bolady. Sonymen qatar zań jobasy bankterdi óndi­rilgen múlikti ekonomıkalyq aına­lymǵa tartýǵa yntalandyrýǵa baǵyt­talǵan. Bul úshin mundaı múliktiń bank­terdiń balansynda bolýynyń 3 jyl­­­dyq merzimin belgileý usyny­la­­dy. Taǵy bir basym mindet – stres­tik aktıv­ter naryǵyna arnal­ǵan toly­q­­qandy ınfra­qury­lym qalyp­­­tastyrý. Bul stres­­tik aktıv­­ter­di erkin satyp alý-satý úshin alań qurýdy jáne naryq­qa qatysý­­shylar úshin aqparattyń ashyq­­tyǵyn qamtamasyz etýdi qam­tı­­dy. Qazir­gi ýaqytta naryq­tyń jeke oıynshy­lary strestik aktıv­­terdi satý boıynsha jer­gi­likti plat­formalar arqyly ju­mys is­teıdi», dep málimdeıdi agenttik.

Olardyń habarlaýynsha, qurylatyn biryńǵaı platforma satýshy men ınvestor arasyndaǵy «aqparattyq asımmetrııany» eńserýge yqpal etetin jáne satylatyn strestik aktıvter jóninde jal­p­yǵa qoljetimdi aqparat kózi bol­maq. Platforma naryqtaǵy sura­nys pen usynys arasyndaǵy qazirgi baǵa alshaqtyǵyn azaıtý­ǵa jáne strestik aktıv­terdi sa­typ alýǵa múddeli ınves­tor­lar bazasyn keńeıtýge, strestik ak­tıv­terdi satyp alý men satýdyń qaıta­lama naryǵyn qurýǵa múmkindik bermek.

«Birinshi kezekte, platforma jekelegen kredıtter men aktıvter týraly aqparatty, sondaı-aq benchmarkıng maqsattary úshin mámileler baǵalary jónindegi derekterdi qosa alǵanda, derek­terdi shoǵyrlandyrýshy bolýǵa tıis. Sonymen qatar platforma tranzaksııa prosesin standarttaı alady. Bul tranzaksııa shyǵystarynyń tómen­deýine ákelip, strestik aktıvter naryǵyna áleýetti ınves­tor­lardyń kirýine keder­gilerdi joıý­dy qamtamasyz etedi. Agent­tik Ulttyq bankpen jáne Úki­met­pen birlesip, strestik aktıvter­di satyp alý jáne satý boıynsha barlyq múd­deli ınvestor men problemalyq kredıtterdi us­taýshylar úshin ashyq qol­je­timdilikti qamtamasyz ete­tin biryń­­ǵaı platforma qurý máselesin pysyq­taıdy», delingen habarlamada.

 Múddeler qaqtyǵysy

Bul bir qaraǵanda qarjy sek­tory­nyń ádettegi máselesi sekil­di kórinýi múmkin. Biraq Mem­leket basshysynyń kásipker­lerge qarata Qazaqstanda tabylǵan tabys Qazaqstanda jumsalýy kerek deýi strestik aktıvter máse­le­siniń tym tereńde ekenin uǵyndyrady.

«Sheteldik ınvestısııa úshin kúres kúsheıip turǵan qazirgi jaǵdaıda bizdiń ishki rezervke arqa súıeýimizge týra keledi. Áńgime otandyq kompa­nııa­lar­­dyń qarajaty týraly bolyp otyr. Eger siz keleshe­gińiz­di Qazaq­stan­men baılanys­tyr­sańyz, onda óz aqshańyzdy bizdiń elge ınves­tısııalaýyńyz kerek. Sizdiń Qazaq­stan aldyn­daǵy áleýmettik jáne saıası jaýap­kershiligińiz osydan bilinedi. «Osynda aqsha taýyp, basqa jaqta jumsaımyn» degen ustanymǵa endi oryn joq», dedi Q.Toqaev bıznes ókilderimen kezdesýinde. 

Prezıdenttiń aıtýynsha, bul tarap­taǵy jumys eki baǵytta júrgiziledi. Biri – kapıtaldy elge qaıtarý nemese kapıtaldyń elge qaıtýyn yntalandyrý. Ekinshisi – qarjynyń ofshorǵa ketýine kedergiler qoıý.

«Mundaı mehanızm álemniń kóp elinde qoldanylady, bizge de alǵa jyljý kerek. Osy jumys­qa bank­terdi qalaı tarta­tyny­myz­dy túsiný mańyzdy. Aqsha naryq­taǵy spekýlıasııaǵa emes, naq­ty eko­­no­mıkaǵa ketýge tıis. Biz­diń ban­kırler «naqty bıznes-jo­ba­lar­dy nesıeleý» deıtin óz­deri­niń ti­keleı ári basty fýnksııa­syn oryn­daýdy bastaýy úshin qa­da­ǵa­laýda neni túzegen jón? Árı­ne, óte qıyn másele, biraq ony sheshe­tin kez keldi. Ekono­mı­ka­daǵy tyń ózgeristerdi tejep tur­ǵan da bas­ty bóget osy», dedi Prezıdent.

Talaı jylǵy saırannyń da bir suraýy bolýy kerek edi, Pre­zı­dent sol máseleni ashyq qozǵa­dy. Bir oqpen eki qoıan alýdyń lázzatyna batqandardyń endigi ke­zekte memleket qarjy­syna mel­dektep to­ıyp, shyǵyn­dalsa saýyq­tyr dep Ulttyq qorǵa taǵy ala­qan ja­ıyp, arbany da syndyrmaı, ógizdi de óltirmeı júre berýine anyq tosqaýyl qoıylýǵa tıis.