Jappaı narazylyqqa ulasyp, el aýmaǵyn tutasqa jýyq qamtyǵan narazylyq memlekettiń qulaý qaýipindeı jaǵdaıǵa jetip qana toıtaryldy. Qan tógilip «Qandy qańtarǵa» aınalyp baryp aıaqtady.
Qazir de arada aı ótkende áńgime kóteriliske qatysqandardyń aq-qarasyn aıyrý týraly, myńdap qamalǵandardy qatygezdikpen qınaýdy toqtatý týraly sóz órbýde. Ár adam, ár top, ár uıym qulshyna kirisken. Áleýmettik jeliler men biraz BAQ ta qınaýdyń asqan aıaýsyzdyqqa jetken tustaryn áıgileıtin foto sýretter men beıne jazbalar tarap jatyr.
Bul — janaıqaı. Ol — zańdy jáne izgi qubylys. Sebebi: mundaı zańsyzdyqty joıýǵa talpynǵan árekettiń bári de memleketti basqarýshylar men baǵynýshy buqaranyń arasyna jik salatyn qylyqtardy shekteýge, azaıtýǵa, joıýǵa qyzmet etedi. Biz bul jazbamyzdy osy máselemen túıindeımiz. Al qazir aryraqtan bastaýǵa týra keledi.
Bylaı aıtaıyq. О́z basym qalamger retinde, ultyna — ulttyq Memleketine peıili ketken azamat sanatynda osy aıdyń basynan-aq birneshe post jazyp, suhbattar berdim. Onyń ishinde alǵashqylardyń biri bolyp, «Azattyq» radıosyna aıtqan beıneli suhbatymdy júzdegen myń kisi kórip úlgeripti. «Azattyqtyń» ashy suraǵyna: “Eskertýsiz oq atý Úkimettiń úreıinen, Memlekettiń aýdarylyp ketý qaýpinen týǵan sheshim” deppin. Atalǵan portal bul sózdi toptyq beıne suhbattyń taqyryby etip qoıypty. Kelisemin.
«Endi qaıttik?!».
Osyndaı suraq sanasyn qyspaqqa alǵan kisi janushyra qımyldaıdy. Ondaı áreket qalyń halyq qalaıtyn nátıje bere tura, qeıbir tusynda sátsizdik saldary da bolady. Bizdiń Memleket jáne Memlekettiń amandyǵy úshin jaýapty adamdar da sol kúni sondaı kúıge «Endi qaıttik?!» degen suraqqa tap keldi. Jantalas sát soqty! Ne barsyń, ne joqsyń! О́zińdi saqtaı alsań memleket bar. Saqtaı almasań neǵaıbil?!
Sonda qaıtpek kerek? Syrttan baǵalaý, bylaısha aqyl aıtý ońaı, jaýapkershiliktiń salmaǵyn sezbegen, ol — arqasyna batpaǵan kisige ońaı. Ondaıda olarǵa «О́ıtpeý kerek edi, búıtpeý kerek edi» dep sóz bastaý jeńil. Al sol ýaqytta Memlekettiń — búkil ulttyń taǵdyryna tóngen qaýippen betpe-bet kelgen kisige janqııar qyımyl jasaıtyn saǵat soǵyp turdy. Ol ańǵarǵan kisige anyq baıqalǵan bolatyn.
Halyq tolqysa teńiz tolqyǵandaı —jaıpap óter sýnamı sııaqty ǵoı. Ony kórdik.
Bul jolǵy Almatyda tolqyǵan narazylyqta «Sen qosyl, sen qosylma» dep, taldanyp, tártippen shyǵý buıyrǵan joq. Kerisinshe «Sen nege qosylmaısyń, seniń janyń kimnen artyq?!» degen ótkir sóz, óktem minez aǵys jaǵalaýynda marǵaý turǵan jurtty julyp áketip, tolqynǵa qosyp, erkinen tys ertkeni shyndyq. Oǵan 30 jyl boıy estigen ertegi ómir týraly ańyzben aldaý, kóptiń kedeılenýi men qysqan qymbatshylyq, qajyǵan kóńil, qarańǵy din jáne qaqsaǵan ýaǵyz qosyldy. Sóıtip, ár deńgeı, ár sanadaǵy kisi aralasyp alańǵa shyqty. Báriniń urany bılikti ketirý bolǵanymen, bılik ketse onyń ornyna kimdi qoıatynyn oılaǵan joq. Bılik basyna keletin «Kisisi» qalyń jurtqa belgisiz boldy. Biraq «Sonan soń ne boladyny» oılaýǵa ondaǵy jurttyń ýaqyty bola qoımady. Bári ortaq tyńdaıtyn bastaýshy, basqarýshy da ortaǵa shyǵa qoıǵan joq. Ashýly uranǵa qany qyzǵan nópir men ańyryp turyp araǵa qosylǵan ańqaý top, ashynǵan ashýly topqa aralasyp, aǵylyp kelip alańdy toltyryp, tolqytyp turdy. Arasynan shyǵyp, tarmaqtap talap qoıyp, kelisim suraıtyn adamy joq edi. Narazlyqtyń sońǵy bıligi ashýly toptyń erkine tıip, úkimetsizdikke ulasty. Ar qaraı tonaýshy men órteýshiniń, tipti óltirýshiniń qolyna ótti. Astana qatal, shuǵyl sheshimge kelmese onyń da bıligi osy toptyń qolyna kósher me edi, qaıter edi?
5 qańtar kúngi bulap-talaýdyń, buzyp shaǵýdyń bel ortasynan reportaj jasaǵan «Azattyq radıosynyń» tilshisi Aıan Halmurat: «… Búgingi bolǵan oqıǵalar — qıratý, tonaý, beıkúná adamdardy uryp-soǵý, bireýdiń adal eńbegi men kásibine zalal keltirý — esh qaısysy da beıbit narazylardyń tirligi emes. Búgingi oqıǵanyń adam quqyǵyna esh qatysy joq. Ulynan aıyrylǵan analarǵa, ákesiz qalǵan balalarǵa bulaı emes dep kórińizshi… óte ókinishti» dep jazdy.
Tilshi sol maqalasynda «Biz (Alańǵa) barǵanda, jurt ákimdikti basyp alyp, prezıdent rezıdentsııasy úshin «urys» bastap ketipti. Jaralanǵandar bar degen jaqqa shetpen júrip, áreń bara jatyrmyz. Ashýly top bizdi kúshtep, atys bolǵan jaqqa ortaǵa qaraı apara jatyr» dep te jazdy. О́rt sóndirý mashınasyn búldirip, jolǵa kóldeneń qoıyp, bularǵa taıaq ala júgirgen «uıymdastyrýshy» jigitterdiń ishimdik ishkenin de ashyq aıtty.
Endi qarańyz, keı jurt aǵash basyna ilip júrgen «Jankeshti terrorıst» týraly sóz de, onyń «Jıyrma myńdap» sanalatyny týraly aqparattyń taraǵany da - dál Aıan reportaj jasaǵan osy ýaqyt. Al, kóshe-kósheni jaýyp, jaıpap, joldaǵy jurtty qorqytyp, tobyna qosyp, alańǵa qaraı aıdaǵan, jýrnalıst Aıan men operator Sanatty atysyp jatqan jaqqa kúshtep súıregen top terrorıst emes pe? Úrkitkish dárileri men jańǵyrtqysh granatasy taýsylyp, qarýsyz qalǵan polıseıler men órimdeı kýrsanttardy tekpilep óltirgen top, qarý - jaraq dúkenderin tonaǵan top, ulttyq qaýipsizdik mekemesin ıen tastaǵan top terrorıst emes pe?!
Avtor sol ýaqytta baryp, basyp alýshylarǵa qarsy áskerı tehnıkadan ata bastaǵanyn, biraq onyń qorǵasyn oq, álde rezınka oq ekenin bilmeıtinin de jazdy. Osynyń ózinen áskerılerdiń qatal sharaǵa qaı kezde kóshkenin ańǵaramyz. Eń abzaly Aıan da, Sanat ta oq pen ottan aman qalǵan. Aıannyń:»Kúni boıy taıaq ta jep, odan «Azattyqtanbyz» dep aıqaılap, áreń qutylyp júrdik» degeni de ashy shyndyq. Shabýylshylardyń biri: «О́lgen adamdar bar. Biraq múrdelerdiń bárin alyp kettik» deıdi Aıanǵa. Olardyń máıithanaǵa jetpegeni de anyq. Endeshe adam shyǵyny - resmı málimetpen sáıkespeıtin bolǵany. «Sonda bulardy kim basqaryp otyr, máıitterdi qaıda áketti?» degen suraq týmaı ma? Osynshama atys - shabysty uıymdastyrǵandar terrorıst emes pe? Resmı aqparat anandaı deıik. Bul postta jazylǵany tikeleı reportaj ǵoı. Alańǵa aǵylǵan, odan ákimshilikke umtylǵan adam sany anaý aıtqan 20 000-nan kóp bolmasa, az emesi anyq qoı.
Prezıdentke endi ǵana baǵynyp, aldynda alǵashqy kúni otyrǵan Qaýipsizdik keńesiniń sol kúngi kóne quramy da: Jańa basshysyna baıandaǵanda «20 000 terrorıst» dep, olardyń jat mekenin meńzep kórsetken ýaqyt ta - dál sol kún: 5 qańtar. Endeshe, bul aqparat ádeıi basqa maqsatpen baıandalǵan jańsaq, jartylaı jańsaq aqparat bolýy múmkin ǵoı. Osy aqparat boıynsha aıtqan sózinen prezıdent te bas tartýy múmkin edi.
Prezıdenttiń «Men eshqaıda ketpeımin!» dep qan tógilerdeı qatań qımylǵa qaýyrt kóshkenine qaraǵanda Qaýipsizdik keńesiniń keı músheleriniń aıtqany anaý sózdermen aıaqtalmaǵanǵa, «20 000 terrorıstiń qaýpimen» toqtamaǵanǵa uqsaıdy. Prezıdent «Men eshqaıda ketpeımin!» dedi. Kete qoıaıyn dese, ne bolar edi?
Qaýipsizdik keńesindegi Qaýipti basshylar kelesi kúni tutqyndaldy. Eger ol tutqyndalmasa, kerisinshe, tutqyndasa qandaı kúnge tap bolar edik?!
Jyldam sheshim
«Endi qaıttik?» Bul sol saǵatta memleket basshysynyń sanasyna kelgen jalǵyz suraq. Jaýaby: tez, shuǵyl, qatty qyımyldap, memleketti saqtap qalý kerek. Sóz joq, prezıdent oǵan bardy. Aıqasqanyn attan julyp aldy. Qazaq Memleketin saqtap qaldy. Bul - shyndyq! Bul — eń basty jeńis! Otan aman qaldy. Otan men halyq belgisizdikten, beıberekettikten, ishki soǵys qaýpinen, búliný, bólshektený qaýpinen aman qaldy. Oǵan talas joq.
Bılikke qarsylyq qatty boldy ol aqıqat. Sol úshin bodaý berildi, qan tógildi. Endi oǵan ár túrli deńgeıdegi, ár túrli boljamdaǵy, ár túrli boıaýdaǵy aqtyly qara sózder aıtylyp jatyr. Biraq anaý qıyn saǵattardaǵy Memleketke jáne prezıdenttiń óz basyna tóngen qaýippen salystyrǵanda bunyń birazy orny tolar áńgime.
Bastapqy sóz Jańaózendegi talaptardy qoldaý, onan soń qymbatshylyqqa, monopolııaǵa qarsy turý edi. Memlekettiń ár tusynan qoldaýshy jurt toptasyp, birneshe qalada alańǵa shyqqan narazylardyń jıyntyǵy 100 myńǵa jýyqtaǵan tusta endigi maqsat bılikti aýdarýǵa aýysty.
Tóńkeris solaı órbıdi. Biraz aımaqtardyń ákimdigin basyp alsa ereýilshilerdiń arasynan kósemder paıda bolady da, jalyndy urandar shaqyryp, birikken balamaly úkimet qurady. Ary qaraı belgisizdik — ishki soǵys deńiz. Bul deńgeıge barmady. Shuǵyl qımyldyń, qatal sharanyń nátıjesi oǵan jibermedi.
«Han tizesi batqanda,
qaqsatqanda qaıǵy shyn,
Birazy erse daqpyrqa,
kóbi eripti paıda úshin» dep keletin shynshyl aqyn Jumeken Nájimedenniń «Jańǵyryq» poemasyndaǵy sózder esińe túsedi. Ary qaraı:
«Jel jaǵymyz jalańash,
halyq qaıda qap-qalyń?
Halqym qaıda qara orman,
bilmeımin kim atqanyn» dep keledi?
Balǵa - kúrek kóterip, barynsha qıratyp, barymta - sarymtamen aınalysqan aǵaıyn «mynaý bankter, anaý bazarlar men sýpermarketter halyqty, memleketti tonaǵandardiki. Bul bizden tonaǵan múlik, bizge tán aqsha» dep urandap kirisetin kórinedi. Arǵy jaǵy uransyz-aq urlyqqa ótedi. Olardyń aýqymy da úsh nóldi sanmen shektele qalmaıtyn sııaqty. Osy jerde qamalǵandardyń bári qaharman edi deý de qısynsyz aqtaý bolady degen sóz.
Ańdaýsyz arandalý
Úkimet jan ushyrǵan qımylǵa kóship, qarý qoldana otyryp, tynyshtyqty qatań sharamen qaıtardy. Ańdaýsyz aǵaıynnyń — qandaı qıyn shaqqa tap kelip turǵanymyzdy túsinbegen týystyń ot basyp, oqqa ushqandary da osy kúnderi kóz aldymyzda boldy. Tebini qatty tegeýrindi qımyldyń tragedııaly tusy da sol edi.
10 000-ǵa jýyq kúdikti qamaýǵa alynyp, tekpige túsip, tergelip jatqany aıtylady. «Búlikshiler órtep, tonap, búldirip, óltirip jatqanda qaıda qarap turdyń? Qasynda ne bitirip júrdiń, sen barmasań, adam sany az bolar ma edi, serikterimiz ólmes pe edi?» deıdi ǵoı polıseı. Ol ózine jón.
Ustalǵan kúdiktini taıaq jegen polısııaǵa tapsyrǵan soń olardyń arasynan «ósh alatyn» pendeler de shyǵatyny bolady. Oısyzdyq dep osyny aıtady! Meıli ol jazyqty bolsyn, jazyqsyz bolsyn, kógala qoıdaı tekpige túsýi, sabalǵan kisiniń áleýmettik jelide taraǵan sýreti úkimet qımylyna senimsizdik týdyryp ony aıyptaýshylardyń aýzyna sóz salyp, kóńil alańyn asqyndyra túsedi. Urlyqqa azdap qatysy bardyń bárin jazalasa túmen kisini túrmege toǵytasyń. Kóterilisten keıingi qylmystyq kodekske kóterer júktiń salmaǵy osy jerden kórinedi.
Sebebi jetkilikti jappaı narazylyq pa, álde, tegeýrindi terrorıstik tóńkeris pe
Osy kóterilis týraly kóńil ne deıdi. Jańaózen bastap kúlli el qostaǵan «gaz kóterilisi — qańtar qandy qozǵalysy» Qazaq tarıhyndaǵy taǵy bir dáýir bólgish kezeń retinde baǵalana ma?
Álde Almatyny qıratqan apat sıpatynda úreı taratqan, ishki soǵys tutana jazdaǵan, memleketke qaýip tóndirgen terrorıstik oqıǵa retinde qala ma?
Qamalǵandardyń quqyǵyn quqyq qorǵaýshylarmen jáne olardyń uıymymen ashyq zertteý bastalyp jatyr. О́zi de ereýilge qatysqan advokat Abzal Quspan basqaratyn quqyq qorǵaýshy toptyń qyzmeti oń bastalyp jatqanǵa uqsaıdy. Memlekettik qoldaýmen jalǵasa tússin deımiz.
Bylaıǵy ýaqyt úshin kóterilistiń sebebi men saldaryn joıýdyń bul qadamy óte mańyzdy.
Eger «Jańa dáýir, jańa Qazaqstan» týraly oılaı bastasaq, onda soǵan sebep bolǵan mynaý sherýge, oǵan adal qatysqan adamdarǵa ádil baǵa berilýi ábden qajet. Qalaı degende de,
Bul qozǵalys — Memlekettiń shyn ıesi halyq ekenin, memleket eshkimniń jeke menshigi emes ekenin tanytqan qozǵalys! Oǵan beıbit qatysýshylardy qatty qysyp, jasytý kerek emes. Ultta osyndaı minez bolýy qajet! Sonda ǵana bılik pen halyq bir maqsatqa qyzmet etedi.
Bul joly bılik óz qyzmetiniń túp tamyryn aıqyndaýǵa, uran men urlyqqa beıim eski súrleýden bas tartýǵa bettedi. Shyn jaǵdaıǵa betpe-bet kelip, oǵan beıimdelýge bekip jatyr. Endigi tusta basqasha pikir aıtýshylarǵa arandatýshy dep qaramaı, olardyń da oıynyń ozyq tustaryna kóńil aýdaryp, ýaqyttyń aýyr salmaǵyn kóp bolyp kóterýge jurtty jumyldyrsa eken. Sonda ǵana tez, tegeýrindi qımyldan týǵan qaıǵyly jaǵdaılar eskirilip, onyń keri áserleri men aqparattyq salmaǵy saıabyr tartady. Bılikke degen endi bastalǵan senim nyǵaıa túsedi.
Kóp qazaqtyń basynan aýyr kúnder ótýde. Mundaıda sońǵy tańdaý Azat Otan jáne onyń bútindigi, halyqtyń bolashaqqa degen arman maqsaty bolmaq. Tek sondaı maqsatqa birigý janǵa qýat beredi. Otannyń bútindigi men bostandyǵy bárinen qymbat, bárinen bıik!
Mynaý sol shaqta jazǵan óleńniń bir úzigi edi
Er keýdesin bir kótergen Mańǵystaý,
El keýdesin dúr kótergen Mańǵystaý.
Keıin tartty kesir ýaqyt kek qysqan
Bastalǵanda Jańaózendi alǵystaý.
Ashý qysqan Almatynyń alańy
arandalyp qapııada qan qusty-aý!
Qan qyzdyrǵan únimenen tákfrdiń.
Qaı tusynan qara nıet ap kirdiń?
Kúngeıim men Teriskeıim, Shyǵysym
Talanyna tap kelgendeı qasqyrdyń
Júregine meniń Memleketimniń
Qandy qanjar qadalýǵa shaq turdyń.
Qarsy aldymda kúıip - janǵan, otalǵan,
Qalyń nópir jolyqqanyn qoparǵan.
Qansha sense sonsha aldanǵan — ókingen,
Qolǵa tússeń oryp salǵan “ósh alǵan”.
Ańǵal ana ańyrap qalma taǵy da
Ashyq kúnde aıyrylyp botańnan.
Qylysh júzi — qyl ústinde bizdiń ult
Termen birge qan shyǵady jotańnan.
Qarsy kelseń qan tógesiń Alańda,
Qalys qalsań aıyrylasyń Otannan!
Qalys qalmaı, kim atqardy er isin?!
Kim aıyrdy istiń oń men terisin?!
Qylysh júzi — qyl kópirde Memleket,
Qan qasaptan esen saqta El ishin?!
Qazaqstan,
Bútindigiń eń qymbat!
Uly jeńis seniń ǵana jeńisiń!
Qannan qymbat, jannan qymbat azattyq,
Kúıgen janǵa, súıgen janǵa seni shyn!
О́z qolymdy ózim kesem qalasań,
Aqyn basym qunsyz ketsin sen úshin.
Qazaqstan,
Bar tilegim — beıbit kún,
Jańa kezeń,
Jańa maqsut, kelisim!
Jalǵyz Otan,
Tutastyǵyń eń uly,
Eń qymbaty seniń ǵana jeńisiń!
Memleket halyqtiki. ony ulttyń adal perezentteriniń berekeli toby basqarsyn. biz olarǵa kúsh-qýat bereıik. qazaq rýhy jasymasyn!
Almas Ahmetbekuly
