Dala syılaǵan Degdarlyq

Keshegi Kúltóbeniń basynda kún­de jıyn ótkizetin halyqtyń jańa órke­nıettiń kóshine ilesýi, zaman aǵysyn ańdaýy, ult bolyp uıysýynda kezdesken máse­lelerdiń túıinin tabýy, memleketti qalyptastyrý jolyndaǵy qat-qabat qıyndyqtarǵa tótep berýi Ámen syndy ár isine adaldyqty serik etken tulǵanyń oı jos­parynda jazýly turdy. Tulǵa demekshi, ár adamnyń eseıý joly ártúrli bolady, biz alǵashqy qazaq mýltfılmin jasaǵan qaıratkerdiń ónerdegi tabysyn bilemiz, al ol «qandaı ortadan shyqty?», «qandaı ata-ananyń tárbıesin aldy?» degen sansyz suraqtarǵa keıde jaýap tappaı daǵdaratynbyz. Jýyqta Alma­ty qalasy Memlekettik arhıvi №413 qorynan Ámen Qaıdardyń qoljazbasyn oqyp, atalǵan tulǵanyń ómir jolymen tanystyq. Bul qoljazbany osy arhıv mekemesiniń bas sarapshysy Láılá Qasymqyzy usyndy. Sonymen Ámen Qaıdarovtyń qoljazbasyn oqyp kórelik.

«Seniń atyń Muhammed-Ámen»

«Kindik qanym tamǵan jer – nurly Nura ózeniniń boıyn­daǵy Jińishke degen aýyl. 1923 jyly, maýsym aıynyń úshin­shi juldyzynda, dálin aıt­saq, jaı­­laýǵa shyǵyp kıiz úı tikkende men keń dúnıege kelip­pin. Ákem – Ábjan (Ábdra­sýl) Qaıdaruly, (1890-1975), She­shem – Zeınep Qaıdar kelini (1900-1982). Meniń aldymda eki ul dúnıege kelip, olar qaı­tys bolǵan. Eski ádet boıynsha meni myqty bolsyn dep, kindigimdi bal­tamen kesipti, sondyqtan kin­dik sheshem er adam bolǵan eken. Aınalaıyn oqyrman, bul ádet búgin qanshama ersi kórinse de, meniń uzaq qıyn ómirim kýá bolǵandaı atymdy Ámen emes, Baltabaı degeni durys bolar edi. Biraq at qoıatyn atam (ákemniń aǵasy) Ábdrashıt quranǵa qarap, meniń esimimdi Muhamed-Ámen bolsyn dep bata bergen eken. Jeke sharýaǵa ty­ıym jasap, baılardyń malyn, múlkin tartyp alyp, ózderin bala-shaǵasymen jer aýdarý naý­qany eldi ala-topan qyldy. Dinge de kózqaras ózgerdi. Qaıdar áýletiniń úlken shańyraǵy Ábdra­shıtti molda dep jer aýdardy. Ol kisini men ata deı­tinmin. Ne úshin kinálaıtynyn túsinbedim. Jińishke aýyly jan-jaqqa ta­raı bastady. 1931 jyly biz Aqmolaǵa kóshtik, sodan keıin 1932 jyly jańa astana Alma­tyǵa jol tarttyq».

Baıyptap qarasańyz, bizdiń tulǵa­lardyń basym kóbi bala armanyn qushaq­tap sol kezdegi astanamyz arý Almatyǵa asyǵady. Olar úshin Almaty Parıj, Lon­donnan beter qadirli ekeninde daý joq. О́ıtkeni ol qalada qa­zaq­­tyń rýhy, minezi, qala ber­di bos­tandyǵy men azat­tyǵy, táýel­sizdigi jatyr edi. Biz sóz etip otyr­ǵan Ámen Qaıdarov ta Al­ma­tyǵa «asyq­qany» belgili. Biraq ol kezdegi Almaty qaı Almaty edi? Á.Qaıdarov ol jyldardy bylaı jazady:

 «Almatydaǵy Sáken Seıfýllınniń úıine bardyq»

«Bul ashtyq jyly edi. Basyn bult shalǵan Alataýdyń baýryn­da baý-baq­shaly jumaq bolatyn shaharǵa jan saq­taımyz dep, búkil qazaq eli jınala bas­­tady. Biz shilde aıynda 14 kún shoıyn jolmen júrip áreń jet­tik. Ol ýaqytta Moıynty-Shý jo­ly joq, son­dyqtan Sibir joly­men keldik. Bi­rin­shi Almaty s­tan­sasynan esek-arba jal­dap, qa­la­nyń ortasyndaǵy qazirgi Pan­­fılov parkine keldik. Karl Marks (Qonaev) kóshesinde tu­ra­tyn aǵaıyndar Sáken, tátem Kúl­bahram Seıfýllınder úıine kel­dik. Solardyń kómegimen ja­ńa ómir bastadyq. Ákem Áb­jan 42 jasta bolsa da, Qazaq pedago­gı­ka­lyq ınstıtýtyna shá­kirt bolyp, birinshi kýrstan bas­­tap oqýǵa kiristi. Sheshem Zeı­nep 32 ja­synda KIJ (Kom­mýnıstik jýr­nalıstıka ınstıtýty) oqý­shysy boldy, men bolsam №19 orys mek­tebine ba­ra­tyn boldym. Za­man­nyń ózge­rýi áke-she­sheme qıyn­dyqtar ákelgenin túsine bas­tadym. Olar ýaqytynda arab­sha saýatty, tá­jirıbeli muǵa­lim­der bolǵan. Saýatyn ja­ńasha ashý, orys tilin eseıgen­de úırený, kúndelikti nan men sýǵa jet­peıtin aqshasyn ki­tapqa jum­saý áke-shesheme ońaı tıgen joq. О́mir ja­ńasha qa­lyp­ta­syp kele jatqanda 1937 jyl keldi. Sákendi túrmege qa­ma­­dy, áke-sheshemiz kidirtpeı me­­ken­ja­ıyn óz­gertip, Alataý ba­­ýyry­­nan Kókshetaý baýyryna qo­nystandy».

 «Soǵystyń sýyq habary jetti»

Soǵys. Osy bir bes áripten tu­­ratyn úreıli sóz qanshama ult­­tyń, eldiń, jer­diń, Otan men otba­synyń berekesin qa­shyr­­dy, qutyn aldy. Adamzat ta­rı­­­hyndaǵy aıǵyz-aıǵyz jara­lar­dyń kóbi qatygez soǵystardan tús­ken jara. Maı­dan­daǵy mıhnat pen mashaqattyń bodaýy týraly oılaný da keıde artyqtyq ete­di. Biz úshin maıdan qasiretin óz kózi­men kórgen adam qymbatty bolmaq. «Bar­sakelmestiń» shó­li­ne ketkennen beter aýyr ári sal­maqty saparǵa Ámen Qaı­darov ta qa­tysqany málim. Sol bir qasi­retti jyldar, ólim men ómir taı­talasqa túsken qıyn sátter keıip­kerimizdiń oı dáp­terinde bylaısha qaz qal­pynda jazylyp qaldy:

«1941 jyly mektep balala­ryn kol­hozǵa shóp shabýǵa jiber­di. 22 maýsymda soǵys bastaldy degen sýyq habar bizge de jetti. Barlyǵymyz úıge qaıttyq. Ol ýaqyttaǵy oqıǵa tarıhta mol jazylsa da, qazir de aıtylmaǵan syrlary jetip jatyr. Búginge jetpeı, kórgenin o dúnıege alyp ketkenderdiń sany mıllıon. Me­niń bastan keshkenim ózime ǵana málim. 1941 jyly qazan aıynda áskerı maıdan joldamasymen Táshkenge keldik. Bunda radıo-telegraf áskerı ýchılıshesiniń kýrsanty bolǵanymyzdyń belgisi retinde shashymyzdy qyrqyp, shomyldyryp, forma kıgizip, óz kıimderimizdi qapqa salyp úıge qaıtardy. 1942 jyldyń sáýir aıy­na deıin áskerı tártiptiń qandaı ekenin tanydyq, tańǵy 6-da tu­ryp, túngi on ekide jatamyz. Ýa­qyt­tyń kóbi aıaqty durys basyp stroevoı buıryqty oryndaý, klasta otyryp morze álippesin jattaý, radıo-te­le­fon tehnıkasyn bilý, myl­­tyq atý, okop qa­zýmen óte­di. 1942 jyly sáýir aıynda Tásh­kennen Máskeýge ke­lip, jańadan qury­lyp jatqan 57-shi erekshe gvar­dııa polkine radıst bolyp taǵa­ıyndaldym. Erekshe (osobyı) de­geni M-13, ıaǵnı mınomettik jańa qarý, keıin halyq arasynda «Katıýsha» dep atap ketken, ańyz­ǵa aınal­ǵan kúsh­ti qarý edi. Jańa tehnı­ka­ny meńgerýge bir aı ýaqyt ber­di. Mamyr aıy­nyń sońynda Har­kovqa qaraı temir­jol­men júrdik. Harkovqa jetpeı maýsymnyń birinde soǵysqa kiristik».

        «Jaraly jaýyngerlerdiń sýretterin saldym»

«1943 jyly qazan aıynda birinshi Ýkraın maıdanyna ji­berdi. Qarashanyń ortasyn­da jańa ǵana bosatylǵan Ýkraın astanasy Kıevke keldik. Shaı­qastyń izi Darnısa stansasy sýrettegendeı. Bir saý úı joq. Ábden qaljyraǵanda saq­tyqty umytasyń. Ár jarylǵan snarıad­qa ıilmeı júre bergende «osy tez bit­se eken ne jarylyp ne ólip tynsam eken» – dep oılaıtynmyn. Osyndaı bir jaǵ­daı­da telefondy qosa bergenimde, ar­tym­nan snarıad jarylyp, ush­qyny bel omyrtqamnan, balta­men urǵandaı soqty. Ushyp túsip quladym. Talyqsyp ketkem eken. Dem ala almaı, sýǵa batyp bara jatqandaı, aýzymmen aýany qarmap, áreń-áreń ju­tyna bas­tadym. Júregim toqtap qal­­ǵandaı boldy. Yshqynyp qar­dy aýzyma tyǵa berdim. Esime qaı­tadan kelip tu­raıyn desem, aıaǵym qozǵaltpaıdy, bólek jansyz salmaqtanǵan. Shyntaǵy­ma súıenip aldymdaǵy okopqa eńbek­tep baryp quladym. Álgi jerde joldastarym jedel kómek kórsetti. Kıimimdi sheship bel omyrtqaǵa tıgen oqtyń ornyn bý­dy. Gospıtalda aıaǵymdaǵy etigimdi she­she almaǵandyqtan skal­pelmen ke­sip bosatty. She­shilmegen sebebi úsh aı maıdan dala­syndaǵy shyqqan ter tuz bo­lyp shulǵaýym etiktiń ishinde qa­typ qalypty. Bir jumadan keıin arnaıy vagonǵa salyp meni Harkovtan Kıslovodsk qala­syndaǵy gospıtalǵa ákelip tapsyrdy. О́z betimmen qozǵala al­maı­myn. Qyrkúıek aıyna deıin emde­lip baldaqpen júre bas­taǵan soń elge qaı­tardy. Kıs­lovodsk gospıtalinde jat­qa­nymda ma­ńaıym­daǵy jaraly ja­ýyn­gerler­diń sýretterin sal­­ǵanym jazy­lýyma qýat bergendeı boldy. Ol ýaqytta fo­to­­apparaty bar adam joq­tyń qasy. Meniń qaryndashpen sal­ǵan sýretterim jurtqa unap, kezekke tur­dy. Ár soldat qaǵaz taýyp ákelip, jasal­ǵan bet beı­nesin úıine hatpen jiber­gende qosymsha jazatyn: «Mine, men tirimin!» «Vot, Iа jıv!» dep sý­ret­ti kýá re­tinde paıdalanatyn. Sýretshilik qasıet jara­týshynyń maǵan ómirimmen birge qosaqtap bergen qos qasıeti degen senimim nyǵaıa tústi».

Sum soǵys aıaqtalǵanymen, onyń adam balasyna tıgizgen zalaly, sansyz tán men janǵa salǵan jarasy máńgilik qalyp qoıdy. Soǵystan keıingi es jııý, qaljyraý degenniń ózi quddy bir soǵys­tyń ózinen kem túse qoıǵan joq. Nebir qyr­shynnyń ómirin áketken qatygez maıdannan aman-saý qaıtqandary sanaýly ǵana shyǵar, al dene jaraqatyn alyp qaıtqandardyń júregindegi berishti kim emdep jaza almaq? Zaman ba, ony bılegen adam ba? Aty shýly eki úlken soǵys adamzat qoǵamynyń ár salasyna ásire kesirin tıgizdi. Soǵystan keıingi jyldarda qan maıdan týraly shyǵarma jazý da úrdiske aınaldy. Remarkten bas­tap ózimizdiń batyr Baýyrjan Mo­mysh­uly, Ázilhan Nurshaıyqovtarǵa de­ıingi aralyqtaǵy qalamgerler esh búkpesiz sátti týyndylar jazdy. Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysqan árbir sarbazdyń basynan ótkizgen azaby men meh­natyn biz Ámen Qaıdarovtyń osy qol­jazbasynan oqı alamyz. Ol jaz­ǵan ár sóılem maıdannan habar berip tur­ǵan syndy. «1944 jyly qazan aıyn­da úıge qaıttym. Orta jolda qarsy alý­ǵa júgirip kele jatqan qa­ryn­dasym Raıhan­dy kórdim, odan keıin asyqqan anam. Raıhan júgirip kelip meniń moınyma asyla túskende, jaralanǵan bel omyrtqam úzilgendeı kó­zim­niń oty jarq etti. Men syr bermeı jalǵyz qaryn­da­sym­dy qushaqtap aımaladym. Anam entige kele qushaqtap daýys­tap jylap jiberdi. Ajal­dan aman qutylǵan bala­syn kórgende qaı ananyń kóńili bo­samasyn. Týǵan ananyń qýa­ny­shyn qalaı sýretteı ala­syń? Ákem ustamdylyqpen, esik aldynda kútip turdy. Maı­dan­nan jeńispen qaıtqan uly, maq­­tanyshy, keleshek úmiti, mine, kóz aldynda. Ishim­de­gi bom­banyń ushqyny iriń­dep, ti­rideı shirip jatyp qal­dym. Aqmolanyń barlyq shy­by­ny maǵan jınalǵandaı. Týǵan­­darym iriń ıisine qalaı shy­da­ǵanyn bilmeı­min. Qur teri men súıegim qaldy. Tósegimdi aýys­tyrǵanda anam meni eki qo­lymen kótergenine qaraǵanda sal­maǵym qan­shama jeńildegenin baı­qaýǵa bolady. Aqmo­lada me­ni emdeıtin gospıtal bol­mady. Ákem oblystyq úkimettiń kó­me­gimen meni Almatyǵa jet­kizdi. 1945 jyl­dyń jazynda meni Almatydaǵy gospı­tal­ǵa jatqyzdy. Baǵyma qaraı mun­­da uly hırýrg A.N.Syzǵanov ju­mys isteıdi eken. Sonyń qo­ly­na túsip, ishimdegi osko­lok­ty rentgen ar­qyly shyǵaryp al­dy. Ope­rasııa óte qıyn boldy. Sna­rıad­tyń ja-
ryqshaǵy bel omyrt­qamdy jaryp, qýyqtyń janyna barǵan eken. Operasııamen alý­ǵa yń­ǵaı­syz jerde bol­ǵan­dyq­tan, qu­ıyr­shyǵymdy alyp tas­tap, eki jam­bastyń ortasynda tur­ǵan te­mirdi sýyryp aldy. Bul ope­­rasııa men úshin ekinshi ret ólim­niń aldyna barǵandaı boldy. Gos­pı­talda jarty jyldaı jatyp, qaıtadan týǵandaı, aıaǵymdy basýǵa úırene bastadym».

 Arman aldamaıdy

Soǵys maıdanyndaǵy jan azaby men odan keıingi naý­qas derti meńdegen Ámen Qaı­da­rovtyń jigeri sonda da mu­qal­mapty. Onyń endigi ómir joly múlde bas­qasha arnaǵa bu­­ryl­­ǵany tipten súıindiredi. «Ýchı­­lıshede oqyp júr­genimde amerıkalyq «Bembı» degen mýltfılmdi kórgenim esimnen shyq­paı, qaıta-qaıta oıymdy oıata berdi. Sýretke jan bere­tin ónerdi úıretetin oqý orny Máskeýde bar ekenin estigenim­de sheshimge keldim: ne bolsa da mýlt­fılm jasaıtyn she­berlikti meńgerýge bel býdym. Jubaıymmen syrlasqanda ol meni qoldady. Áke-sheshem batasyn berdi». Osy qoldaý men bata ony jańa ónerdiń bıigine alyp shyqqan edi. Ulty­myzdyń rýhanı baılyǵy sanalatyn folklorlyq muralarymyzdaǵy keı­bir qun­dy dúnıelerdi negiz ete otyryp, ja­ńasha qýyrshaq fılmder jasaý sol tustaǵy san qazaqtyń ishinde osy Ámen Qaıdarovtyń oıy­na ǵana kelgen ıgi is bolatyn. Ol degenine jetti de. Ulttyq ónerge qosylǵaly turǵan tyń salaǵa degen betburys ta ońaıǵa túsken joq. Ol úshin Ámen Qaıdarov baryn saldy.

«Men – rejısser, qoıýshy sýretshi, bas mýltıplıkator, admınıstrator re­tinde kúni-túni myńdaǵan sýretti jasap, operator Artemov Sergeıge tú­si­rýge berip, ony keıin ekranda kórip, qaıta-qaıta túzeýmen boldyq. Osyndaı eńbek ústinde Máskeýden «Goskınonyń» ýáki­li Sıgedı degen kelip shynynda qazaqtar mýltfılm jasap jatyrma dep, meni dırektor kabınetine shaqyryp teksere bas­tady. Meniń aıtqan sózim­di «avantıýra» dep Kamalǵa qa­rady da: «jaýapkershilik sizdiń moı­nyńyzda» dedi. «Komıssııa ji­be­­remiz, solar sheshedi» dedi. Oǵan Kamal: «Horosho, otvet­st­ven­nost ıa berý na sebıa» dedi. Ma­ǵan senip jaýapkershiligin óz moınyna alǵan Kamaldyń aza­mattyǵyn máńgilik umytpaı­myn. Egerde Kamal qaımyǵyp, ózi dı­­rektorlyq ornynan aıyry­lyp qalam dep, Máskeý ýákili­niń aldynda qaısarlanbasa, qazaq mýlt­fılmi qashan týaryn alla bilsin».

Ol táýelsizdik tańy atpaǵan shaq. Son­da da qazaq óneri men mádenıetiniń qaımaǵy buzylmaı turǵan kez. Qazaq bala­laryn qýantam dep úmit­tengen Ámen Qaıdarovtyń jańasha ıdeıasyn júzege asyrý úshin Máskeýden arnaýly ruqsat kerek edi. «Más­keýden kútken eki tekserýshi kel­­di. Bular mýltfılmniń ataq­­ty rejısserleri Hıtrýk Fe­­dor Savelevıch jáne Degtıa­rev Vla­dımır Dmıt­rıevıch. Ko­mıs­sııaǵa kórsetetin fıl­­mi­miz daıyn edi, biraq boıaýsyz. Ol ýaqyt­ta mýltfılmniń boıa­ýyn Más­keýden ǵana alýǵa bola­­tyn. Mýlt­­fılm­niń myń­daǵan móldir-qaǵa­zyn boıaý úshin arnaýly boıaýlardy «Soıýz­­mýltfılm» kınostýdııa­synda ǵana ja­saı alady. Dı­rektor qonaqtardy kıno­zalǵa ákeldi. Bunda stýdııanyń biraz adamdary jınalyp otyr eken. Aman­dasqannan keıin, Kamal qysqasha kiris­pe sóz sóılep fılm­­di kórse­týge ruqsat berdi.

Zalda sham sóndi. Úmitim jana ma, sóne me? Bul sát men úshin emtı­han. Qarańǵy bólmede taǵdyrym sheshi­letindeı. Osy ýaqytqa deıin istegen isim, áre­ke­tim, barlyǵy on mınýttyq fılmge jı­nalǵandaı. Fılm aıaqtalyp, sham ja­ǵylǵansha kó­rer­mender belsene qol sha­pa­laqtap, óz pikirin bildirdi. Men úshin bul úlken baǵa bol­ǵanmen máskeýlikter ne der eken dep kút­tim. Kamal kórgenine me, joq áriptesteri qol shapalaqtap qýa­­­nyshyn bildirgendiginen be, kóńildi. Ezýin tarta qonaqtarǵa qa­rap sóz berdi.

F.S.Hıtrýk sózge sheber, ha­lyq­­­ara­lyq dárejeli rejısser onyń pikirine mán beretinin bilip, jymııa dırektorǵa qarap: «Ný chto j, vseh pozdravlıaıý s roj­­denıem pervogo kazahskogo mýlt­fılma», dedi. Jurt qol shapa­laqtap qo­she­mettedi. «Eto ne tolko ýdachnyı debıýt rejıssera Amena Haıdarova ı ego grýppy. Iа osmelıýs predskazat, chto eto festıvalnyı fılm. Zdes ne tolko vysokıı professıonalızm, no ı svoeob­raz­nyı nasıonal­nyı kolorıt. Iа takoı fılm ne sýmel by sdelat». Fedor Savel­evıchtyń basqa sózderiniń arasynda osy aıtqandary esimde qaldy».

Osylaısha, qazaq mýltfılmi atasynyń armany júzege asty. Ultynyń rýha­nı qundylyqta­ryn arqaý etken «Qar­ly­ǵashtyń quıryǵy nege aıyr?», «Aqsaq qulan», «Quıyrshyq», «Tazsha bala», «Qojanasyr», «Qyryq óti­rik», «Qor­qyt», «Er Tóstik» sııaq­ty taqyryptar tóńireginde baı folklor­lyq qazynadan erkin sýsyndaıtyn óner týyndylaryn jasaýdy maqsat etti. «Mine, qa­zaq mýltfılmi» dep uıalmaı kórse­tetin týyn­dylar jasaý úshin Ámen Qaıdarov sońynan ergen shákirtter tárbıeleı al­dy. «Qazaq mýl­tıplıkasııasynyń kele­shegi qandaı bola­dy, ony qa­laı jasaý ke­rek, bul maq­sat­ty kimder iske asyrady. Osy oı Kamal ekeýmizge tynysh­tyq berme­di» dep ózi aıtqandaı ulttyq mýltfılm salasyna ese­li eńbek qosyp, joqtan bar ja­saǵan azamattyń ár isi keleshek urpaqtyń, eliniń rýhanı ómi­rine zor paıdasyn tıgizdi. «Ta­lanttylar – raý­­shan gúli sııaqty jan-jaǵyna jupar sha­­­shyp, kóńil ashady» degen Sherhan Mur­taza­nyń asyl sózi Ámen Qaıdarov sııaq­ty eńbek­qor, talantyna tal­ǵamy saı kelgen azamattarǵa qa­rata aıtylsa kerek. Baıyptap qara­sańyz, onyń ómir joly tek bir aǵystan turmaıdy. Kedir-budyry da, keleshekke umtylys syılaǵan jarqyn sátteri de bar. Oǵan týǵan halqynyń, keń baı­taq dalasynyń syıǵa tartqan deg­darlyq minezi onyń árbir armanyn zaý bıikte samǵata bildi. Bizdiń endigi armanymyz Ámen Qaıdarov syndy sańlaqtardyń artynan ergen esti urpaqtyń kóp bolýy ǵana. Shirkin, arman aldamaıdy.