Qundy bastama

Mýzeı qyzmetkeri Ahmet Dúısenbaev 26 aqpandaǵy «Egemen Qazaqstan» gazetinde «Eýrazııa toponımderi» atty materıal jarııa­lady. Bul óte qundy ári zárý taqyryp. Ár zertteýshiniń oıynda júretin másele bolatyn. Avtordyń bul taqyrypty kótergeni óte oryndy, quptarlyq is. Tek bastaǵan isti ári qaraı tereńdetip, keńeıtip zertteı berý kerek. Aldymen maqalanyń aty jóninde. Ony «Eýrazııa toponımderi» dep ataǵan. Avtordy túsinýge bolady. Bul bastama. Keleshekte ony  «Eý­ra­zııada túrik toponımderi» dep ataǵan jón. О́ıtkeni, maqalanyń túpki maqsaty da sol. Odan soń árbir keltirilgen toponımdik sózderge tolyq túsindirme berý qajet. О́ıtpeıinshe, túrli talas pikirler týyndaıdy. Eń bastysy, kóterilgen másele óte tyń. Sondyqtan osynaý kúrdeli ǵylymı, ıdeologııalyq, tarıhı, lıngvıstıkalyq máselege túrli mamandardy qatystyrǵan jón dep esepteımiz. О́ıtkeni, bul bizdiń babalar tarıhyna tikeleı baılanysty másele. Baǵzy tarıhymyz ańshylyqtan keıin qolǵa taǵy jylqylardy úıretýden bastaldy. Mal jaǵdaıyna baılanysty olar Eýrazııada talaı jerdi sharlady, qonystandy, turǵan, júrgen mekenine laıyqty at qoıdy, tirshilik belgisin qaldyrdy. Tarıhshylar kóne tarıhty zerttegende paleon­tologııaǵa mán beredi, súıenedi. Bul durys. Biraq, odan kem emes derekti bizge toponımder, maqal-mátelder qaldyrdy. Mine, tarıh fılosofııasy degende osylarǵa mán bergenimiz jón. Biz Amerıka úndisteri (maııa, astekter, sıý, t.b.) tilinde «kin» (kún), «chılan» (jylan), «baqa» (baqa), «tepe» (tóbe), «ıash» (jas) degen sııaqty túrli sózder bar ekenin keıin bildik. Sol sııaqty Grenlandııa eskımostarynda «ata» (áke), «aata» (ata), «ana» (ana), «aana» (áje) sııaqty sózder saqtalǵanyn baıqadyq. Sońǵy jyldarǵa deıin budan habarsyz edik. Álemdik deńgeıde talaı ǵylymı kongres­ter ótkizilgen eken. Biz budan da beıhabar bolyp kelgenbiz. Ol túgil burynǵy KSRO jerinde túrki tilinde kóptegen toponımder bar ekenine de onsha mán bermegenbiz. Ahmet Dúısenbaev olardyń betin ashty. Avtor eńbeginde 400-deı toponımderdi keltiripti. Bul tek bastamasy ǵana. Tól tarıhymyzdy zertteý, birinshiden, babalarymyz rýhy aldyndaǵy paryzymyz. Ekinshiden, tarıhymyzdy búkil álemge tanystyryp, osyǵan qazirgi elderdi tánti etip, moıynsundyrý. Úshinshiden, bizderdi «jabaıy» dep kelgen eýrosentrızm saıasatyna berilgen naqty dáleldi jaýap bolmaq. Adamzat tarıhynda kóshpeliler ákelgen órkenıettiń áseri Eýrazııa elderinde áli kúnge deıin saqtalǵanyn kórý qıyn emes. Bizdeı mol tarıhy bar Eýropada basqa etnos bolsa, álemge jar salǵan bolar edi. Biz osyny uǵynýymyz kerek. Eger tarıhta alǵan ornymyzdy kórsetpesek bilimdi bolǵanymyzdan ne qaıyr? Babalarymyzdyń tarıhy álemde eshbir etnosqa uqsamaıdy. Erekshe. Biz sol babalardyń tikeleı urpaǵymyz. Olaı bolsa adamzat tarıhynda alatyn ornymyz da bólek. Tarıh shyn bolýy kerek deımiz. Bizge keregi sol aqıqat. Dosmuhamed KIShIBEKOV, akademık. Tımýr KIShIBEKOV, fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty. ALMATY.