Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Naqaqtan on jylǵa sottalyp, Kolymanyń qara túneginde adam tózgisiz aýyr azapty basynan keshken, áıtse de úmit sáýlesin úzbegen jankeshti jazýshy 1911 jyly Kókshetaý qalasynda dúnıege kelgen. Sekseninshi jyldardyń orta sheninde Krasnoıar aýylyndaǵy aýdandyq tutynýshylar qoǵamynda býhgalter bolyp qyzmet isteıtin jazýshymen júzdesip, suhbat alǵanym este. Shynyn aıtý kerek, ol kezde álde jastyq, álde jete mán bermedik pe, sonshalyqty áser ete qoıǵan joq edi. Taıaýda orys tilinen kókshetaýlyq jazýshy, marqum Tólegen Qajybaıdyń aýdarmasymen jaryq kórgen «Kolyma qasireti» taqyrybyndaǵy bir qaıǵyly taǵdyrdyń hronıkasyn taǵy bir oqyp shyqtym. Oqydym da sumdyq sezimge bólendim. Adam balasy nege bolsyn, taǵdyrdyń salǵan isi qanshalyqty aýyr bolsyn, tózedi eken-aý.
Bárin basynan bastaıynshy. Jazýshy tula boıyna tabıǵat syılaǵan aıryqsha mándi qasıettermen birge tabandylyqty, eńbeksúıgishtikti, aldyna qoıǵan maqsatyna jetpeı qoımas jigerlilikti ákesi Nızamı Ibragımnen úırengen. Al anasy Magıdjamaldan qarapaıymdylyq pen uqyptylyqty súıegine sińiripti.
Kókshetaý óńirinde Keńes О́kimeti ornyqqan kezde Nadjmı Karımovtyń uıymdastyrýymen alǵashqy tatar mektebi ashylǵan. О́ziniń kishkentaı qurbylarymen birge bolashaq jazýshy Ibragım aǵa da osy bilim oshaǵynyń tabaldyryǵynan attaǵan. Alǵashqy bilim oshaǵynyń tynys-tirshiligin «Jasyl úıdiń tarıhy» dep atalatyn shyǵarmasynan oqyp bilýge bolady. Qarańǵy túnekti serpip tastaıtyn uly kúsh – bilimniń nury sebezgileıtin mektepke barýǵa kishkentaı balalardyń qanshalyqty qumar bolǵandyǵyn sábıdiń júrek lúpilindeı ádemi sıpattaıdy. Balalar, ásirese mekteptegi globýsty kóbirek tamashalapty. Jumyr jerdiń beınesi berilgen globýs olarǵa keremet áser etse kerek. Ustazdar týraly da ornyqty pikiri bar. Máselen, tatar tili men ádebıetinen sabaq bergen Rahman ábı Iаhın týraly shákirttik kóńildiń sharapatty shýaǵy kórinis tapqan. Rahman ábı mektepte balǵyn kóńilderdi arbaıtyn, kórkem ádebıettiń qýatyn uǵyndyratyn ádebı úıirme ashqan. Sóz ónerine ólip-óship ǵashyq bolatyn kezi de osy tus. Mekteptegi jazýǵa ıkemi bar balalardyń basyn qurap, tyrnaqaldy týyndylaryn óńdep, «Jalyn» dep atalatyn qoljazba jýrnal shyǵarǵan. Bolashaq jazýshy osy jýrnalǵa alǵashqy óleńderi men shaǵyn áńgimelerin jarııalaǵan.
– Qalam ushtadyq, qoljazba jýrnal bolsa da alǵashqy jazǵan-syzǵandarymyz jarııa bolǵanyna qýandyq, – dep eske alady eken Ibragım Nızamıuly, – meniń óleńderim men shaǵyn áńgimelerim Qazan qalasynda shyǵatyn «Jas lenınes» gazetinde jarııalana bastady. Tipti Máskeýde jaryq kóretin «Oktıabr balasy» jýrnalynda da jarııalandy. Kókshetaýdaǵy mektepten kishkentaı konvertke salyp, ishteı sát-sapar tilep, joldap turýshy edim. Ol tusta «Oktıabr balasy» jýrnalynda tatardyń uly aqyny Musa Jálel qyzmet istedi. Keıbir jazǵandarym qaıtyp keletin. Sonda da kúder úzbedim. Aragidik jarııalanyp ta turdy.
Jeti jyldyq mektepti bitirgennen keıin Ibragım Salahov Qazan qalasyndaǵy pedagogıka tehnıkýmyna oqýǵa túsedi. Jazýshy esteligin oqyp otyryp, jazǵan dúnıeleri respýblıkanyń kóptegen gazet-jýrnalynda basylyp, qalamy kádimgideı tóselip qalǵandyǵyn ańǵarýǵa bolady. Áskerı boryshyn ótep kelgen soń Qazandaǵy memlekettik pedagogıka ınstıtýtynyń ádebıet fakýltetine oqýǵa túsedi. Sol tusta ónimdi jumys istegen. «Mahabbat» pesasy men «Saqshy» óleńder jınaǵy jáne «Dýel» povesi jarııalanǵan. 1937 jyly pedagogıka ınstıtýtynyń úshinshi kýrs stýdenti Ibragım aǵa Iаltada emdeledi. Tatarstan jazýshylar odaǵynyń tapsyrmasy boıynsha belgili jazýshy sol kezde eptep syrqattanyp júrgen Ǵalymjan Ibragımovpen jolyǵyp, baspadan jarııalaý úshin onyń qoljazbasyn ala keledi. Keıin sol qoljazba qyrsyq bolyp jabysqan. Bul saıası qýdalaýdyń, qolyna qalam ustaǵan at tóbelindeı aǵaıyndy jaý kórýdiń basy bolatyn. Ǵalymjan Ibragımov ta jazyqsyz jala jabylyp ustalǵan. Halyq jaýymen júzdesip, qoljazbasyn alǵan Ibragım Salahov ta halyq jaýy sanatynda. KSRO Joǵarǵy Sotynyń áskerı kollegııasynyń kóshpeli sessııasynda 1938 jyldyń 12 mamyr kúni jazýshy jazyqsyzdan jazyqsyz on jylǵa sottalady. Jazasyn ótegennen keıin bes jyl boıy barlyq azamattyq quqyqtan aıyrylsyn degen úkim qosa shyǵarylady.
Endigisi azapty sapar. Tipti adam tózbesteı. Jazýshynyń óz basynan keshken, barynsha shynaıy, aqıqat sózinen ańǵarǵanyńyzdy túgel aıtyp shyǵý tipti de múmkin emesteı. Aldymen Qazan qalasyndaǵy Pletenev túrmesi, odan soń Tobyldaǵy ızolıator. Ári qaraı máńgilik toń basqan, topyraǵy qanmen sýarylǵan, aspanyn jazyqsyz adamdardyń qaıǵy-muńy torlaǵan qasiretti Kolymadaǵy uzaq-uzaq on jyl. On jylyń tutas bir ǵumyrǵa tatıtyndaı. Jer betindegi tozaq. Al jazyqsyz japa shegýge, adam aıtqysyz azap arqalaýǵa jas júrek qalaı shydady deseńizshi. Áldeneshe ret ólim aýzynan qalǵan. «Kolyma qasiretin» oqyp otyryp, ash-jalańash, aryp-ashyqqan, tirshilikten múlde kúder úzýge taıaý adamdardyń bir-birine sondaı qıyn kezdiń ózinde qol ushyn berýi, boılaryndaǵy adamgershilikten arylmaýy, kisilik kelbetterin saqtap qalǵandyǵyna tań qalasyń. Ajaldyń ǵumyry toıyp bitpeıtin, tolyp túgesilmeıtin apanyna endi-endi kettim degen kezde ózi tárizdi saıası aıyppen sottalǵan bolgar Georgıı Stoıanov qutqaryp qalady. Ota jasaıdy. Kir-qoqysqa meltektep turǵan kazarmanyń ishinde. Bálkim joldastyq, dostyq kóńil saqtap qalǵan shyǵar. Arada biraz ýaqyt ótken soń aýyr azaptan qajyp, altyn keninde mertikken jazýshyny Taıshet lagerindegi múgedekter otrıadyna aýystyrady. Múgedekter otrıady bolǵanymen bul jerde de qorlyqtan kóz ashpaıdy. Sińirine ilinip júrip jumys isteıdi.
Jazýshy Kolyma túneginde qazaq jazýshysy Zeıin Shashkın, qalmaq aqyny Sandjı Kalıaevtermen taǵdyr talqysyna birge túskendigin, aýyr azapty birge arqalaǵanyn jazady. Tar qapasta pikirles, jan-dúnıeńdi túsinetin adamdardyń bolýy da sál de bolsa demeý bolady eken. Zeıin Shashkın lagerdiń aýrý-syrqaýlaryn emdegen. О́zi beınetti belden keship júrse de, jaǵdaıy nasharlaǵan múgedekterdiń qamyn oılaǵan. Ekeýi ońasha qalǵan kezde Kóksheniń kógildir qyrattaryn, móldir kólderin, jasyl ormandaryn, jaıqalǵan shalǵynyn eske alady eken. Qazaq aqyny Maǵjan Jumabaevtyń qıly-qıly taǵdyry men ǵajaıyp óleńderin Zeıin Shashkınniń aýzynan estigen.
Mine, on jyl azapty ómirde tirshilikten kúder úzbegen, áıteýir aldynan jaryq kúnniń ataryna senimmen qaraǵan jazýshynyń jazasy da ótelip bitti. О́zi de bostandyqtyń bir jutym aýasyn jutyp turǵanyna sener-senbesteı. Tozaqtyq naq ózinen 1948 jyly on jylyn ótep, birjola bosap shyqqan jazýshy týǵan ólkesi Kókshetaýǵa jetkenshe asyq. Qusqa bitken qos qanat ózine bitse, qas-qaǵym sátte ushyp barar edi. Ánsheıinde qııamet-qaıym bolyp kórinetin jol azaby Kolymanyń qasiretin on jyl arqalaǵan adam úshin túk te emes eken.
О́zi ańsaǵan, jetkenshe asyq bolǵan Kókshetaýǵa tabany tıisimen kóńili sý sepkendeı basylǵan. Qazan men Kókshetaý qalasynda turýǵa ruqsat joq. Shyǵarmashylyqpen aınalysýdyń da joly kesilgen. Abaqtydan shyqqan adamdy esh jerge jumysqa almaıdy. О́geı shesheniń óktem úni Kolymadaǵy janalǵysh aıdaýyldardyń qaharly aıǵaıy tárizdi, tipti odan da beter syńaıly. О́ldim-taldym degende Krasnoıar aýylyndaǵy aýdandyq tutynýshylar qoǵamynyń ashanasyna ornalasqan. Ár kún saıyn komendatýrada tirkelip otyrýy kerek. Burynǵy kózi tanystar halyq jaýy atanǵan jazýshyǵa jolap ketse, kúıesi juǵatyndaı qorqyp, at-tondaryn ala qashady. Tanys qana emes, et jaqyn aǵaıyn, týystar da. Bárinen kóńili qalǵan jazýshy óziniń tabıǵat syılaǵan talantyna ǵana senedi. Shyǵarmashylyqpen aınalysýǵa tyıym salynsa da Kolyma qasiretin jazýy kerek. Bar shyndyqty. Keıingi jurt jaraly jyldardyń jylnamasyn, jazyqsyz sottalǵandardyń taǵdyryn bilýi úshin. Turmys aýyr. О́zgeni bylaı qoıǵanda tamaq tabýdyń ózi qasiretke aınalǵan. Osy arada jazý ónerine degen qushtarlyqtyń qanshalyqty myqty bolatyndyǵyna tánti bolasyń. Áıteýir, 1956 jyly halyq jaýy Salahovtyń isi qaıta qaralyp, tolyq aqtalyp shyqqan.
Aıdaýda júrgen kezindegi aýyr azap birjola umyt bolýy múmkin emes edi. Sál ǵana arqasy keńigendeı, tula boıyna tylsym kúsh quıylǵan. Qazan qalasynan «Dala tolqyndary» atty jyr jınaǵy jaryq kórdi. Kindik qany tamǵan qazaq dalasynyń topyraǵy týraly. Perzenttik mahabbatyn, úlbiregen ińkár sezimin arqaý etken. Arqanyń aqtańgeri – Aqan seriniń asqaq ónerin, ertegideı sulý ǵumyryn egjeı-tegjeıli zerttedi. Seriniń aýylyndaǵy kónekózdermen júzdesip, álde ańyz, álde shyndyq, nebir ǵajaıyp estelikterdi jazyp aldy. Seri taǵdyry tánti etken. О́zgeshe ómir, aıryqsha sulý, mándi de máńgilik óner. Tebirene tolqyǵan, qulshyna qalam sermegen. Osy eńbeginiń arqasynda «Qulager» poemasy ómirge keldi.
Jan jary Magınýr Súleımenova jazýshynyń bar jaǵdaıyn jasady. Túzde erdiń, úıde áıeldiń jumysyn atqardy. О́zi de náp-názik, sál aýrýshań bolsa da aldynan jumys úrkip otyratyn. 1948 jyly shańyraq kótergen. Perzentteri dúnıege keldi. Shamıl men Kamıl ósip keledi. Úlken uldary Nyǵmet, Ahat, Ýlfat endi er jetip kele jatqan kezinde opat bolǵan. Qanshama qaıǵy-qasiret. Keıin uly Shamıl de baqytsyz jaıǵa dýshar bolyp, ómirden ótip ketti. Adam jany, onyń ishinde náp-názik aqyn jany osynshalyqty tózimdi bolar ma?! Osynyń barlyǵyn kótergen. Qaıǵy-qasiretti belden keship júrse de bir kúsh, bir qudiret qoltyǵynan demep, alǵa jetekteıtindeı. Ol qudiret jazý ónerine degen mahabbat edi. 1965 jyly Kókshetaý ólkesindegi tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgerýge baılanysty «Kókshetaý qyrattarynda» romany jaryq kórdi. Aqyn tilimen jazylǵan áserli de ádemi roman oqyrmandar tarapynan jaqsy baǵasyn aldy. Sol jyldary «Emender tamyr jaıǵanda» roman-epopeıasynyń úsh bólimi jarııalanyp, ataq-dańqqa bólendi.
Ibragım Nızamuly bes tildi birdeı meńgergen adam. Tatar, qazaq, orys tilderin jetik bilýimen qatar, arab pen túrki tilin de táp-táýir biletin. Zamanynda kókshetaýlyq belgili qalamger Janaıdar Mýsın óziniń dosy Ibragım Salahovty qazaq jazýshylaryn orys tilinde sóıletkeni úshin qazaq ádebıetiniń naǵyz janashyry dep baǵalaǵan. Kókshetaýda týyp-óskendikten Ibragım aǵa jergilikti ulttyń ádet-ǵuryp, salt-dástúrin ǵana emes, ushan-teńiz poezııasyn, qazaqtyń áridegi aýyz ádebıetin óte jaqsy biletin. Sol bilimi talaı shyǵarmalarynda kórinis tapqan. Balalarǵa arnap jazǵan shyraıly shaǵyn shyǵarmalary óz aldyna bir tóbe.
Qolyńa alsań qaıǵy-qasirettiń bet qaratpas daýyly alaı-dúleı soǵyp turǵandaı áser etetin «Kolyma qasireti» qalamgerdiń sońǵy týyndylarynyń biri ári azapty shyǵarmashylyǵyndaǵy shoqtyǵy bıik dúnıesi. Osy kitapty otyz jylǵa jýyq ýaqyt boıy jazǵan eken. Netken sumdyq shydam. Shynaıy shyǵarma ádil baǵalanǵandyqtan Tatarstannyń Ǵabdolla Toqaı atyndaǵy memlekettik syılyǵy berilgen. Zamanynda KSRO Jazýshylar odaǵynyń múshesi bolǵan qalamger Tatarstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri atanǵan.
Qos halyqtyń arasyndaǵy dostyqtyń dánekeri atanǵan «Parasat» ordeniniń ıegeri Ibragım Salahov Kókshetaý qalasynyń qurmetti azamaty. Shyǵarmashylyǵyn, elge sińirgen eńbegin sóz qadirin biletin óńirdiń qurmettegeni de. Ábden laıyq!
«Kolyma qasiretin» asyqpaı, ár sóziniń astaryndaǵy salmaqqa mán berip, taǵy bir oqyp shyqtyq. Qaıǵy qaptap, muń meltektep tur eken. Sarytap saǵynysh kól-kósir. Mynaý jaryq dúnıeden ádildik izdegen, adaldyq ańsaǵan aqyn júreginiń tebirenisi. Jazyqsyz jalaly bolý qandaı qıyn edi. Kóńildegini jazýǵa tyrystyq. Árıne, jazýshynyń jan-dúnıesin tolaıym bere almaspyz. Biz mundaı qasiretti kórgen joqpyz. Kórýge de jazbasyn.
