Teri óńdeý isine tereńdeý kerek

О́tken aptada teri óńdeý máselesin Májilistiń jalpy otyrysynda kótergen depýtat Iýrıı Jýlın saladaǵy birshama kemshilikti ashyq aıtty. Onyń deregine súıensek, elimizde jyl saıyn shıki teriniń tek 10-20 paıyzy ǵana satylady. Al 3 mln-ǵa jýyq mal terisi óńdelmegen kúıi dalaǵa tastalady. Osynyń bárin kádege jaratqanda sharýalar shamamen 14 mlrd teńge tabys tapqandaı eken. Biraq olaı bolmaı tur. Bul azdaı aýyl irgesinde taý-taý bolyp úıilip jatatyn mal terisi eldegi sanıtarlyq-epıdemııalyq jaǵdaıdy da ýshyqtyra túsýde.

– Osydan 5-6 jyl buryn aýyl turǵyndary bylǵary shıki­zatynan aıtarlyqtaı aqsha taba­tyn edi. Alaıda 2016, 2017 jáne 2019 jyldary bylǵary kásip­oryndaryn qoldaý úshin terini eks­porttaýǵa tyıym salyndy. Bul qadam tıisti nátıje bergen joq. Búginde kásiporyndardyń júk­temesi qýattylyqtyń úshten biri­ne de jetpeıdi. Olardyń sany da azaıdy, – dedi Iýrıı Jýlın Pre­mer-Mınıstrdiń birinshi oryn­basary Roman Sklıardyń atyna joldaǵan depýtattyq sa­ýalynda.

Úkimettiń eksportqa salynǵan ty­ıymy salany tereń nokaýtqa jiberdi. Muny depýtattar da, kásipkerler de moıyndap otyr. Teriniń kóptiginen onyń baǵasy ózindik qunnyń deńgeıine deıin tó­mendep ketti. О́ńirlerdiń kóbinde teri jınaý toqtatyldy. Sebebi mundaı ispen aınalysý tıimsiz.

– Sondyqtan bylǵary óńdeý salasyn qoldaý kerek. Biraq muny sharýalardyń esebinen júrgizýge bolmaıdy. Úkimet teri eksportyna salynǵan tyıymdy alyp tas­tady. Alaıda onyń ornyna eksporttyq baj salyǵyn engizdi. Syrtqa satylatyn teriniń ár tonnasyna 200 eýro tóleý kerek. Fermerler úshin bul da shekteýdiń bir túri emes pe?! – deıdi Májilis depýtaty.

Teri óńdeý isiniń baǵy nege janbady desek, bul sala eki mekemege qaraıdy eken – Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi men Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi. Máseleniń bir ushy osynda jatyr. Osy kúnge deıin onymen naqty eshkim aınalyspaǵan. Eki mekeme jumysty bir-birine siltep keledi. Saldarynan shıkizat kólemi shamadan tys ósip ketti. Sóıte tura kásiporyndardyń júktemesi tym az. Shetel naryqtary da ıgerilgen joq.

– Mysaly, Qytaı terini AQSh pen Aýstralııadan ımporttaýda. Al bizdiń sharýalar dalaǵa laqtyryp otyr. Osylaısha, qosymsha tabystan qaǵylýda. Sondyqtan bul máseleni retteý kerek. Bul úshin teri óńdeý isi Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine basy bútin berilýi tıis. Sondaı-aq aýyldyqtardy teri jınaýǵa yntalandyratyn sharalar qa­byl­daý kerek jáne jer-jerde arnaıy pýnkt­­ter ashylýǵa tıis. Buǵan qosa óńdelmegen teri­ge arnalǵan eksporttyq baj salyǵynyń kúshin joıǵan durys, – deıdi Iý.Jýlın.

Bul másele mal sharýashylyǵymen aınalysatyn óńirler úshin óte ózekti. Aqmolalyq kásipker Tabyldy Kezekbaev jylqynyń, iri qara men usaq maldyń terisin qoqysqa laqtyrýǵa májbúr ekenin jetkizdi.

– Buryn teri tapsyryp az da bolsa qosymsha tabys tabatyn edik. Qalaǵa baryp-qaıtqan jol-pulymyzdy osylaı aqtap alatynbyz. Biraq byltyrdan beri terini ótkizý mashaqatqa aınaldy. Qabyldaý pýnktteri kóbinese jabyq turady. Qabyldaǵan kúnniń ózinde kılosyna 40 teńgeden beredi. Sonda shyǵatyny tıyn-teben ǵana. Árıne, bul aqshaǵa baıyp ketpeımiz. Biraq teri men jún­di qabyldaıtyn oryn bolmaǵandyqtan aýyl­dardyń aınalasyndaǵy sanıtarlyq jaǵ­daı nasharlaı tústi. Qoqys shyǵaratyn oryn­ǵa aparyp tókkenimizben, jaz boıy jaman ıis mazany alady. Kómgen terini ań-qus qo­paryp jer betine shyǵaryp tastaıdy. Muny rettemese bolmaıdy, – deıdi T.Kezekbaev.

Rýslan Shodıev qoı sharýashylyǵymen aınalysady. Tıisinshe, aı saıyn ondaǵan bas maldy soıyp, etke tapsyrady. Biraq teri men júndi qoqys jınaıtyn orynǵa aparyp tókkennen basqa amaly joq.

– Teri men júndi kez kelgen jerge aparyp tapsyrar edim. Qabyldaıtyn oryn joq. Bul meniń basymdaǵy másele ǵana emes, mal sharýashylyǵymen aınalysatyn kásip­ker­lerdiń bárine ortaq. Jergilikti bılik ókil­deri mundaı máseleniń bar ekenin jaqsy bile­di. Alaıda áli kúnge naqty she­shý joldary usynylmaǵan. О́ıtkeni Aqmola oblysynda teri men júndi qaıta óńdeı­tin kásiporyn joq. Bul sala sýbsıdııa­lanbaıdy da. Naryqtyń suranysy tym tómen. Baǵanyń arzan bolatyny da sondyqtan. Jumys istep turǵan teri zaýyttary eldegi shıkizattyń sapasy nashar degen ýáj aıtady. Sondyqtan olar terini syrttan ımporttaǵandy quptaıdy. Bul jergilikti ónimge degen suranysty azaıtyp otyr, – deıdi R.Shodıev.

Sóıtsek, bylǵary, qoı terisiniń úlbiri, eltiri, teri-jún shıkizaty sibir jarasy­na qatysty zerttelýi kerek eken. Bıznes sýbek­tileri mundaı zertteýlerdi Respýblı­ka­lyq veterınarııalyq zerthananyń jergi­likti jerlerdegi fılıaldarynyń bazasyn­d­a júrgizip kelgen. Tek 2021 jylǵy 25 mamyr­­dan bastap birqatar aımaqtyń oblys­tyq jáne óńirlik zerthanalary sibir jarasy­na qatysty zertteýler júrgizýdi toqtat­ty. Osy bir jaǵdaı bıznestiń damýy­na keri áserin tıgizgen. Saldarynan otan­dyq kásip­oryndardyń júktemesi azaıyp, respýb­lıkanyń eksporttyq áleýeti tómendegen.

Arqalyq qalasynda byltyr ashylǵan teri óńdeý zaýytynyń dırektory Erjan Salıhovtyń aıtýynsha, salanyń damýyna koronavırýs pandemııasy da keri áserin tıgizdi.

– Bizdiń zaýyt aıyna 48 myń sharshy metr teri óńdeı alady. Koronadaǵdarysqa deıin ónimdi Italııa, Ispanııa, Túrkııa sekildi memleketterge jetkizip turdyq. Pandemııa saldarynan atalǵan naryqtardan aıyrylyp qaldyq. Qazir terini Reseı, Ýkraına jáne О́z­bekstanǵa jiberemiz. Ishki naryqtyń tutyný kólemi az, 13 paıyz ǵana, – deıdi E.Salıhov.

Ekonomıst Jangeldi Shymshyqovtyń pikirine qaraǵanda, jeńil ónerkásipke memleketten qoldaý kerek. Onyń ishinde teri óńdeý isine qamqorlyq qajet-aq.

– Shyny kerek, biz shıkizatqa táýeldi memleketpiz. Bul halyqty ónerkásipke úıretpeıdi ne tabys ákelmeıdi. Shıkizat satyp baıyǵan birde bir el joq. Bul teri óndirisine de qatysty. Mysaly, biz qoıdyń etin ǵana paıdaǵa asyramyz. Al onyń terisi men ishek-qaryny ıt-qusqa jem bolady. Osydan-aq oılaı berińiz. Ata-babamyz teri ıleýdiń túrli tásilin meńgergen. Baıpaq, mási, saptama etik tigý tehnologııasy qazaq topyraǵynan shyqqan. Al búginde osynyń bári ańyzǵa aınaldy, – deıdi J.Shymshyqov.

QazIndustry qazaqstandyq ındýstrııa jáne eksport ortalyǵynyń málimetinshe, elimizdiń 11 óńirinde bylǵary ıleý jáne óńdeý kásiporyndary bar. Onyń kóbi Shym­kent qalasynda shoǵyrlanǵan – 7 kásip­­oryn. Sondaı-aq Almaty, Qostanaı, Jam­byl, Aqtóbe, Qyzylorda, Pavlodar, Sol­­tús­tik Qazaqstan, Shyǵys Qazaqstan oblys­­­tarynda jáne Nur-Sultan, Almaty qala­larynda da óndirýshiler bar. Búgingi tańda Qazaq­standa bylǵary ıleýmen bir orta kásip­oryn (Almaty bylǵary zaýyty – Almaty Tannery JShS) jáne 27 shaǵyn kásip­oryn («KazItalKoja», Semey Tannery, «KazahLıderMeh», «Petropavl bylǵary zaýyty», «Taraz Bylǵary zaýyty», Turan Skin, «Kámshat-Ásel» JShS jáne basqalar) aınalysady.

2021 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda otan­dyq ılengen bylǵary men iri qara mal­dyń terisinen jasalǵan bylǵary kras­tyn satýdan túsken eksporttyq túsim 2,4 mln dol­lar­dy quraǵan. Bul 2020 jyldyń sáı­kes ke­zeńindegi kórsetkishten 73,3 pa­ıyz­ǵa jo­ǵary. Sondaı-aq iri qara terisinen ja­sal­ǵan bylǵary óndirisiniń kólemi 2021 jyl­dyń qańtar-maýsym aılarynda 54 mln shar­shy de­sı­metrdi quraǵan. Kórsetkish – 2020 jylmen salystyrǵanda 15,2 paıyzǵa joǵa­ry. Ishki naryqta otandyq bylǵaryny az mól­sher­de aıaqkıim ónimderin (negizinen áskerı jáne ar­naıy aıaqkıim úshin) jáne bylǵarydan ja­sal­ǵan taýarlardy (sómkeler, beldikter) ón­di­rý­shiler satyp alady. Qal­ǵany eksporttalady.

Túıindeı aıtsaq, teri óńdeý isine tereńdeý kerek. Bul – mal ustap otyrǵan sharýalardyń tilegi. Al kóptiń tilegine kóńil bólingeni durys.