Gaagadaǵy III Jahandyq ıadrolyq qaýipsizdik sammıtiniń ekinshi kúni de Elbasy Nursultan Nazarbaev úshin qaýyrt bastaldy. Aldymen Qazaqstan basshysy AQSh Prezıdenti Barak Obamamen kezdesti (Ol kezdesý jónindegi esep bólek berilip otyr).
Sammıtterdi jalǵastyrýdyń mańyzy zor
Elbasy Nursultan Nazarbaev sammıttiń ekinshi kúni onyń plenarlyq otyrysyna qatysty. Sammıtterdiń bolashaǵy jónindegi beıresmı plenarlyq sessııada Qazaqstan Prezıdenti qysqasha sóz sóıledi. О́z sózinde N.Nazarbaev forýmnyń bolashaǵyna qatysty pikirin bildirdi.
– Álemdik qoǵamdastyq músheleriniń kópshiligi qazirgi zamanǵy syn-qaterler men qaýipter aldynda bizdiń jumysymyzdyń 2016 jyldan keıin de jalǵasýy úshin qoldaý kórsetedi dep úmittenemin. Qazaqstan mundaı sheshimdi qoldaýǵa daıyn. Joǵary deńgeıdegi kezdesýlerdi araǵa 4-5 jyl salyp ótkizip turýdy usynamyn, – dedi Qazaqstan basshysy.
Nursultan Nazarbaev mundaı tájirıbeniń jalǵasý qajettiginiń birqatar mańyzdy sebepterin atap ótti. Osy oraıda, Memleket basshysy álemde atom energetıkasynyń «qaıta órleýi» baıqalyp otyrǵanyna toqtaldy.
– Bul úderis sezimtal tehnologııalar men materıaldarǵa, ıadrolyq terrorızm qaýip-qateriniń artýyna baılanysty qaterlerdiń ulǵaıýyna ákelip soǵýy múmkin. Mundaı kúrdeli jaǵdaılarda ótken sammıtter barysynda paıda bolǵan saıası serpindi saqtaǵan jón, – dedi Qazaqstan Prezıdenti.
Sonymen birge, Nursultan Nazarbaev budan burynǵy sammıtterde alǵa qoıylǵan maqsattar men mindetter jetkilikti deńgeıde iske asyrylmaǵanyna toqtaldy. Osyǵan baılanysty ulttyq zańnamalardy odan ári jetildirý jáne ıadrolyq qaýipsizdik salasyndaǵy negizgi kópjaqty tásilderdi ámbebaptandyrý qajet.
Qazaqstan Prezıdenti álemde qarý-jaraqpen jabdyqtaýda jáne áskerı tehnologııalardyń ózge de salalarynda qoldanylyp otyrǵan ıadrolyq materıaldardyń orasan qory bar ekenine nazar aýdardy.
– Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly shartqa kirmegen ıadrolyq materıaldardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý jónindegi halyqaralyq tásilderdi ázirleý qajet. Bul jahandyq qaýipsizdikti nyǵaıtý túıtkilderin keshendi túrde sheshýge septigin tıgizetinine senimdimin, – dedi Nursultan Nazarbaev.
Buǵan qosa, Qazaqstan basshysy ornyqty damý maqsatyndaǵy qosymsha senimdi energııa kózderine degen qajettiliktiń jyl saıyn artyp kele jatqanyn atap ótti.
– Biz óziniń qýattylyǵy jáne tıimdiligi jaǵynan atom energııasynan asyp túsetin jańa energııa túrleriniń ashylý qarsańynda turmyz. Mindet – olardy barynsha qaýipsiz jáne qoljetimdi etý, – dedi Qazaqstan Prezıdenti.
Sońynda álemdik qoǵamdastyqtyń basty nazaryn aýdarýdy qajet etetin taǵy bir baǵyt retinde Nursultan Nazarbaev jańa ıadrolyq tehnologııany damytý jáne túrli salalarda engizý kezinde naqty qaýipsizdikti atap kórsetti.
Beıresmı otyrystan keıin sammıtke qatysýshylar toptyq sýretke tústi jáne odan keıin saltanatty túski asqa otyrdy. Al túski astan keıin sammıttiń plenarlyq otyrysy qaıtadan jabyq esik jaǵdaıynda jalǵasty. Al onyń jumysy aıaqtalǵan soń birlesken qarar qabyldanyp, Nıderland Premer-mınıstri M.Rıýtte men AQSh Prezıdenti B.Obama jýrnalısterge sammıt jumysynyń qorytyndysy boıynsha baspasóz máslıhatyn ótkizdi. Onda sammıttiń óziniń alǵa qoıǵan maqsatyna jetkendigi aıtylyp, qarsy alýshy jaqqa rızashylyq bildirildi jáne jýrnalısterdiń kóptegen suraqtaryna jaýap berildi.
Elimiz kóshbasshylyǵynyń negizi
Nursultan Nazarbaevtyń ıadrolyq qaýipsizdikti nyǵaıtý máselelerine arnalǵan maqalasy jarııalandy. Gaagadaǵy III jahandyq sammıt qarsańynda jaryq kórgen, Euractiv jáne Washington Times tárizdi álemniń jetekshi ınteraktıvtik saıası aqparat kózderinde ornalastyrylǵan Qazaqstan Prezıdentiniń maqalasynda bizdiń elimizdiń álemdegi tórtinshi ıadrolyq arsenaldan óz erkimen bas tartý jónindegi sheshimi osy saladaǵy Qazaqstannyń kóshbasshylyǵyna negiz bolǵany atap ótiledi.
Qazirgi ýaqytta, maqalada atap kórsetilgendeı, ıadrolyq qarýdyń túrli ekstremıstik toptardyń qolyna túsý qaýpi aıryqsha alańdaýshylyq týdyrýda. Iаdrolyq terrorızm halyqaralyq qaýipsizdik úshin eń úlken qaterdiń biri bolyp otyr.
Maqalasynyń sońynda Memleket basshysy jahandyq qaýipsizdik júıesi ıadrolyq arsenaldyń talqandaý múmkindikterine emes, múddelerdiń úndestigi men halyqaralyq mindettemelerdiń oryndalýynyń jasampaz kúshine negizdelýge tıis ekenine basa nazar aýdarady.
Ekijaqty yntymaqtastyq kórinisi
Qazaqstan Respýblıkasy jáne Amerıka Qurama Shtattary prezıdentteri Iаdrolyq qarýdy taratpaý jáne qaýipsizdikti nyǵaıtý salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly birlesken málimdeme qabyldady.
Qazaqstan men AQSh Iаdrolyq qarýdy taratpaýdy jáne ıadrolyq qaýipsizdikti nyǵaıtýdy jaqtaıtyn birlesken ustanymdaryn qýattaıdy, delingen málimdemede. Qazaqstan men AQSh qaýip-qaterdi birlese báseńdetý jónindegi baǵdarlamanyń tabysty iske asyrylýyn qanaǵattanýshylyqpen atap ótedi jáne burynǵy Semeı synaq polıgonyndaǵy naqty qaýipsizdikti nyǵaıtýdy jalǵastyratyny atap kórsetilgen. Sondaı-aq, AQSh ıadrolyq jáne radıoaktıvtik materıaldardyń zańsyz aınalymynyń aldyn alý úshin Qazaqstan Respýblıkasymen birlesken kúsh-jigerdi arttyrýdaǵy seriktestikti jalǵastyra beretini kóldeneń tartylǵan.
AQSh Qazaqstannyń jahandyq ıadrolyq qaýipsizdikti nyǵaıtýdaǵy jáne Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi Vashıngton jáne Seýl sammıtteriniń sheshimderin iske asyrýdaǵy, sonyń ishinde VVR-K (sý-qaınamaly sý reaktory) zertteý reaktoryn az baıytylǵan otynǵa aýystyrý, joǵary baıytylǵan ıadrolyq materıaldy suıyltý jáne Iаdrolyq fızıka ınstıtýty reaktorynyń paıdalanylǵan joǵary baıytylǵan otynyn áketý qyzmetin qoldaıdy. Qurama Shtattar men Qazaqstan joǵary baıytylǵan otynmen jumys jasaıtyn reaktorlardy az baıytylǵan otynǵa qaıta jabdyqtaýdaǵy, sondaı-aq, Qazaqstanda zertteý reaktorlarynan qalǵan joǵary baıytylǵan ýran qorlaryn tehnıkalyq turǵydan múmkindiginshe joıýdaǵy ózara is-qımyldy jalǵastyrady, delingen málimdemede.
AQSh Qazaqstannyń óz aýmaǵynda MAGATE-niń az baıytylǵan ýran bankin ornalastyrý jáne Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi óńirlik oqytý ortalyǵyn qurý, onyń tótenshe jaǵdaılarǵa tótep berý, sondaı-aq olardyń saldaryn eńserýdegi múmkindikterin nyǵaıtýdaǵy kúsh-jigerine qoldaý bildirdi. Qazaqstan men AQSh Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıtterdiń ótkizilýin mańyzdy dep sanaıdy, delingen málimdemeniń sońynda.
Qazaqstan – abyroıy joǵary memleket
Bul kún qazaqstandyq jýrnalıster úshin de «oljaly» bolyp bastalǵan edi dep aıtýǵa bolady. О́ıtkeni, osy kúngi barlyq oqıǵalar aldynda Elbasy Nursultan Nazarbaev olarǵa brıfıng-suhbat bergen edi. Qazaqstan basshysy aldymen sammıttiń ózi týraly aıtyp, olardyń óte mańyzdy álemdik sharalar ekenin atap ótti. Qazaqstan ıadrolyq qaýipsizdikti saqtaý isinde dúnıejúzilik qoǵamdastyq aldynda úlken abyroıǵa ıe bolyp otyr. О́ıtkeni, biz der kezinde Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn japtyq, qolymyzda bar ıadrolyq qarý arsenalynan óz erkimizben bas tarttyq. Sonyń arqasynda Qazaqstanǵa degen senim týdy, osy úshin bizdi álemde syılaıdy, ekonomıkamyzǵa da sonyń arqasynda ınvestısııa quıyla bastady. Sonymen birge, ıadrolyq qaýipsizdik baǵytynda birneshe álemdik bastamalar kóterdik. Sondyqtan biz osy sammıtterdiń beldi qatynasýshysy bolyp sanalamyz, deı kelip, Elbasy sammıtterde qaralatyn máselelerge toqtaldy.
Oǵan qatysyp otyrǵan elýden artyq memleket basshylarynyń bárin ıadrolyq qarýdyń taralmaýy, onyń lańkesterdiń qolyna túspeýi alańdatady. Eger ıadrolyq qarýlardy jasyryn túrde jasaýǵa múmkindik beretin materıaldar lańkestik toptardyń qolyna tússe, ol úlken tragedııaǵa soqtyratyny sózsiz. Sammıtterde osy máseleler qarastyrylyp, árbir memlekettiń óz aýmaǵyndaǵy ıadrolyq materıaldar men olardyń qaldyqtaryna qatań baqylaý ornatý qajettigi týraly máseleler aıtyldy. Atom medısına jáne basqa da salalarda qoldanylady. Bularǵa da qatań baqylaý kerek. Baqylaý, ásirese, MAGATE sııaqty kásibı mamandanǵan halyqaralyq uıym arqyly júrgizilgeni durys, sonda onyń móldirligine kepildik berile alady. Osy oraıda biz tómen baıytylǵan ýrannyń Qazaqstanda saqtalýy, ıaǵnı bankiniń bolýy týraly usynys jasadyq. Ony artynan beıbit ister úshin baıytýǵa alýshy elder bir jerden tapqany durys dedik. Qazir osy baǵyttaǵy jumystar júrgizilip jatyr, dedi N.Nazarbaev.
Al ıadrolyq qaldyqtardy baqylaý máselesiniń Qazaqstanǵa da tikeleı qatysy bar, óıtkeni, buryn Aqtaýda AES bolǵan, onyń qoldanylǵan zattarynyń keıbiri odan ári paıdalanylý múmkindigi bolǵandyqtan, biz de soǵan baqylaý ornatýymyz kerek, ekinshiden, biz ýran rýdasyn kóp óndirip, dúnıe júzine satatyn memleket bolǵandyqtan, onyń baqylaýsyz taramaýyna úlken mán berýge tıispiz. Mine, sondyqtan da sammıt jumysynda Qazaqstanǵa degen nazardyń úlken bolatyn osyndaı sebepteri bar. Osy sammıt barysynda biz AQSh-pen birlesip, Semeı ıadrolyq synaq polıgony aýmaǵyn odan ári qalpyna keltirý týraly arnaıy málimdeme qabyldaıtyn bolamyz. Ázirge, bul baǵyttaǵy yntymaqtastyqtarymyz jaqsy júrip jatqanyn atap ótkim keledi. Sonymen qatar, sammıt qorytyndysy boıynsha oǵan qatysýshylardyń bári atom materıaldarynyń keıbir keleńsiz toptardyń qolyna túspeý qajettigi týraly úndeý qabyldaıtyn bolady, dedi N.Nazarbaev.
Nıderland – Otanymyz úshin jetekshi ınvestor
Osydan keıin Qazaqstan Prezıdenti Nıderland Koroldigine jasaǵan resmı sapary men ekijaqty kezdesýlerdiń qorytyndysyna toqtaldy. Nıderland Qazaqstan úshin jetekshi ınvestor bolyp sanalatynyn bilesizder. Osy kúnge deıin Nıderlandtyń Qazaqstan ekonomıkasyna salǵan ınvestısııa kólemi 50 mlrd. dollarǵa jýyq. Byltyrǵy jylǵy ekijaqty saýda-sattyǵymyzdyń kólemi de 10 mlrd. dollarǵa jetip otyr. Nıderlandtyń biz tańǵalatyn jáne úlgi alatyn máseleleri óte kóp. Sonyń ishinde halyqqa bilim berý, medısına salasynda Nıderland – Eýropadaǵy aldyńǵy oryndardyń birinde turǵan memleket. Sondaı-aq, aýyl sharýashylyǵynda barlyq turǵyndardyń 3 paıyzy ǵana jumys istegenimen, osy salanyń ónimin syrtqa shyǵarý jóninen Eýropada úshinshi oryn alady. Bizde halqymyzdyń 43 paıyzy aýylda turyp, sonyń 20 paıyzy aýyl sharýashylyǵynda jumys istegenimen, jalpy ekonomıkanyń 5 paıyzyn ǵana osy sala beredi. Mine, osy másele bizdi qatty oılantýy kerek, dedi Qazaqstan Prezıdenti.
Biz Nıderland basshylarymen kezdesý barysynda birneshe qujat qabyldaýǵa qol jetkizdik. Osy eldiń «Shell» degen kompanııasy bizdiń Qashaǵanda jumys istep jatyr. Ken ornynyń jumysyn osy kompanııa jalǵastyratyn bolady. Ekinshiden, aýyl sharýashylyǵyndaǵy yntymaqtastyqty tereńdete túsýge kelistik. Sondaı-aq, bilim berý, medısına salalaryndaǵy yntymaqtastyqty odan ári jandandyrý máseleleri talqylandy. Nıderland halqynyń sany bizben birdeı, al jer kólemi Almaty oblysynyń úshten birindeı ǵana. Sóıtip otyryp, osy eldiń ekonomıkada óte bıik nátıjege qol jetkizip kele jatqany bizdi qyzyqtyrady, deı kelip, N.Nazarbaev ekonomıkalyq damýdyń kilti ashyqtyqta ekenine toqtaldy. Birde-bir jabyq, tomaǵa-tuıyq otyrǵan memlekettiń damyǵanyn kórgen emespiz, tek alys-jaqyn kórshilerimen de, búkil álemmen ashyq bolyp, ekonomıkalyq yntymaqtastyq ornatqan memleket qana damýdyń joǵary deńgeıine jete alady, dedi Qazaqstan Prezıdenti.
Álemdi alańdatqan másele
Odan ári Elbasy qoıylǵan suraqtarǵa sáıkes sammıt barysyndaǵy Ýkraına-Reseı máselesiniń talqylanýyna toqtalyp ótti. Bul másele qazir dúnıejúzin alańdatyp otyrǵandyqtan, ony attap ketýge bolmaıdy, dep bastady óziniń sózin Prezıdent. Onyń ústine Qazaqstan osy máselelerge tikeleı bolmasa da janama aralasyp, epısentrinde otyrǵan memleket bolǵandyqtan, bizge bul máseledegi turaqty ustanymymyzdy aıtýǵa týra keldi. Qazir Qazaqstan – álemge tanymal memleket, sondyqtan da bizdiń araaǵaıyndyq róldi atqarýymyzdy qalaıtyndar kóp. О́zderińiz kórip otyrsyzdar, keshe men búgin barlyq iri memleketterdiń basshylarymen kezdestim. Kezdesýlerdiń bári sol jaqtardyń bastamasymen boldy jáne barlyq kezdesýlerde de Ýkraına máselesi qaralyp otyrdy. Árıne, Qazaqstan bul máselege oraı óziniń resmı ustanymyn jarııalady, ony sizder bilesizder. Eger birazyraq jaqyn tarıhqa toqtalar bolsaq, TMD elderi ózderiniń táýelsizdigin jarııalaǵan kezde Ýkraına 15 respýblıkanyń arasynda barlyq jaǵynan Reseı Federasııasynan keıingi ekinshi oryn alatyn. Biz ony ósken-óngen memleket dep sanaıtynbyz. Endi she... 50 mıllıon halqy bar, eń qunarly jeri bar, kóptegen metallýrgııa, kómir kombınattary, zymyranǵa deıin shyǵara alatyn ındýstrııasy bar damyǵan el boldy. Sondaı, táýelsizdik máresinen óterde bizge qaraǵanda áldeqaıda áleýetti eldiń qazirgi ekonomıkasy Qazaqstannan 30 paıyzǵa tómen. Oǵan tolyp jatqan sebepter bar. Sonyń ishinde aldymen áli kúnge shekarasy shegelenbegenin aıta ketken jón. Barlyq basshylary birese anda, birese mynda tartyp, halyqty ári-sári qyldy. Qoǵamdaǵy turaqtylyq pen tózimdilikti saqtaýǵa kóńil bólingen joq. Júrgizgen saıasattarynda únemi Reseıge qarsylyq kórsetilip otyrdy. Árıne, biz bireýlerdi jaqtap, ekinshilerin qaralaı almaımyz. Reseılik saıasatkerler tarapynan da qatelikterge jol berilgeni jasyryn emes, dedi N.Nazarbaev.
Ekinshiden, dep jalǵady oıyn Qazaqstan Prezıdenti, kópetnosty memlekette eldi jikke bólýge, bireýdiń quqyn taptaýǵa bolmaıdy. Ýkraına da kópetnosty memleket, onda ýkraındarmen qatar orystar, polıaktar, tatarlar jáne basqalar turady. Al Maıdanǵa shyqqan ýkraınalyq saıasatkerler, tipti, 12 mıllıondaı orys azamattarynyń ana tilinde sóıleý quqyn shektep, azamattyq quqyn tartyp alýǵa deıin bardy. Sóıtip, ekonomıkalyq jaǵdaıy nashar, áleýmettik qorǵalýy tómen el endi osyndaı saıasat júrgizip otyrsa, ol eldiń halqy tolqymaı qoıa ma? Ýkraına bizge jaqyn memleket, onyń ústine Qazaqstanda ýkraın ultynyń jarty mıllıonǵa jýyq ókilderi bar. Sondyqtan ondaǵy jaǵdaıǵa biz de alańdaýshylyq bildiremiz.
Ýkraına máselesine birjaqty aq nemese qara dep qaraýǵa bolmaıdy. О́ıtkeni, onyń tarıhı, geosaıası, qarym-qatynastyq jáne t.b. jaǵdaılary bar. Búgingi qalyptasqan ahýaldy túzetýge bolmaıdy, bizdińshe, alda tek osy daǵdarystan qalaı durys jolmen shyǵý máselesi tur. Osy oraıda halyqaralyq normalardyń buzylǵandyǵy kóldeneń tartyla beredi. Alaıda, qazir halyqaralyq quqyqtardy buzý júıeli túrde júrgizilip jatqan joq pa? Alysqa barmaı aıtatyn bolsaq, Lıvııaǵa shabýyl jasaǵanda halyqaralyq norma buzylmady ma? BUU-nyń Qaýipsizdik Keńesi ushaqtardyń ushýyn baqylaýǵa ǵana ruqsat bergen edi, is júzinde olar Lıvııany bombalady. Bul quqyq Irakta da, basqa elderde de buzyldy. Osy joly ony aldymen Ýkraınanyń ózi buzyp otyrǵany beker emes. О́ıtkeni, zańdy jolmen saılanǵan bılikti kúsh kórsetý jolymen ornynan taıdyrdy. Sondyqtan búgingi bılikti tolyǵymen zańdy dep ataýǵa bolmaıdy. Biz aldymen zańdy jolmen jańa prezıdent saılanyp, sodan keıin Reseımen kelissózder júrgizilýi kerek degen usynys jasaıtynymyzdy bildirdik. Halyqaralyq uıymdar bul jumystarǵa belsene qatysyp, arasynda deldal bolyp otyrýlary kerek. Al baıaǵy kúsh kórsetý sarynyna salyp, myna jaqtan Batys sanksııa jasaımyz dep qorqytsa, ana jaqtan Reseı oǵan qarsy qıǵashtyqtar bildire berse, odan eshqandaı paıda shyqpaıdy. Tek daǵdarystan beıbit jolmen shyǵý tásilderin izdeý kerek, dedi Elbasy.
Quqy buzylmaǵannyń birligi myǵym
Osydan keıin Prezıdent Qazaqstannyń shekarasyn shegendep alǵany, eldegi tynyshtyqty saqtaý jolynda eshkimniń quqyn buzbaý saıasatyn júrgizgeni utymdy bolǵanyn atap ótti. Biz kórshilerimizben kópvektorly saıasat júrgizýdemiz. Ishki turaqtylyqty barlyq etnostardyń teń quqylyǵy men ózara tózimdiligin qatań saqtaý saıasatyn júrgizý arqyly ustap otyrmyz. Qazaqstan halqy Assambleıasynyń jumysyn kóptegen elder qazir úırenip, ózderine úlgi etip otyr. Tek osyndaı jaǵdaı bolǵanda ǵana memleket damı alady. Beıbitshilik tek adamdardyń bir-birin syılaǵan jaǵdaıynda, quqyn buzbaǵan jaǵdaıynda ǵana myzǵymaıdy, dedi Elbasy.
Prezıdentke Reseı men Ýkraına arasyndaǵy salqyndyq Eýrazııalyq ıntegrasııalyq úderisterdiń odan ári damýyna teris yqpalyn tıgizbeı me degen de suraq qoıyldy. Árıne, biz Ýkraınanyń Eýrazııalyq ıntegrasııalyq úderisterge qatysqanyn qalaımyz, alaıda, endi ol múlde bolmaıtyny belgili. Biraq qalǵan úsh eldiń arasyndaǵy ıntegrasııalyq úderisterdiń tereńdeı túsýine ol teris yqpal jasaı almaıdy. Men mamyr aıynyń aıaǵynda Astanada Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń negizgi kelisimine qol qoıylatynyna úmittimin. Árıne, bul máselege qatysty ártúrli pikirler bar. Reseı men Ýkraına arasyndaǵy kıkiljiń jurttyń báriniń, sonyń ishinde bizdiń azamattarymyzdyń da alańdaýshylyǵyn týdyrǵanyn bilemin. Keshe men Fınlıandııa Respýblıkasynyń Prezıdentimen kezdeskenimdi bilesizder, mine, sol kisi de bul iske alańdaýshylyǵyn bildiretinin aıtty. Biz onyń bárin bilip otyrmyz. Biraq bizdiń ekonomıkalyq odaqta UQShU kelisimderiniń aıasynda Qyrymdaǵydaı jaǵdaı eshqashan bolmaıdy. Integrasııa úderisterine qarsylar táýelsizdikke qaýip tónbeı me degen qorqynyshtar aıtady. Alaıda, búkil álemde tek ıntegrasııa jolyna túsken memleketterdiń ǵana qatty damyp otyrǵanyn kórip otyr emespiz be? Tomaǵa-tuıyq, ózin ózi arandarmen qorshap alǵan elder eshqashan damı almaıdy. Mysaly, Marko Polonyń aldynan qazaq dalasynda kedendik kedergiler turǵan bolsa, ol eshqashan Qytaıǵa jete almaǵan bolar edi. Biz – teńizge shyǵa almaıtyn, qurlyqtaǵy elmiz. Qara teńizge deıin taýarlarymyzdy jetkizý úshin bizge 2 myń shaqyrymdaı jer júrý kerek. Eger osy jolda bizge kedendik kedergiler qoıylyp, baj salyǵyn tóleıtin bolsaq, bizdiń taýarlarymyz eki ese qymbattap, eshkim almaıtyn halge jetedi, dedi N.Nazarbaev. Odan ári Prezıdent ıntegrasııalyq úderister tek qana ekonomıkanyń damýy úshin jasalatynyn, odan táýelsizdikke eshqandaı nuqsan kelmeıtinin aıtty.
G-Global – bolashaǵy zor bastama
Batystyń Reseıge qarsy jasaǵan sanksııalary bizge zııanyn tıgizbeı me degen suraqqa Elbasy onyń qateri joqtyǵyn aıtty. Ázirge eshqandaı ekonomıkalyq sanksııa joq, tek keıbir tulǵalardyń Eýropa men AQSh elderine kirýine ǵana shek qoıylǵan sanksııalar jarııalandy. Onyń bizge tıgizetin zııany joq, dedi N.Nazarbaev. Alaıda, ekonomıkalyq sanksııalar jarııalanyp, ol Reseı ekonomıkasyna zııanyn tıgizse, bizdiń de japa shegetinimiz anyq. Sondyqtan da biz ekonomıkada kópvektorly saıasat ustanyp otyrmyz, deı kelip, Qytaıǵa, odan ári Tynyq muhıtqa, ekinshi jaqtan Túrikmenstan arqyly Iranǵa, odan ári Parsy shyǵanaǵyna shyǵý joldary qarastyrylǵanyn aıtty. Kóliktik baǵyttardy ártaraptandyrý qataryna Kaspıı teńizi arqyly Bakýden Eýropaǵa shyǵý joldary da enetinin jetkizdi. Munyń bári bolýy múmkin túrli qıynshylyqtardyń aldyn alý úshin jasalǵan amaldar. Biraq men Reseıge qarsy ekonomıkalyq sanksııalar bola qoıady dep oılamaımyn. Menimen sóılesken memleket basshylarynyń sózderine qaraǵanda, qazir alǵashqy ekpin birshama báseńdep qalǵan sekildi, dedi Prezıdent.
N.Nazarbaev sóziniń sońynda 100 jyl burynǵy oqıǵanyń, ıaǵnı dúnıejúzilik soǵystyń bastalý múmkindigi qazir bolmaıtynyn aıta kelip, ózi usynǵan G-Global usynysyna ınteraktıvti túrde 190 memlekettiń qatysyp, onyń ómirsheń bolǵanyn jetkizdi.
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan» – Gaagadan (Nıderland).
-----------------------------------------
Sýretterdi túsirgender
S.BONDARENKO, B.OTARBAEV.
Sammıtterdi jalǵastyrýdyń mańyzy zor
Elbasy Nursultan Nazarbaev sammıttiń ekinshi kúni onyń plenarlyq otyrysyna qatysty. Sammıtterdiń bolashaǵy jónindegi beıresmı plenarlyq sessııada Qazaqstan Prezıdenti qysqasha sóz sóıledi. О́z sózinde N.Nazarbaev forýmnyń bolashaǵyna qatysty pikirin bildirdi.
– Álemdik qoǵamdastyq músheleriniń kópshiligi qazirgi zamanǵy syn-qaterler men qaýipter aldynda bizdiń jumysymyzdyń 2016 jyldan keıin de jalǵasýy úshin qoldaý kórsetedi dep úmittenemin. Qazaqstan mundaı sheshimdi qoldaýǵa daıyn. Joǵary deńgeıdegi kezdesýlerdi araǵa 4-5 jyl salyp ótkizip turýdy usynamyn, – dedi Qazaqstan basshysy.
Nursultan Nazarbaev mundaı tájirıbeniń jalǵasý qajettiginiń birqatar mańyzdy sebepterin atap ótti. Osy oraıda, Memleket basshysy álemde atom energetıkasynyń «qaıta órleýi» baıqalyp otyrǵanyna toqtaldy.
– Bul úderis sezimtal tehnologııalar men materıaldarǵa, ıadrolyq terrorızm qaýip-qateriniń artýyna baılanysty qaterlerdiń ulǵaıýyna ákelip soǵýy múmkin. Mundaı kúrdeli jaǵdaılarda ótken sammıtter barysynda paıda bolǵan saıası serpindi saqtaǵan jón, – dedi Qazaqstan Prezıdenti.
Sonymen birge, Nursultan Nazarbaev budan burynǵy sammıtterde alǵa qoıylǵan maqsattar men mindetter jetkilikti deńgeıde iske asyrylmaǵanyna toqtaldy. Osyǵan baılanysty ulttyq zańnamalardy odan ári jetildirý jáne ıadrolyq qaýipsizdik salasyndaǵy negizgi kópjaqty tásilderdi ámbebaptandyrý qajet.
Qazaqstan Prezıdenti álemde qarý-jaraqpen jabdyqtaýda jáne áskerı tehnologııalardyń ózge de salalarynda qoldanylyp otyrǵan ıadrolyq materıaldardyń orasan qory bar ekenine nazar aýdardy.
– Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly shartqa kirmegen ıadrolyq materıaldardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý jónindegi halyqaralyq tásilderdi ázirleý qajet. Bul jahandyq qaýipsizdikti nyǵaıtý túıtkilderin keshendi túrde sheshýge septigin tıgizetinine senimdimin, – dedi Nursultan Nazarbaev.
Buǵan qosa, Qazaqstan basshysy ornyqty damý maqsatyndaǵy qosymsha senimdi energııa kózderine degen qajettiliktiń jyl saıyn artyp kele jatqanyn atap ótti.
– Biz óziniń qýattylyǵy jáne tıimdiligi jaǵynan atom energııasynan asyp túsetin jańa energııa túrleriniń ashylý qarsańynda turmyz. Mindet – olardy barynsha qaýipsiz jáne qoljetimdi etý, – dedi Qazaqstan Prezıdenti.
Sońynda álemdik qoǵamdastyqtyń basty nazaryn aýdarýdy qajet etetin taǵy bir baǵyt retinde Nursultan Nazarbaev jańa ıadrolyq tehnologııany damytý jáne túrli salalarda engizý kezinde naqty qaýipsizdikti atap kórsetti.
Beıresmı otyrystan keıin sammıtke qatysýshylar toptyq sýretke tústi jáne odan keıin saltanatty túski asqa otyrdy. Al túski astan keıin sammıttiń plenarlyq otyrysy qaıtadan jabyq esik jaǵdaıynda jalǵasty. Al onyń jumysy aıaqtalǵan soń birlesken qarar qabyldanyp, Nıderland Premer-mınıstri M.Rıýtte men AQSh Prezıdenti B.Obama jýrnalısterge sammıt jumysynyń qorytyndysy boıynsha baspasóz máslıhatyn ótkizdi. Onda sammıttiń óziniń alǵa qoıǵan maqsatyna jetkendigi aıtylyp, qarsy alýshy jaqqa rızashylyq bildirildi jáne jýrnalısterdiń kóptegen suraqtaryna jaýap berildi.
Elimiz kóshbasshylyǵynyń negizi
Nursultan Nazarbaevtyń ıadrolyq qaýipsizdikti nyǵaıtý máselelerine arnalǵan maqalasy jarııalandy. Gaagadaǵy III jahandyq sammıt qarsańynda jaryq kórgen, Euractiv jáne Washington Times tárizdi álemniń jetekshi ınteraktıvtik saıası aqparat kózderinde ornalastyrylǵan Qazaqstan Prezıdentiniń maqalasynda bizdiń elimizdiń álemdegi tórtinshi ıadrolyq arsenaldan óz erkimen bas tartý jónindegi sheshimi osy saladaǵy Qazaqstannyń kóshbasshylyǵyna negiz bolǵany atap ótiledi.
Qazirgi ýaqytta, maqalada atap kórsetilgendeı, ıadrolyq qarýdyń túrli ekstremıstik toptardyń qolyna túsý qaýpi aıryqsha alańdaýshylyq týdyrýda. Iаdrolyq terrorızm halyqaralyq qaýipsizdik úshin eń úlken qaterdiń biri bolyp otyr.
Maqalasynyń sońynda Memleket basshysy jahandyq qaýipsizdik júıesi ıadrolyq arsenaldyń talqandaý múmkindikterine emes, múddelerdiń úndestigi men halyqaralyq mindettemelerdiń oryndalýynyń jasampaz kúshine negizdelýge tıis ekenine basa nazar aýdarady.
Ekijaqty yntymaqtastyq kórinisi
Qazaqstan Respýblıkasy jáne Amerıka Qurama Shtattary prezıdentteri Iаdrolyq qarýdy taratpaý jáne qaýipsizdikti nyǵaıtý salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly birlesken málimdeme qabyldady.
Qazaqstan men AQSh Iаdrolyq qarýdy taratpaýdy jáne ıadrolyq qaýipsizdikti nyǵaıtýdy jaqtaıtyn birlesken ustanymdaryn qýattaıdy, delingen málimdemede. Qazaqstan men AQSh qaýip-qaterdi birlese báseńdetý jónindegi baǵdarlamanyń tabysty iske asyrylýyn qanaǵattanýshylyqpen atap ótedi jáne burynǵy Semeı synaq polıgonyndaǵy naqty qaýipsizdikti nyǵaıtýdy jalǵastyratyny atap kórsetilgen. Sondaı-aq, AQSh ıadrolyq jáne radıoaktıvtik materıaldardyń zańsyz aınalymynyń aldyn alý úshin Qazaqstan Respýblıkasymen birlesken kúsh-jigerdi arttyrýdaǵy seriktestikti jalǵastyra beretini kóldeneń tartylǵan.
AQSh Qazaqstannyń jahandyq ıadrolyq qaýipsizdikti nyǵaıtýdaǵy jáne Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi Vashıngton jáne Seýl sammıtteriniń sheshimderin iske asyrýdaǵy, sonyń ishinde VVR-K (sý-qaınamaly sý reaktory) zertteý reaktoryn az baıytylǵan otynǵa aýystyrý, joǵary baıytylǵan ıadrolyq materıaldy suıyltý jáne Iаdrolyq fızıka ınstıtýty reaktorynyń paıdalanylǵan joǵary baıytylǵan otynyn áketý qyzmetin qoldaıdy. Qurama Shtattar men Qazaqstan joǵary baıytylǵan otynmen jumys jasaıtyn reaktorlardy az baıytylǵan otynǵa qaıta jabdyqtaýdaǵy, sondaı-aq, Qazaqstanda zertteý reaktorlarynan qalǵan joǵary baıytylǵan ýran qorlaryn tehnıkalyq turǵydan múmkindiginshe joıýdaǵy ózara is-qımyldy jalǵastyrady, delingen málimdemede.
AQSh Qazaqstannyń óz aýmaǵynda MAGATE-niń az baıytylǵan ýran bankin ornalastyrý jáne Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi óńirlik oqytý ortalyǵyn qurý, onyń tótenshe jaǵdaılarǵa tótep berý, sondaı-aq olardyń saldaryn eńserýdegi múmkindikterin nyǵaıtýdaǵy kúsh-jigerine qoldaý bildirdi. Qazaqstan men AQSh Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıtterdiń ótkizilýin mańyzdy dep sanaıdy, delingen málimdemeniń sońynda.
Qazaqstan – abyroıy joǵary memleket
Bul kún qazaqstandyq jýrnalıster úshin de «oljaly» bolyp bastalǵan edi dep aıtýǵa bolady. О́ıtkeni, osy kúngi barlyq oqıǵalar aldynda Elbasy Nursultan Nazarbaev olarǵa brıfıng-suhbat bergen edi. Qazaqstan basshysy aldymen sammıttiń ózi týraly aıtyp, olardyń óte mańyzdy álemdik sharalar ekenin atap ótti. Qazaqstan ıadrolyq qaýipsizdikti saqtaý isinde dúnıejúzilik qoǵamdastyq aldynda úlken abyroıǵa ıe bolyp otyr. О́ıtkeni, biz der kezinde Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn japtyq, qolymyzda bar ıadrolyq qarý arsenalynan óz erkimizben bas tarttyq. Sonyń arqasynda Qazaqstanǵa degen senim týdy, osy úshin bizdi álemde syılaıdy, ekonomıkamyzǵa da sonyń arqasynda ınvestısııa quıyla bastady. Sonymen birge, ıadrolyq qaýipsizdik baǵytynda birneshe álemdik bastamalar kóterdik. Sondyqtan biz osy sammıtterdiń beldi qatynasýshysy bolyp sanalamyz, deı kelip, Elbasy sammıtterde qaralatyn máselelerge toqtaldy.
Oǵan qatysyp otyrǵan elýden artyq memleket basshylarynyń bárin ıadrolyq qarýdyń taralmaýy, onyń lańkesterdiń qolyna túspeýi alańdatady. Eger ıadrolyq qarýlardy jasyryn túrde jasaýǵa múmkindik beretin materıaldar lańkestik toptardyń qolyna tússe, ol úlken tragedııaǵa soqtyratyny sózsiz. Sammıtterde osy máseleler qarastyrylyp, árbir memlekettiń óz aýmaǵyndaǵy ıadrolyq materıaldar men olardyń qaldyqtaryna qatań baqylaý ornatý qajettigi týraly máseleler aıtyldy. Atom medısına jáne basqa da salalarda qoldanylady. Bularǵa da qatań baqylaý kerek. Baqylaý, ásirese, MAGATE sııaqty kásibı mamandanǵan halyqaralyq uıym arqyly júrgizilgeni durys, sonda onyń móldirligine kepildik berile alady. Osy oraıda biz tómen baıytylǵan ýrannyń Qazaqstanda saqtalýy, ıaǵnı bankiniń bolýy týraly usynys jasadyq. Ony artynan beıbit ister úshin baıytýǵa alýshy elder bir jerden tapqany durys dedik. Qazir osy baǵyttaǵy jumystar júrgizilip jatyr, dedi N.Nazarbaev.
Al ıadrolyq qaldyqtardy baqylaý máselesiniń Qazaqstanǵa da tikeleı qatysy bar, óıtkeni, buryn Aqtaýda AES bolǵan, onyń qoldanylǵan zattarynyń keıbiri odan ári paıdalanylý múmkindigi bolǵandyqtan, biz de soǵan baqylaý ornatýymyz kerek, ekinshiden, biz ýran rýdasyn kóp óndirip, dúnıe júzine satatyn memleket bolǵandyqtan, onyń baqylaýsyz taramaýyna úlken mán berýge tıispiz. Mine, sondyqtan da sammıt jumysynda Qazaqstanǵa degen nazardyń úlken bolatyn osyndaı sebepteri bar. Osy sammıt barysynda biz AQSh-pen birlesip, Semeı ıadrolyq synaq polıgony aýmaǵyn odan ári qalpyna keltirý týraly arnaıy málimdeme qabyldaıtyn bolamyz. Ázirge, bul baǵyttaǵy yntymaqtastyqtarymyz jaqsy júrip jatqanyn atap ótkim keledi. Sonymen qatar, sammıt qorytyndysy boıynsha oǵan qatysýshylardyń bári atom materıaldarynyń keıbir keleńsiz toptardyń qolyna túspeý qajettigi týraly úndeý qabyldaıtyn bolady, dedi N.Nazarbaev.
Nıderland – Otanymyz úshin jetekshi ınvestor
Osydan keıin Qazaqstan Prezıdenti Nıderland Koroldigine jasaǵan resmı sapary men ekijaqty kezdesýlerdiń qorytyndysyna toqtaldy. Nıderland Qazaqstan úshin jetekshi ınvestor bolyp sanalatynyn bilesizder. Osy kúnge deıin Nıderlandtyń Qazaqstan ekonomıkasyna salǵan ınvestısııa kólemi 50 mlrd. dollarǵa jýyq. Byltyrǵy jylǵy ekijaqty saýda-sattyǵymyzdyń kólemi de 10 mlrd. dollarǵa jetip otyr. Nıderlandtyń biz tańǵalatyn jáne úlgi alatyn máseleleri óte kóp. Sonyń ishinde halyqqa bilim berý, medısına salasynda Nıderland – Eýropadaǵy aldyńǵy oryndardyń birinde turǵan memleket. Sondaı-aq, aýyl sharýashylyǵynda barlyq turǵyndardyń 3 paıyzy ǵana jumys istegenimen, osy salanyń ónimin syrtqa shyǵarý jóninen Eýropada úshinshi oryn alady. Bizde halqymyzdyń 43 paıyzy aýylda turyp, sonyń 20 paıyzy aýyl sharýashylyǵynda jumys istegenimen, jalpy ekonomıkanyń 5 paıyzyn ǵana osy sala beredi. Mine, osy másele bizdi qatty oılantýy kerek, dedi Qazaqstan Prezıdenti.
Biz Nıderland basshylarymen kezdesý barysynda birneshe qujat qabyldaýǵa qol jetkizdik. Osy eldiń «Shell» degen kompanııasy bizdiń Qashaǵanda jumys istep jatyr. Ken ornynyń jumysyn osy kompanııa jalǵastyratyn bolady. Ekinshiden, aýyl sharýashylyǵyndaǵy yntymaqtastyqty tereńdete túsýge kelistik. Sondaı-aq, bilim berý, medısına salalaryndaǵy yntymaqtastyqty odan ári jandandyrý máseleleri talqylandy. Nıderland halqynyń sany bizben birdeı, al jer kólemi Almaty oblysynyń úshten birindeı ǵana. Sóıtip otyryp, osy eldiń ekonomıkada óte bıik nátıjege qol jetkizip kele jatqany bizdi qyzyqtyrady, deı kelip, N.Nazarbaev ekonomıkalyq damýdyń kilti ashyqtyqta ekenine toqtaldy. Birde-bir jabyq, tomaǵa-tuıyq otyrǵan memlekettiń damyǵanyn kórgen emespiz, tek alys-jaqyn kórshilerimen de, búkil álemmen ashyq bolyp, ekonomıkalyq yntymaqtastyq ornatqan memleket qana damýdyń joǵary deńgeıine jete alady, dedi Qazaqstan Prezıdenti.
Álemdi alańdatqan másele
Odan ári Elbasy qoıylǵan suraqtarǵa sáıkes sammıt barysyndaǵy Ýkraına-Reseı máselesiniń talqylanýyna toqtalyp ótti. Bul másele qazir dúnıejúzin alańdatyp otyrǵandyqtan, ony attap ketýge bolmaıdy, dep bastady óziniń sózin Prezıdent. Onyń ústine Qazaqstan osy máselelerge tikeleı bolmasa da janama aralasyp, epısentrinde otyrǵan memleket bolǵandyqtan, bizge bul máseledegi turaqty ustanymymyzdy aıtýǵa týra keldi. Qazir Qazaqstan – álemge tanymal memleket, sondyqtan da bizdiń araaǵaıyndyq róldi atqarýymyzdy qalaıtyndar kóp. О́zderińiz kórip otyrsyzdar, keshe men búgin barlyq iri memleketterdiń basshylarymen kezdestim. Kezdesýlerdiń bári sol jaqtardyń bastamasymen boldy jáne barlyq kezdesýlerde de Ýkraına máselesi qaralyp otyrdy. Árıne, Qazaqstan bul máselege oraı óziniń resmı ustanymyn jarııalady, ony sizder bilesizder. Eger birazyraq jaqyn tarıhqa toqtalar bolsaq, TMD elderi ózderiniń táýelsizdigin jarııalaǵan kezde Ýkraına 15 respýblıkanyń arasynda barlyq jaǵynan Reseı Federasııasynan keıingi ekinshi oryn alatyn. Biz ony ósken-óngen memleket dep sanaıtynbyz. Endi she... 50 mıllıon halqy bar, eń qunarly jeri bar, kóptegen metallýrgııa, kómir kombınattary, zymyranǵa deıin shyǵara alatyn ındýstrııasy bar damyǵan el boldy. Sondaı, táýelsizdik máresinen óterde bizge qaraǵanda áldeqaıda áleýetti eldiń qazirgi ekonomıkasy Qazaqstannan 30 paıyzǵa tómen. Oǵan tolyp jatqan sebepter bar. Sonyń ishinde aldymen áli kúnge shekarasy shegelenbegenin aıta ketken jón. Barlyq basshylary birese anda, birese mynda tartyp, halyqty ári-sári qyldy. Qoǵamdaǵy turaqtylyq pen tózimdilikti saqtaýǵa kóńil bólingen joq. Júrgizgen saıasattarynda únemi Reseıge qarsylyq kórsetilip otyrdy. Árıne, biz bireýlerdi jaqtap, ekinshilerin qaralaı almaımyz. Reseılik saıasatkerler tarapynan da qatelikterge jol berilgeni jasyryn emes, dedi N.Nazarbaev.
Ekinshiden, dep jalǵady oıyn Qazaqstan Prezıdenti, kópetnosty memlekette eldi jikke bólýge, bireýdiń quqyn taptaýǵa bolmaıdy. Ýkraına da kópetnosty memleket, onda ýkraındarmen qatar orystar, polıaktar, tatarlar jáne basqalar turady. Al Maıdanǵa shyqqan ýkraınalyq saıasatkerler, tipti, 12 mıllıondaı orys azamattarynyń ana tilinde sóıleý quqyn shektep, azamattyq quqyn tartyp alýǵa deıin bardy. Sóıtip, ekonomıkalyq jaǵdaıy nashar, áleýmettik qorǵalýy tómen el endi osyndaı saıasat júrgizip otyrsa, ol eldiń halqy tolqymaı qoıa ma? Ýkraına bizge jaqyn memleket, onyń ústine Qazaqstanda ýkraın ultynyń jarty mıllıonǵa jýyq ókilderi bar. Sondyqtan ondaǵy jaǵdaıǵa biz de alańdaýshylyq bildiremiz.
Ýkraına máselesine birjaqty aq nemese qara dep qaraýǵa bolmaıdy. О́ıtkeni, onyń tarıhı, geosaıası, qarym-qatynastyq jáne t.b. jaǵdaılary bar. Búgingi qalyptasqan ahýaldy túzetýge bolmaıdy, bizdińshe, alda tek osy daǵdarystan qalaı durys jolmen shyǵý máselesi tur. Osy oraıda halyqaralyq normalardyń buzylǵandyǵy kóldeneń tartyla beredi. Alaıda, qazir halyqaralyq quqyqtardy buzý júıeli túrde júrgizilip jatqan joq pa? Alysqa barmaı aıtatyn bolsaq, Lıvııaǵa shabýyl jasaǵanda halyqaralyq norma buzylmady ma? BUU-nyń Qaýipsizdik Keńesi ushaqtardyń ushýyn baqylaýǵa ǵana ruqsat bergen edi, is júzinde olar Lıvııany bombalady. Bul quqyq Irakta da, basqa elderde de buzyldy. Osy joly ony aldymen Ýkraınanyń ózi buzyp otyrǵany beker emes. О́ıtkeni, zańdy jolmen saılanǵan bılikti kúsh kórsetý jolymen ornynan taıdyrdy. Sondyqtan búgingi bılikti tolyǵymen zańdy dep ataýǵa bolmaıdy. Biz aldymen zańdy jolmen jańa prezıdent saılanyp, sodan keıin Reseımen kelissózder júrgizilýi kerek degen usynys jasaıtynymyzdy bildirdik. Halyqaralyq uıymdar bul jumystarǵa belsene qatysyp, arasynda deldal bolyp otyrýlary kerek. Al baıaǵy kúsh kórsetý sarynyna salyp, myna jaqtan Batys sanksııa jasaımyz dep qorqytsa, ana jaqtan Reseı oǵan qarsy qıǵashtyqtar bildire berse, odan eshqandaı paıda shyqpaıdy. Tek daǵdarystan beıbit jolmen shyǵý tásilderin izdeý kerek, dedi Elbasy.
Quqy buzylmaǵannyń birligi myǵym
Osydan keıin Prezıdent Qazaqstannyń shekarasyn shegendep alǵany, eldegi tynyshtyqty saqtaý jolynda eshkimniń quqyn buzbaý saıasatyn júrgizgeni utymdy bolǵanyn atap ótti. Biz kórshilerimizben kópvektorly saıasat júrgizýdemiz. Ishki turaqtylyqty barlyq etnostardyń teń quqylyǵy men ózara tózimdiligin qatań saqtaý saıasatyn júrgizý arqyly ustap otyrmyz. Qazaqstan halqy Assambleıasynyń jumysyn kóptegen elder qazir úırenip, ózderine úlgi etip otyr. Tek osyndaı jaǵdaı bolǵanda ǵana memleket damı alady. Beıbitshilik tek adamdardyń bir-birin syılaǵan jaǵdaıynda, quqyn buzbaǵan jaǵdaıynda ǵana myzǵymaıdy, dedi Elbasy.
Prezıdentke Reseı men Ýkraına arasyndaǵy salqyndyq Eýrazııalyq ıntegrasııalyq úderisterdiń odan ári damýyna teris yqpalyn tıgizbeı me degen de suraq qoıyldy. Árıne, biz Ýkraınanyń Eýrazııalyq ıntegrasııalyq úderisterge qatysqanyn qalaımyz, alaıda, endi ol múlde bolmaıtyny belgili. Biraq qalǵan úsh eldiń arasyndaǵy ıntegrasııalyq úderisterdiń tereńdeı túsýine ol teris yqpal jasaı almaıdy. Men mamyr aıynyń aıaǵynda Astanada Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń negizgi kelisimine qol qoıylatynyna úmittimin. Árıne, bul máselege qatysty ártúrli pikirler bar. Reseı men Ýkraına arasyndaǵy kıkiljiń jurttyń báriniń, sonyń ishinde bizdiń azamattarymyzdyń da alańdaýshylyǵyn týdyrǵanyn bilemin. Keshe men Fınlıandııa Respýblıkasynyń Prezıdentimen kezdeskenimdi bilesizder, mine, sol kisi de bul iske alańdaýshylyǵyn bildiretinin aıtty. Biz onyń bárin bilip otyrmyz. Biraq bizdiń ekonomıkalyq odaqta UQShU kelisimderiniń aıasynda Qyrymdaǵydaı jaǵdaı eshqashan bolmaıdy. Integrasııa úderisterine qarsylar táýelsizdikke qaýip tónbeı me degen qorqynyshtar aıtady. Alaıda, búkil álemde tek ıntegrasııa jolyna túsken memleketterdiń ǵana qatty damyp otyrǵanyn kórip otyr emespiz be? Tomaǵa-tuıyq, ózin ózi arandarmen qorshap alǵan elder eshqashan damı almaıdy. Mysaly, Marko Polonyń aldynan qazaq dalasynda kedendik kedergiler turǵan bolsa, ol eshqashan Qytaıǵa jete almaǵan bolar edi. Biz – teńizge shyǵa almaıtyn, qurlyqtaǵy elmiz. Qara teńizge deıin taýarlarymyzdy jetkizý úshin bizge 2 myń shaqyrymdaı jer júrý kerek. Eger osy jolda bizge kedendik kedergiler qoıylyp, baj salyǵyn tóleıtin bolsaq, bizdiń taýarlarymyz eki ese qymbattap, eshkim almaıtyn halge jetedi, dedi N.Nazarbaev. Odan ári Prezıdent ıntegrasııalyq úderister tek qana ekonomıkanyń damýy úshin jasalatynyn, odan táýelsizdikke eshqandaı nuqsan kelmeıtinin aıtty.
G-Global – bolashaǵy zor bastama
Batystyń Reseıge qarsy jasaǵan sanksııalary bizge zııanyn tıgizbeı me degen suraqqa Elbasy onyń qateri joqtyǵyn aıtty. Ázirge eshqandaı ekonomıkalyq sanksııa joq, tek keıbir tulǵalardyń Eýropa men AQSh elderine kirýine ǵana shek qoıylǵan sanksııalar jarııalandy. Onyń bizge tıgizetin zııany joq, dedi N.Nazarbaev. Alaıda, ekonomıkalyq sanksııalar jarııalanyp, ol Reseı ekonomıkasyna zııanyn tıgizse, bizdiń de japa shegetinimiz anyq. Sondyqtan da biz ekonomıkada kópvektorly saıasat ustanyp otyrmyz, deı kelip, Qytaıǵa, odan ári Tynyq muhıtqa, ekinshi jaqtan Túrikmenstan arqyly Iranǵa, odan ári Parsy shyǵanaǵyna shyǵý joldary qarastyrylǵanyn aıtty. Kóliktik baǵyttardy ártaraptandyrý qataryna Kaspıı teńizi arqyly Bakýden Eýropaǵa shyǵý joldary da enetinin jetkizdi. Munyń bári bolýy múmkin túrli qıynshylyqtardyń aldyn alý úshin jasalǵan amaldar. Biraq men Reseıge qarsy ekonomıkalyq sanksııalar bola qoıady dep oılamaımyn. Menimen sóılesken memleket basshylarynyń sózderine qaraǵanda, qazir alǵashqy ekpin birshama báseńdep qalǵan sekildi, dedi Prezıdent.
N.Nazarbaev sóziniń sońynda 100 jyl burynǵy oqıǵanyń, ıaǵnı dúnıejúzilik soǵystyń bastalý múmkindigi qazir bolmaıtynyn aıta kelip, ózi usynǵan G-Global usynysyna ınteraktıvti túrde 190 memlekettiń qatysyp, onyń ómirsheń bolǵanyn jetkizdi.
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan» – Gaagadan (Nıderland).
-----------------------------------------
Sýretterdi túsirgender
S.BONDARENKO, B.OTARBAEV.
