Jol – aıqyn, maqsat – belgili, múdde – bir

Joǵarǵy Sot Tóraǵasynyń oı-tolǵanystaryn tarqatqanda

Tar jol, taıǵaq keship, nebir qıly kezeńderdi bastan ótkergen el men er úshin táýelsizdikten artyq baqyt joq ekeni aıdaı anyq. Búginde oǵan ár adamnyń kózi jetip otyr. Ata-babalarymyzdyń da san ǵasyrlar boıy armandaǵan, aryn ardaqtap, janyn aıamaı kúreskendegi ańsaǵan baqyty ne edi? Osy táýelsizdik qoı. Endeshe, kezinde Abylaı babamyz da: «Qazaqtyń qaıran dalasyn, Jaǵasyn jaılaý el etsem. Mereıin bıik, baǵyn zor, Yrysyn shalqar kól etsem», dep armandaǵan eken. Armansyz adam bolmaı­dy. Osy barlyq adamnyń armanyn jıyp kelgende eldiń maqsatynan artyq eshte­ńe joqtyǵy taǵy kórinedi. Mine, eń úlken arman osy. Al eldiń armanyn oryndaý jolynda kósh bastap, ólsheýsiz eńbek etip jatqan adamdardyń isi qandaı bolmaq? Árıne, ondaı tulǵalardyń isi de, qoǵamdaǵy orny da erekshe deımiz. О́ıtkeni, túptep kelgende, eldegi barlyq adamnyń arman-muratyn ushtastyratyn, sóıtip naqty is-árekettermen halyqty bastap ushpaqqa shyǵaratyn, senim men úmitti aqtaıtyn tulǵalardyń irisi ǵana. Bul sózimizdiń jany bar. Sonaý 1991 jyly elimiz táýelsiz memleket atanyp, Tuń­ǵysh Prezıdent Nursultan Nazarbaev buryn-sońdy bolmaǵan tarıhı kóshti uıym­dastyryp, alǵa bastady. Arada kóp ótpeı jatyp 1997 jyly Elbasy «Qazaqstan-2030» Strategııasynda: «Men ózime 33 jyl ótkennen keıingi Qazaq­standy qalaı elestetemin? Bizdiń jas memleketimiz ósip-jetilip, kemeldenedi, bizdiń balalarymyz ben nemerelerimiz onymen birge er jetedi. Olar óz urpaǵynyń jaýapty da jigerli, bilim óresi bıik, den­saý­lyǵy myqty ókilderi bolady. Olar, babalarynyń ıgi dástúrlerin saq­taı otyryp, qazirgi zamanǵy naryqtyq ekonomıka jaǵdaıynda jumys isteýge daıar bolady. Olar beıbit, abat, jyldam órkendeý ústindegi, kúlli álemge áıgili ári syıly óz eliniń patrıottary bolady... Árıne, munyń bári – bolashaqty oı kózimen kórý, onyń modeli, asqaq murat, arman ǵana. Biraq, munyń bárine de qol jetkizýge bolady», dep jazdy. Sóıtip, syndarly sátte elimizdiń táýelsizdik kóshin bastaǵan Nursultan Nazarbaev aldyna osyndaı asqaraly el maqsatyn qoıdy. Bul – ár qazaqstandyqtyń armany, el armany. Qazir qarasaq, sol arman adastyrmaı arnasyn taýyp keledi. Oǵan dálel kóp. HHI ǵasyr Qazaqstan Respýblıkasy úshin irgeli jańalyqtarmen, saıası, ekonomıkalyq, áleýmettik salalar­daǵy úlken tabystarmen bastaldy. So­nyń bir kórinisindeı, Elbasynyń jańa «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty Joldaýynda elimizdiń Máńgilik El bolýyna sara jol ashylyp turǵany aıqyndaldy. Onyń kóptegen negizderiniń biri retinde barlyq azamattardyń bostandyqtary men quqyq­taryn qorǵaýdy joǵary dárejede qamtamasyz etetin, halyqaralyq standart­tarǵa negizdelgen, táýelsiz sot júıesi quryldy. Osy oraıda «Máńgilik El» ıdeıasyn júzege asyrý jolynda otandyq sot júıesiniń alatyn orny qandaı degen zańdy suraq týyndaıtyny ras. Árıne, sot júıesi óziniń qataryn táji­rı­beli jáne ozyq oıly, tereń bilimdi, zań­dylyq pen ádildik qaǵıdattaryn erek­she baǵalaıtyn, halqyna adal, antyna berik azamattarmen tolyqtyra otyryp, mem­lekettik damýdyń ár kezeńderinde týyn­daǵan daýlardy, kúrdeli qoǵamdyq qaty­nastardy retteýde, qoǵamdyq tepe-teńdikti saqtaýda belsendi ról at­qarýy tıis dep bilemiz. Bul oıymyzdyń órnegin kóp jyldar boıy túrli joǵary mem­le­ket­tik qyzmetter atqarǵan, onyń ishinde Par­lament Senatynyń Tóraǵasy da, Bas Prokýror da bolǵan jáne búginde Joǵar­ǵy Sottyń Tóraǵasy mindetin qaı­ta­dan qoly­na alǵan, aıaýly halqy úshin bar zııa­ly ómirin arnap kele jatqan eldiń ar­daq­ty azamaty Qaırat Mámı de damyta tústi. Qaırat Mámı elimizdiń joǵarǵy sot salasyn 1999 jyldan 2009 jylǵa deıin basqarǵan jáne qazir de syndarly je­tekshilik etip keledi. Osy jyldar ishinde onyń ótkir usynystary men tikeleı aralasýy arqasynda otandyq sot júıe­sin jalpy tanylǵan standarttar men talaptarǵa jaýap beretin jańa deńgeıge kóterýge yqpal etken tujy­rym­dy qujattar men quqyqtyq akti­­ler daıyndaldy. Alqa bıler men ıývenal­dyq, ákimshilik, mamandandyrylǵan ekono­mı­kalyq sottardy qurýǵa, qamaýǵa sottar­dyń sanksııa berýine jáne sottardyń qyzmetin qamtamasyz etý men olardyń sheshimderin oryndaýǵa baıla­nysty birqatar zań aktileri daıyndalyp, tájirıbege engizildi. Atap aıtqanda, «Qazaqstan Respýblıkasy sottarynyń mártebesi men sot júıesi týraly», «Qazaqstan Respýblıkasynyń Joǵary Sot Keńesi týraly», «Sot oryndaýshylarynyń mártebesi men oryndaý óndirisi týraly», «Aralyq sottar týraly» konstıtýsııalyq zańdar daıyndalyp, Qylmystyq-prosessýaldyq kodeks, Azamattyq prosessýaldyq kodeks, Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksterge ózgerister men tolyqtyrýlar engizilip, sottardyń quqyq qoldaný tájirıbesinde kezdesetin ómirsheń máseleler boıynsha Joǵarǵy Sottyń birqatar normatıvtik qaýly­lary qabyldandy. Táýelsizdik jeńisin baıandy etý, jańa belesterdi baǵyndyrý, bolashaqtyń jos­paryn oılastyrý – ońaı sheshile salatyn máseleler emes, deıdi bul oraıda óz oıyn órbitken Joǵarǵy Sottyń Tóraǵasy. Degenmen, Elbasynyń dara da dana basshylyǵymen Qazaqstan halqy osy abyroıly da jaýapty mindetterdi ret-retimen júzege asyrýda. О́tken jıyr­ma eki jyl ishinde elimiz bıik belesterdi baǵyndyrdy. «Aldymen – ekonomıka, sodan keıin saıasat» degen ustanymdy basshylyqqa alyp, elimizdiń ekonomıkasyn damytý arqyly halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýǵa baǵyttalǵan refor­malyq úderister bizdiń jańa, jas memleket retinde durys baǵytpen alǵa qaraı júrip bara jatqandyǵymyzdyń dáleli boldy. Qazaqstan halqyna ortaq maqsattar men múddelerdi biriktiretin «Máńgilik Qazaqstan» jobasynyń usynylýy búginde tuǵyrynda nyq turǵan, bolashaǵyna kámil senetin, Otanyn súıetin, Elbasyn qurmetteıtin ardaqty halqy bar elde ǵana múmkin bolatyn jańalyq dep bilemiz. Osy jobany júzege asyrýǵa jarqyn jol ashatyn «Máńgilik El» ıdeologııasy belgilenip, halqymyzdyń bolashaǵyna degen senimderiniń eselep ósýine, maqsattary men murattarynyń artýyna kepildik berildi. Elbasy: «Máńgilik El» – jalpy qazaqstandyq ortaq sha­ńyraǵymyzdyń ulttyq ıdeıasy», – dep túıindedi. Munda, erekshe bir atap óter jaıt, 2050 jylǵa deıin Qazaq­stan álemdegi damyǵan, aldyńǵy qatarly 30 eldiń qataryna qosylýdy kózdegen strategııany júzege asyrýǵa tek memlekettik uıymdar ǵana emes, sonymen qatar árbir qazaqstandyq azamat óziniń perzenttik kózqarasy, adal eńbegi arqyly atsalysýlary qajet, dep oıyn damyta túsken Qaırat Mámı bul oraıda sot júıesiniń de negizgi mindetterine oıysty. Sondyqtan memlekettik bıliktiń derbes salasy, sot bıliginiń de qoǵamdyq damýynyń orny men róli aıqyndalyp, mindetteri belgilenýi tıis, deıdi ol. Jalpy sot júıesiniń damý joldaryn memlekettiń damý joldarynan bólek, ajyratyp alyp, baǵalaý múmkin emes. Sot bıligi – memlekettik saıası júıeniń quramdas bóligi, ajyramas bólshegi. Elimiz egemendik alyp, táýelsizdikke qol jetken alǵashqy jyldardan bastap sot júıesi qoǵamdyq zańdylyqtarǵa negizdelgen izdený, qalyptasý, damý joldarynan ótti. Osy jyldar aıasynda, bıliktiń derbes tarmaǵy retinde sot júıesi qoǵamdyq qatynastardyń ornyǵýyna, memlekettiń saıa­sı bedeliniń artýyna, zańdylyqtyń basty demokratııalyq qaǵıdalarynyń biri retinde baǵalanýyna úlesin qosty. Al Elbasynyń bastaýymen eldi kórkeıtýge arnalǵan jolda árbir sala qyzmetkerleri ortaq iske durys ári ornyqty úles qospasa onyń órkendeı qoıýy da eki talaı. Mine osy tusta birlik bar jerde tirlik bar degendeı, bilikti de, bilimdi adamdar óz salalary boıynsha bolashaqqa belgilengen sara joldy salyp, oıdaǵy mindetterdi az ýaqytyń ishinde júzege asyryp, eldiń damýyna úlken úles qosty. Sonyń biri Joǵarǵy Sot júıesi deımiz. Qaırat Mámıdiń jetekshiligimen Joǵarǵy Sottyń 2009-2011 jyldarǵa arnalǵan Strategııalyq jospary, Sottyq bilim berý tujyrymdamasy daıyndaldy. Joǵarǵy Sottyń Tóraǵasy retinde ol elimizdiń sot qaýymdas­tyǵy­nyń sezderin (3 sezd – 2001 jyldyń shildesi, 4-2005 jyldyń shildesi jáne 6- 2013 jyldyń qarashasy) uıymdastyrý men ótkizýge úsh márte qatysty. Jalpy sot qurylymy men sot óndirisinde túbegeıli ózgerister júzege asyrylyp, sýdıalardyń mártebesi men sottardyń táýelsizdigi nyǵaıa tústi. Oǵan dálel retinde kóptegen atqarylǵan sharalardy jatqyzýǵa bolady. Máselen, atqarýshy bıliktiń sottarǵa yqpalyn joıý sot reformasynyń ekinshi satysyndaǵy betburysty týǵyzdy. Oǵan Memleket basshysynyń 2000 jylǵy «Sot júıesiniń táýelsizdigin nyǵaıtý jónindegi sharalar týraly» Jarlyǵy úlken sebep boldy. Munda sottardyń jumysyn qamtamasyz etý qyzmetin Ádilet mınıstrliginen Joǵarǵy Sottyń sot ákimshiligi jónindegi komıtetine jáne jergilikti sottardyń ákimshilikterine berý kózdeldi. Mine, táýelsizdik alǵan jyldar aıa­syn­da Qazaqstan sýdıalarynyń salty sezi ótip, árbir sezde respýblıka sot júıe­siniń búgini jáne bolashaǵy týraly ózekti máseleler talqylanyp, memlekettik mańyzy bar sheshimder qabyldandy deı alamyz. Máselen, ótken jyly, qarasha aıynda bolǵan Sýdıalardyń VI sezinde Elbasy N.Nazarbaev otandyq sot júıesiniń tabysty eńbegin oń baǵalap: «Biz «Qazaqstan-2050» Strategııasyn temir­qazyq ete otyryp, sot júıesin jetil­dirýdi jalǵastyra berýimiz qajet. Eger de biz reforma jasaǵanda sot jú­ıe­sin, jalpy quqyq qorǵaý júıesin túzemesek, kózdegen maqsatymyzǵa jete almaımyz. Bizdiń azamattar sot júıesinde barlyq máselelerdi sheshýi kerek, óziniń quqyn qorǵaı alýy kerek», – dedi. Osy sózder sot júıesiniń memlekettiń saıası qury­lymyndaǵy alar orny men rólin jáne sot-quqyqtyq reformasynyń bola­shaqtaǵy damý baǵyttaryn aıqyn anyqtap berip otyr. Bul oraıda atalǵan reformalardy iske asyrýdyń bir tetigi retinde sottardy mamandandyrý isi óte qajet edi. Biraq bul ońaı sharýa emes. Onyń sheshimi qıyn túıindi máseleleri de barshylyq. Alaıda, ádil jáne qoljetimdi sot tóreligin qamtamasyz etý maqsatynda sot júıesin odan ári jetildirýdiń bir baǵyty – sottardy maman­dandyrý júzege asty.  2001 jyldyń qańtarynda Prezıdent Jarlyǵymen Almaty jáne Qaraǵandy qalalarynda tájirıbe retinde maman­dan­­dyrylǵan ekonomıkalyq sottar qu­ryl­dy. Sodan Prezıdenttiń 2002 jyl­­ǵy aqpandaǵy Jarlyǵymen maman­dandyrylǵan aýdanaralyq ekonomıkalyq sottar elimizdiń qalǵan barlyq 14 aı­ma­­­ǵyn­da ómirge kelse, Astana men Al­ma­­ty­­­da mamandandyrylǵan aýdanara­lyq ákimshilik sottar qurylyp, keıin 2004 jyldyń 9 qyrkúıeginde barlyq oblys ortalyqtary men iri qalalarda ashyl­dy. 2007 jyldyń 23 tamyzyndaǵy Prezı­dent­tiń Jarlyǵymen Astana jáne Almaty qalalarynda jasóspirimder jónin­degi mamandandyrylǵan aýdanara­lyq sottar qurylyp, keıin barlyq oblys or­ta­lyqtary men iri qalalarda jumys istedi. Munyń bári halyq úshin atqarylyp jatqan sharýalar ekeni beseneden belgili. О́ıtkeni, memlekettiń basty baılyǵy – halyq. Azamattardyń múddeleri qandaı jaǵdaıda bolsyn memlekettiń nazarynan tys qalmaýy tıis. Endeshe, osy uly zamana kóshinen sot júıesi de qalmaı, kerisinshe uly dúbirdiń aldyńǵy qatarynan oryn alýy qajet. Sebebi, Prezıdent: «Damyǵan eldiń negizi – ádil sot» dep tekke aıtqan joq. Adal jáne ádil sottyń qalyptasýyna jáne damýyna tek memleket qana qamqorlyq jasaı alady. Ekonomıkasy damyǵan, halyqaralyq sahnada saıası bedeli bar, kóregen Elbasy bar, halqy senim bildirip, árbir bastamasyna qoldaý kórsetip, bereke-birlikti, ultaralyq tatýlyqty saqtap otyrǵan elde ǵana ádil ári adal sot júıesi qalyptasady jáne damıdy dep tolyqtaı senimmen aıtýǵa sot júıesiniń qazirgi damý úrdisi de aıǵaq bola túsýde. Buǵan qol jetkizý úshin, joǵaryda aıtqanymyzdaı, birtalaı baspaldaqtardan ótýge týra keldi. Sonyń, ıaǵnı úzdiksiz eńbek pen tynymsyz izdenis arqasynda sot júıesin damytýdyń aıryqsha sáti týdy. Sot júıesin damytýdaǵy aıtýly kezeń dep 2007 jyly Negizgi Zańǵa engizilgen ózgeristerdi tilge tıek etýge bolady. Osy qabyldanǵan jańalyqtar arqyly, ıaǵnı solardyń ishinde tutqyndaýǵa sottyń sanksııa berýi azamattardyń bostandyǵy men konstıtýsııalyq quqyqtaryn qorǵaýdy arttyrdy. Sottarǵa osyndaı múmkindik berilgen soń tutqyndaý barysy qorǵaýshy ókilderiniń qatysýymen aıqyndala tústi. Bul óz kezeginde qýdalaý organdarynyń atalǵan jaza sharalaryn qoldaný jónindegi usynystaryn birshama azaıtýǵa ákeldi. Sóıtip, búgingi kúnderi qylmystyq úderis kezindegi sotqa deıingi qamaýǵa ushyraıtyndardyń sany úsh ese qysqaryp otyr. Máselen, 2007 jyly prokýrorlardyń sanksııasymen qamaýǵa alynǵandar sany 20 027 bolsa, 2012 jyly bul kórsetkish 12 685 boldy. Búginde Qazaqstan memleketiniń uıyt­qysy – Ata Zańymyz, myńdaǵan jyl­dar boıy qalyptasqan adamzat bala­sy­nyń jalpy qundylyqtaryn, ata-babalarymyzdyń ar-namysynan turatyn birlik, tynyshtyq ıdeıasyn boıyna sińirdi. Sot-quqyqtyq reformanyń bas­ty baǵyttarynyń biri – qol­danystaǵy zań­namany izgilendirý, ıaǵnı qoǵamnyń suranysyn eskere otyryp, zańdarǵa ózge­rister men tolyqtyrýlar engizý, jańa zańdar qabyldaý mindeti bolyp tabylady. Bul sózimizdiń dálelindeı, qazir Parlamentte «Qazaqstan Respýb­lı­ka­sy­nyń Qylmystyq kodeksi», «Qazaq­stan Res­­pýb­lıkasynyń Qylmystyq ister júr­­­g­i­zý kodeksi, «Qazaqstan Respýb­lıka­sy­nyń Qyl­mystyq-atqarý kodeksi» týraly zań­dar­dyń jobalary talqylanyp jatqany belgili. Sonymen qatar, «Qazaqstan Respýb­lıkasynyń sot júıesi jáne sýdıalarynyń mártebesi týraly» Konstıtýsııalyq zańyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly», sol sııaqty «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zań aktilerine sot tóreligin júzege asyrýdy ońaılatý jáne bıýrokratııalyq prosedýralardy azaıtý týraly» zań jobalary daıyn­da­lyp, Parlament Májilisiniń qaraýyna joldanǵan. Prezıdenttiń 2014 jylǵy 16 qańtardaǵy Jarlyǵyna sáıkes keıbir tolyqtyrýlardan ótken Qazaqstan Respýblıkasynyń 2010-2020 jyldarǵa arnalǵan quqyqtyq saıasaty týraly tujyrymdamasyna sáıkes qoǵamnyń qarqyndap damýy suranysynan týyndaıtyn jańa Azamattyq is júrgizý kodeksin qabyldaý mindeti sot-quqyqtyq reformasynyń basty baǵyttarynyń biri retinde kózdelip otyr. Sot júıesi qashanda ashyq jáne qol­jetim­di bolýy tıis. О́ziniń quqy­ǵy men bostandyǵy buzyldy dep esep­te­gen árbir azamat sot organdaryna júgi­ne alady. Soń­ǵy jyldary sot organdaryna júginýshi aza­mattar men zańdy tulǵalardyń qatary kóbe­ıip, qaralyp jatqan azamattyq, ákim­shilik quqyq buzýshylyq, qylmystyq ister­diń sany artýda. Árıne, bul kórsetkish qoǵam­dy zańsyzdyq jaılap ketti degen má­sele emes, kerisinshe halyqtyń sot or­gan­­daryna degen seniminiń artýyna, jurt­shylyqtyń quqyqtyq saýatynyń jetilgenine dálel bolady. Sonymen qatar, ekonomıkalyq qatynastardyń qarqyndap damýy, naryqtyq qatynastardyń el ómirine tereńdep enýi – jańa sanattaǵy daýlar sanynyń ósýine sebepterin tıgizip, sottarda qaralatyn isterdiń sany kóbeıe túsýde. Munyń bári halyqaralyq qaýymdastyqta da elimizdiń ustanǵan baǵyty úlgili eke­nin, alqa bıler sotynyń sheshimderi demo­kratııanyń ómirsheńdigin dáleldep berdi. Qaırat Mámıdiń bastaýymen 2004 jyly Qazaqstan Sýdıalar odaǵy Sýdıa­lar­dyń halyqaralyq assosıa­sııa­synyń (Meksıka, Vale de Bravo q.) jyl sa­ı­yn óte­tin 47-shi otyrysynyń sheshimi bo­ıyn­sha osy Assosıasııa múshe­li­­gine ádet­ten tys jaǵdaıda qabyl­dandy. Budan keıin 2011 jyly Ystambul qala­syn­da ótken 54 otyrysta Qazaq­stan Sýdıa­lar odaǵy Sýdıalardyń halyq­ara­lyq assosıasııasynyń tolyq­qandy múshe­si atandy. 2006 jyly «Alqa bıler týra­ly» jáne Alqa bılerdiń qaty­sýy­men qylmystyq sot óndirisin júr­gizý má­se­leleri boıynsha zań aktileri­ne óz­geris­ter men tolyqtyrýlar en­gizý týraly» zań dúnıege keldi. Bul qazaq­stan­dyq sot júıesin halyqaralyq stan­darttar negizine sáıkestendirý úshin kóp jylǵy izdenis, daıyndyq jumystarynyń nátıjesi edi. Osylaısha, bir maqsatqa, bir múddege atsalysýymyzdyń arqasynda respýblıka boıynsha qabyldanǵan sot qaýlylarynyń sapasy qanaǵattanarlyq deńgeıde dep baǵalaýǵa bolady, deıdi Tóraǵa. Bul aıtylǵandardy resmı dáleldeý úshin biz tómendegideı resmı statıstıkalyq derekterge de kóz saldyq. Sóıtsek, rasynda: 2013 jyly respýblıka boıynsha 47 466 qylmystyq is, 558 887 azamattyq is, 386 520 ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly, jıyny 992 873 is qaralyp, osy isterdiń ishinen 85 060 (8,6 %) is boıynsha shaǵymdar men narazylyqtar keltirilgen. Isterdi qaraý nátıjesinde nebári 11 332 is boıynsha sot qaýlylary kúshterin joıǵan nemese ózgertilgen, ıaǵnı bul kórsetkish 1,4 paıyzǵa teń bolǵan eken. Sonymen qatar, sońǵy jyldary sot júıesi men sýdıalardyń qyzmetteri týraly máseleler qoǵamda, baspasóz betterinde jıi talqylanyp, keıbir jaǵdaılarda oryndy-orynsyz syndar aıtylyp, teris pikirler estilip jatqanyn da bilemiz. Mundaı «qyzyǵýshylyqtardyń» basty sebebi sýdıalar atqaratyn qyzmettiń mańyzdylyǵynda dep túsiný qajet, ıaǵnı memlekettik bılikti sot tóreligi arqyly júzege asyrý, azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn shekteý týraly sheshimder qabyldaý, memlekettik organdar men laýazymdy adamdar qabyldaǵan sheshimderdiń zańdylyǵyn anyqtaý sııaqty joǵary jaýapkershilikti talap etetin máselelerdi sheshý sýdıalardyń ókilettikterine berilgen», deıdi Joǵarǵy Sot Tóraǵasy oıyn sabaqtap. Buǵan biz de qosylamyz. О́ıtkeni, Joldaýdan týyndaǵan mindetterge saı sot-quqyqtyq reformanyń bolashaqtaǵy basty damý baǵyttarynyń biri – sýdıa kadrlaryn daıyndaý, irikteý jáne tańdaý. Qazirgi ýaqytta otandyq sot júıesinde tereń teorııalyq bilimderin jumys tájirıbesimen ushtastyryp júrgen, saıası saýattylyqtary men kózqarastary joǵary, óz isine adal, bilikti mamandar qyzmet atqarady dep nyq senimmen aıta alamyz. Al osy oraıda sýdıalar qaýymdastyǵynyń qaınar kózi, altyn bastaýy bıler soty dep baǵalaǵan jón. Dalanyń danagóı danyshpandary Tóle bı, Qazybek bı, Áıteke bı, tipti, olardan da buryn ómir súrgen bizdiń dańqty babalarymyz qazaq qoǵamynyń, qazaq memlekettiginiń damýyna baǵasy joq úlester qosyp, al rýlar men taıpalardyń arasynda qalyptasqan daýlardy sheshýdiń qaıtalanbas joldaryn kórsetip, úlgilerin tanytty. Osylaısha dúnıe ózgerip, qanshama ǵasyrlar artta qalsa da adal sóz ben ádil bıliktiń jańǵyryǵy bizdiń jańa dáýirimizde de áli estilip tur. Endeshe, ózderiniń ómir joldaryn sot júıesimen baılanystyryp, sýdıalyq qyzmetti tańdap alǵan árbir azamat jańa zamannyń ádil bıi atalý úshin atalǵan ulttyq qundylyqtarymyzdan sýsyndap, tıisti qorytyndy jasaǵany jón. «О́z elimniń basy bolmasam da, saıynyń tasy bolaıyn» dep alǵa umtylyp, mejeli maqsat pen asyl muratqa jetýdi kózdegen azamat sýdıalyq qyzmetti abyroımen atqarýy tıis. Bul oraıda Q.Mámı: «Shyndyǵy sol, sýdıa bolý úlken jaýapkershilikti, tabandylyqty, ımandylyqty talap etedi. Memlekettiń múddesine, halyqtyń taǵdyryna nemquraılylyqpen qaraýǵa bolmaıdy. Sondyqtan da «Sýdıalyq etý – ári synaq, ári qasiret. Sýdıa bolǵan adam basyn báıgege tigedi. Sýdıalyq etýden bosaý qıyn, biraq osy tirlikten birden-aq bas tartqan lázim...», dep kezinde belgili arab oıshyly Muhammed ál Hýshanı tekke aıtpaǵan ǵoı. Osy pikirdi keltire otyryp, biz, ár dáýirde, ár ǵasyrda, ár elde sýdıa qyzmetine degen qoǵamdyq qyzyǵýshylyqtyń joǵary bolǵanyna, sýdıa qyzmetine úlken mán-maǵyna berilgenine kóz jetkizemiz», deıdi. Sot tóreligin júzege asyrýdyń jáne sot óndirisiniń barynsha ashyqtyǵyna qol jetkizýdiń eń tıimdi baǵytynyń biri – aqparattyq tehnologııalardy qoldaný bolyp tabylady. Bul jaǵynan alǵanda da qazaqstandyq sot júıesi TMD elderiniń arasynda alǵashqy bolyp, ıaǵnı sonaý 1999 jyly aqparattyq tehnologııalardy engizýdi bastap ketti. Osy tájirıbeniń negizinde 2004 jyly barlyq sottardy birtutas avtomattandyrylǵan sot óndirisi júıesin qurý týraly tujy­rym­dama jasaldy. Al 2007 jyly eli­miz­diń barlyq sottaryna Birtutas avto­mattandyrylǵan aqparattyq-saraptamalyq júıeni engizý tolyqtaı aıaqtaldy. Osy júıeniń arqasynda isterdiń sotqa túskende avtomatty túrde bólinýi, ákimdikter usynylǵan tizimderden alqa bılerdiń kezdeısoq tizimin jasaý sekildi mindetter sheshimin tapty. Al 2008 jyldan keıin sot júıesiniń vedomstvolyq jelisi sot statıstıkasyn qalyptas­tyrýǵa, elektrondy qujat aınaly­my­na kóshti. Qazirgi kúni ol qyzmet aıasyn odan ári keńeıtip, prosess kezinde beınekonferensııa baılanysy múmkindigin paıdalaný jáne aýdıo-beıne túsirýdi kózdeıtin elektrondy sot óndirisi engizilýde. Naqty aıt­qan­da, qaǵazbastylyqtan qutylyp, sot óndirisiniń jedeldigin arttyrý maqsatynda sot óndirisine qatysý­shy­lardy qulaqqaǵys qylatyn balama (elektrondy) pishimder qoldanylýda. Sonymen qatar, Memleket basshysynyń «Qazaqstan-2050 Strategııasy – qalyp­tasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty 2012 jylǵy Joldaýyna saı elektrondy sot óndirisiniń jańa deńgeıli úrdisterin qalyptastyrý úshin keshendi sharalar qabyldanýda. Jalpy elimizdiń sot júıesiniń maqsat­tary men mindetteri «Qazaqstan-2050» Strategııasynda kórsetilgendeı, mem­lekettik bıliktiń derbes salasy retin­de qoǵamda bolyp jatqan barlyq jańa bastamalar men ózgeristerge, ilgerileýge, eldiń damýyna quqyqtyq qoldaý kórsetý dep paıymdaý qajet. Al otandyq sot óndirisin damytýdyń basty baǵyttary Quqyqtyq saıasattyń 2020 jylǵa deıingi tujyrymdamasynda da aıqyn kórsetilgen. Demek, sot júıesin ári qaraı damytý barysynda ǵylym men tehnıkanyń eń úzdik jetistikterin, ıaǵnı aqparattyq tehnologııany paıdalaný qajet. Elbasy «Máńgilik El» ıdeıasyn tańda­ǵanda, eń aldymen, qaharman halqy­nyń jasampazdyǵyna, erjúrektiligine, eńbek súıgishtigine, birligine, bárinen buryn ádildigi men adaldyǵyna senim artqany sózsiz. Bul qatardan sottardyń da tabylatyndyǵy anyq dep bilemiz. «Máńgilik El» bolý oshaǵynyń otyn sóndirmeýge, urpaq tárbıeleýge, Otandy súıýge, salt-dástúrlerimizdi, ádet-ǵuryp­tary­myzdy dáripteýge, qoǵamnyń zańdary men erejelerin saqtaýǵa shaqyra­dy. Qazaqstan halqy dep atalatyn alyp kúsh­tiń quramdas bóligi, belgili bir bólshe­gi – bizder, sýdıalar qaýymdastyǵy bo­lyp tabylamyz. Bizdiń adal eńbegimiz qoǵam­ǵa óte qajet, bizdiń eńbegimizdiń nátı­jesi bolashaq jańǵyrýymyzdyń, kemeldenýimizdiń kepili. Zań talaptary saqtalǵan jerde tártip bolady, al tártip bolǵan jerde eńbektiń jemisi mol bolady. «Máńgilik El» – búkil qazaqstandyqtarǵa ortaq ulttyq ıdeıa. Atalǵan ıdeıa – bizdi bolashaǵymyzdyń jarqyn jeńisteri men tolaǵaı tabystaryna jol ashatyn jaryq juldyzymyz», deıdi Qaırat Ábdirazaquly. Biz de bul aıtylǵandarǵa tolyqtaı qosylamyz. О́tken jyldar ishinde birtin­dep jáne maqsatty túrde sottardy mate­rıal­dy-tehnıkalyq qamtamasyz etý júrgizildi. Birneshe qurylys salynyp, kúrdeli jóndeýden ótkizilip jáne sottarǵa arnalyp 153 ǵımarat alyndy. Sot otyrys­tary ótkiziletin zaldardyń kóbi qaıta jaraqtandyrylyp, tehnıkamen qamtamasyz etildi. Sóıtip, sýdıalardyń áleýmettik-quqyqtyq mártebesi jáne sot júıesiniń qarjy-ekonomıkalyq negizi de nyǵaıa tústi. Osylaısha búgingi tańda sýdıalardyń konstıtýsııalyq mindetterin tıimdi atqarýy úshin sot tóreligin júzege asyrýda barlyq jaǵdaı jasalǵan dep aıtýǵa tolyqtaı negiz bar. Endeshe, tútini túzý shyqqan, urpaǵy erteńine senimmen qaraıtyn, armany aqıqatqa aınalǵan Qazaq eliniń Máńgilik El bolýyna aq jol ashylsyn dep tileıik. Halqymyzdyń osy uly armany, asyl muraty oryndaldy. Oryndala da beredi. Aleksandr TASBOLATOV, «Egemen Qazaqstan».