BEIBITShIL BOLMYSYMYZDYŃ BELGISI
Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń týǵan eli ǵana emes, sonymen birge, álem halqynyń beıbit ómiri jolynda atqarǵan perzenttik paryzy týraly kóp aıtýǵa bolady. Muny álemniń áıgili saıasatkerleri de moıyndap otyr. Osydan birneshe jyl buryn «Bike for Peace» uıymynyń jetekshisi, norvegııalyq tarıhshy Tore Naerland «Qazaqstannyń ıadrolyq qarýǵa qarsy atqarǵan qyrýar jáne jansebil jumysy týraly barsha álemdik qoǵamdastyq bilýi tıis» dep atap ótkeni málim.
Tolyǵyraq toqtalsaq, Tore Naerland myrza Qazaqstandaǵy ıadrolyq qarýsyzdaný tarıhy jaıynda aıta kelip, «Qazaqstannyń ıadrolyq qarýsyzdaný tarıhy jáne osy eldiń jappaı qyryp-joıatyn qarý-jaraqty taratpaý úderisine úles qosýy 1991 jyldan bastaý alady. Ol kezde Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev kóregendik tanytyp, qýaty jaǵynan álemde ekinshi orynda turǵan Semeı polıgonyn jabý týraly sheshim qabyldady. Qazaqstan aýmaǵynda 1400 ıadrolyq oqtumsyq ornalasty. Osyndaı ıadrolyq arsenal Ulybrıtanııa, Fransııa men Qytaıdy eki orap alatyn. 1994 jyly N.Nazarbaev ıadrolyq qarýdan bas tartý jónindegi tarıhı sheshimin shyǵarǵannan keıin, Ýkraına men Belarýs ta osy izgi joldy tańdady. Osydan keıin Qazaqstan barlyq ıadrolyq qarýdan jáne oǵan qajetti ınfraqurylymnan qutylyp, oqtumsyqtar shahtalaryn tolyǵymen joıdy. Budan basqa, Qazaqstan baıytylǵan ýrandy qaýipsiz qalypqa túsirý boıynsha birqatar jobalardy júzege asyrdy. 2009 jyly Qazaqstan álemdegi alǵashqy ıadrolyq qarýdan azat aımaq qurý isine belsene qatysty. 2010 jyly tamyzdyń 10-y kúni Qazaqstan Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy halyqaralyq is-qımyl kúnin atap ótti. Bul kún Nursultan Nazarbaevtyń usynysymen Birikken Ulttar Uıymynyń Bas Assambleıasynda qabyldanǵan bolatyn», degen-tin.
Halqymyzda «qolda barda altynnyń qadiri joq» nemese «aǵaıyn bar bolsań, kóre almaıdy, joq bolsań, bere almaıdy» degen sóz bar. Sondyqtan, barymyzdy baǵalap, narymyzdy saralap otyrǵan sonaý kári qurlyqtaǵy eýropalyq «Bike for Peace» uıymyna jáne onyń jetekshisi, norvegııalyq tarıhshy Tore Naerland myrzanyń Qazaqstan memleketine, onyń basshysyna hám halqyna qarata aıtqan bir aýyz jyly sózine tek qana alǵys aıtqan lázim.
Uıym jetekshisi jazǵan hatta aıtylǵandaı, Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń ıadrolyq qarýǵa qarsy kúreste negizgi qozǵaýshy kúshtiń biri bolyp tabylatyndyǵy jalǵan emes. Muny tek «kórmes – túıeni de kórmes» nemese taskereń saıasatshylar ǵana moıyndamas. Osydan úsh jyl buryn 29 tamyzda Qazaqstan jurtshylyǵy ıadrolyq polıgonnyń kúli kókke ushqanyna 20 jyl tolǵanyn atap ótti. Onyń da sebebi bar. О́ıtkeni, joǵaryda atap kórsetkenimizdeı, BUU Bas Assambleıasy Qazaqstan basshysynyń usynysy boıynsha Semeı polıgony jabylǵan 29 tamyzdy búkil álem boıynsha Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy halyqaralyq is-qımyl kúni dep jarııalaǵan bolatyn. Tamyz aıyna kelsek, ol da adamzat balasy úshin taǵdyrly-talaıly aı. Mysaly, 1945 jyly 6 tamyzda Amerıka Qurama Shtattary Japonııanyń Hırosıma jáne Nagasakı qalalaryna atom bombalaryn tastaǵany málim. Sondyqtan, álem halyqtary nazaryn ıadrolyq jáne jappaı qyryp-joıý qarýlaryn taratpaý máselesine aýdarýǵa arnalǵan is-qımyl kúnin Qazaqstan halqynyń qarýsyzdanýdaǵy kóshbasshylyq rólin jalpaq jahanǵa laıyqty túrde pash etý dep te túsinýimiz qajet.
Keńes Odaǵynyń marshaldary men generaldary Semeı dalasynda 42 jyl boıy ıadrolyq synaq júrgizdi. Onyń zardaby adam tózgisiz bolǵany aıtpasa da túsinikti. Belsizdik pen bedeýlikten jas shańyraqtar shaıqalyp, birinen keıin biri ortasyna túsip, kúırep jatsa, al kemtar jandar qaıǵysyn tilmen aıtyp jetkizý múlde múmkin emes edi. Sol tusta Qazaqstan bıliginiń basynda Nursultan Nazarbaevtyń ornynda basqa bir «birinshi» bola qalǵan jaǵdaıda, ol aza boıyńdy qaza qylatyn bul qasiretke núkte qoıar ma edi, qoımas pa edi, dep te qobaljı oılaısyń.
Adam jasy ulǵaıyp, oıy kemeldene túsken saıyn tarıhı, saıası kitaptardyń da «qyzyǵyna» berile bastaıdy. Jaqynda Nursultan Nazarbaevtyń «Beıbitshilik kindigi» degen kitabyn qaıta bir oqyp shyqtym. Sonda mynandaı joldar bar eken. Oqıyq.
«1989 jyly 30 mamyr kúni Almaty-Ile aýmaqtyq saılaý okrýginen KSRO Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty retinde Keńes Odaǵynyń eń joǵarǵy zań shyǵarýshy organynyń minberinen sóıleýime týra keldi. Aıtylatyn áńgime kóp, al reglament qatań. Sezde tóraǵalyq etken Mıhaıl Gorbachev kózildiriginiń shynysy jaltyldap, muqııat, saqtana qaraıdy: jarııalylyq jaqsy, biraq shamańdy da bil degendeı. Ornymnan tura berip, bárin, ásirese, eń bastysyn aıtyp úlgerem be dep oıladym... Minberden sóılep turyp «1949 jyldan beri jumys istep kele jatqan, jarylystardy áýeli jer betinde bastaǵan Semeı ıadrolyq polıgony týraly aıtqym keledi. Sol kezden beri tóńirektegi jurt sany tórt ese ósti. Biraq áskerıler bizdi «synaqtar adam densaýlyǵyna, tipti, paıdaly-mys» dep sendirgisi keledi. Biz munyń búginde memlekettik qajettilik ekenin bilemiz. Biraq atom jarylystarynyń aınaladaǵy ortaǵa áserin shyndap tereń taldaý, bul týraly jurtqa aıtyp berý kerek qoı. Sol jerlerde kún keshetinderdiń ómirin jaqsartýǵa qajet birshama shyǵyndy aıtpaǵannyń ózinde...» degen sózderimnen keıin-aq halyq depýtattary arasynda, ásirese, zaldyń tórtten birin quraıtyn áskerı kıimdi depýtattardyń arasynda áldebir qozǵalys bastalǵanyn baıqadym. Birdeńe shamaly ózgergendeı edi.
Neniń ózgergenin baıandamadan, sózden keıin túsindim. Qatynas ózgergen edi. Eldiń eń basty strategııalyq obektisine qastandyq qoı! Yryń-jyryń bastalyp júre berdi. Kýlýarda estimegen sózim joq. «Úıdiń qoqysyn» shyǵaryppyn (?), saıası «upaı» jınappyn, satylyp ketippin (kimge ekenin aıta qoımady), aqyr aıaǵynda, eń aýyr aıyp – derjavamyzdyń qorǵanys qabiletin búldirippin. Al bul kezde, 1989 jyldyń naq basynan bastap bizdiń qazaqstandyq halqymyz, keńestik úıden «ıadrolyq qoqysty» shyǵaryp tastaýdy armandap, ajal polıgonyna qarsy kóterilgen bolatyn. 1989 jyly 28 aqpanda Semeı ıadrolyq polıgonynda jer qoınaýyndaǵy sátsiz aıaqtalǵan jarylys saldarynan aınaladaǵy ortaǵa radıoaktıvti gaz shyqqany týraly habar jetken soń, Almatydaǵy Jazýshylar úıi janynda qarsylyq mıtıngisi ótti de, ol halyqaralyq antııadrolyq «Nevada-Semeı» qozǵalysynyń qurylýyna túrtki boldy, ony álemge tanymal aqyn ári qoǵam qaıratkeri Oljas Súleımenov basqardy».
Nursultan Nazarbaevqa Prezıdent bolyp saılanǵannan keıin de «halyqqa aımaqtyq astam ıadrolyq derjava kerek pe, álde beıbitshilik aýmaǵy kerek pe?» degen saýalǵa jaýap tańdaý kerek boldy. Mysaly, sol tusta Qazaqstan aýmaǵynda qandaı jeleýmen bolsa da ıadrolyq qarýdy qaldyrý kerektigin keıbir saıasattanýshylar, sarapshylar, birqatar áskerıler, jekelegen qoǵamdyq qozǵalystar, sonyń ishinde «Azat», «Alash» qozǵalystary men birqatar basqa da qoǵamdyq birlestikterdiń belsendileri tótesinen málimdegen. Pikirtalasqa BAQ-tar da «maı» quıa tústi. Sol tusta Qarýly Kúshter polkovnıgi bir bedeldi gazet betinde «Tejeý qarýynsyz (bul jaǵdaıda ondaı nárse ıadrolyq qarý) qalyp, biz ártekti avantıýrıster úshin esigimizdi shalqasynan ashyp tastamaımyz. Bizdiń shekaralarymyzdyń qaýipsizdigine qazir kim kepildik bere alady? Álde shynynda da, bizdiń qorǵaýǵa tatyrlyq eshteńemiz joq pa? Iаdrolyq qarýsyz biz Kýveıtten kúshtimiz be?..» degen sarynda namysty qamshylaıtyn aýyr sózder de aıtty.
Biraq dana halyq degenine arqa súıegen Elbasy óz sheshimin ózgertken joq. Prezıdent Nursultan Nazarbaev sátti mınýty soqty-aý degen kezde Semeı ıadrolyq polıgonyn óziniń eń alǵashqy tarıhı Jarlyqtarynyń birimen, tipti, Keńes ókimeti áli taramaǵan tusta-aq jaýyp tastady. Sóıtip, áskerı shen-shekpendilerdiń óktemdigi men qoqan-loqqysyna qaramastan, el men jer múddesi jolynda asa kúrdeli sheshim qabyldanyp, Elbasynyń adamzat balasynyń beıbit ómirin qalaıtyn aıryqsha aqjúrektiligi tanyldy. Sol tusta qalyń eli qazaǵy da Elbasyn biraýyzdan qoldap, Ulytaýdaı uly iske Qarataýdaı qorǵan bola bildi. Mine, sodan beri Qazaqstan men onyń basshysy ıadrolyq qaýip-qaterdi azaıtý men taratpaý baǵytyndaǵy jahandyq úderistiń belsendi qatysýshysy bolyp keledi.
Bul turǵyda Tore Naerlandtyń Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevqa arnap: «Biz ózimizdiń qyzmetimiz arqyly Sizdiń elińizdiń ıadrolyq qarýdan qalaı azat bolǵandyǵyn, búkil dúnıejúzi boıynsha ıadrolyq qaýip-qaterdi azaıtý jolynda qalaı kúresip jatqandyǵyn, Sizdiń elińizdiń polıgon aýmaǵyn qalaı saýyqtyryp jatqandyǵyn búkil álemge kórsetkimiz keledi. Men muny, shyn máninde, búkil álem bilýge tıisti úlgi dep sanaımyn!» degen sózin eshqashan umytpaýymyz kerek.
Kósemáli SÁTTIBAIULY,
«Egemen Qazaqstan».
TARAZ.
