QAZAQSTAN – JAHANDYQ QARÝSYZDANÝ BASTAMAShYSY
Eń alǵash Semeı qalasyna kelgen saparynda «Nevada-Semeı» qozǵalysynyń birqatar sharalaryna qatysqan, sol qozǵalystyń belsendi múshesi bolǵan qalalyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy Amantaı Doǵalaqov 2009 jyly Semeıde ótken «Beıbitshilik mıssııasy» mıtıngisinde Elbasy Nursultan Nazarbaevpen de tikeleı kezdesken bolatyn. Sol jıynda Elbasy alǵash ret synaq bombasy jarylǵan 29 tamyz kúnin Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy halyqaralyq is-qımyl kúni dep jarııalaýdy usynyp, bul usynys BUU tarapynan tolyq qoldaýǵa ıe boldy.
Biz sáti kelýine oraı «Nevada-Semeı» halyqaralyq antııadrolyq qozǵalysy eń alǵash ret qalaı bastaldy jáne Semeı synaq polıgony qalaı jabyldy, mine, osy máseleler jóninde eń alǵashqy kózkórgen kýálerdiń biri Amantaı DOǴALAQOVTY áńgimege tartqan edik.
– Amantaı Aıtmyrzauly, bıyl «Nevada-Semeı» halyqaralyq ıadrolyq qarýǵa qarsy qozǵalysyna 25 jyl tolyp otyr, shırek ǵasyr buryn halyqaralyq mańyzy bar osy iske qalaı keldińiz?
– Men ol kezde oblystaǵy Jańasemeı aýdanynda basshylyq qyzmette edim, osy iske búkil halyq bolyp kirisken soń, qozǵalystyń óz aýdanymyzdaǵy tóraǵasy retinde saılandym. Búkil halyq jumylyp, mıtıngke shyǵa bastadyq. Qýǵyndaýǵa ushyradyq. 1991 jyly 29 tamyzda Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaev Semeı polıgonyn tarıhı Jarlyǵymen japqan kezde biz úshin aq túıeniń qarny jarylǵan kún edi. Bul kúndi men kózime jas alyp turyp esime túsiremin.
Bir kúni aýdanymyzǵa qarasty Shúlbi kentindegi «Energetık» kınoteatryna aqyn Oljas Súleımenov kelgeli jatyr degen habar aldyq. Aıta keteıin, Shúlbide GES bar, ol KSRO kólemine mańyzdy qurylys. Ony qadaǵalaıtyn ErtisGesstroı basqarmasy tikeleı Máskeýge baǵynatyn. Aýdan basshysy bolǵandyqtan, qaramaǵynda 5 myńdaı jumysshysy bar kásiporyn tirligi de meniń nazarymda. Ertis-Gesstroı basqarmasyna qarasty osy basty jumys orny Shúlbi GES-i bolatyn. Turǵyn úıler, elektrstansalaryn, kásiporyndar salýmen aınalysady. Onyń ústine Ertis-Gesstroıǵa búkil KSRO boıynsha jumysshylardy ákeldi. Shyny kerek, qazaq bolǵan soń búkil aýdan, aýyl bolyp kókónis, et, sútpen qamtamasyz etip, asyrap otyrdyq. Bizdiń aýylymyzdyń da jastary sonda jumys istedi. Jumysshylar negizinen Serebrıansk, Semeı, Shúlbi, Taldyqorǵan, О́skemen, Tekeli, Rýbsovsk, Qapshaǵaı, Tıýmen oblysyndaǵy Sýrgýt qalalarynda mańyzdy nysandar, gıdroelektrstansalar saldy. Sondaı-aq, Semeıde JEO-1 men JEO-2-ni keńeıtti.
1989 jyldyń aqpan aıy bolatyn. KSRO Joǵarǵy Keńesine depýtattyqqa saılaný barysynda Shúlbidegi saılaýshylarymen júzdesýge aqyn Oljas Súleımenov keldi. Joǵaryda aıtqanymdaı, jergilikti «Energetık» kınoteatrynda kezdesý ótti. Shyǵarmashylyǵy jaıly áńgimeleı kele ulttar dostyǵyna oraı joldary bar óleńderin oqydy. Maǵynasynda Qazaqstanǵa ártúrli joldarmen, sebeptermen kelgen túrli ult ókilderiniń taǵdyryna degen baýyrmaldyq, janashyrlyq bar. Shyny kerek, óleń maǵan qatty áser etti. Qazaqy dastarqan jaıyp, Oljasty ulttyq salt-dástúrge saı kútip jatyrmyz. Men aýdan basshysy retinde uıymdastyrýshylyq jaǵyna jaýap beremin. Osylaısha, Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn jabý jolynda «Semeı-Nevada» halyqaralyq antııadrolyq qozǵalysynda birge jumys isteı bastadyq.
– Soǵystan sońǵy kezeń, elýinshi jyldardyń basynda Semeıdegi jarylystar halyq úshin tym túsiniksiz bolǵan edi. Qan maıdannan ábden eseńgirep qalǵan qazaq aýyldarynyń jaǵdaıyna eshkim mán bermedi. Birden synaq jarylystary bastaldy. KSRO-nyń áskerı-óndiristik kesheni qýattylyǵy jaǵynan kúsheıip, ekonomıkaǵa ǵana aralasyp qoımaı, ǵylymdy da óz baǵytynda damytýǵa kúsh saldy.
– Nesin aıtasyń, 1949 jyldyń 29 tamyzynda basymyzǵa qasiret tóndi. Men 1946 jyly polıgon mańyndaǵy Sarbulaq aýylynda dúnıege keldim. Kózimdi ashqaly qyryq jyl boıy kórgenim atom jarylysy. Aýylymyzda ishten kemtar bolyp týǵandar, ózine ózi qol salǵandar shekten tys kóbeıip ketti. Bizdiń aýylda áskerı adamdar paıda bola bastady. Olar bizge atom jarylady dep aıta ma? Joq, Keńes ókimetiniń qaýipsizdigi úshin tyń qadamdar jasap jatyrmyz dep qoıady. Keıde bizge kelip túsindiredi. Jer qozǵalýy múmkin, biraq qoryqpańyzdar, esik-terezeni, peshtiń aýzyn myqtap jaýyp, dalaǵa shyǵasyzdar, deıdi. Bomba jarylady demeıdi. Degen kúnde de biz qaıda baramyz.
Men es bilip, ózim shamalas balalarmen ınternatta oqyp júrgen kezim. Jarylys bolar kezde bizdi jınap alyp, Artezıan qudyǵy degen jerdegi shuńqyrǵa alyp kelip, etpetimizden jatqyzady. Ústimizdi odeıalmen jabady. Biraq, bar bolǵyr balalar oınap, ne bolady eken kóreıikshi dep qyzyǵyp, betimizdi ashyp tastaımyz. Ornymyzdan turyp ketemiz. Aldymen shynynda da jer qozǵalady, aspannan úlken sańyraýqulaq shyǵady. Jyly bir lep keledi. Sóıtsek, bul radıasııa eken ǵoı. Ony qaıdan bileıik. Adamdar jer silkinip basylǵansha 5-10 mınýt dalada turady. Al jan-janýarlar, tilsiz maqulyq birdeme sezgendeı shyńǵyryp, ulyp esteri shyǵyp ketedi. Itter men sıyrlar qosyla topyrlap taý-tasqa qashqanyn sol kezde kórdik.
– Jer-dúnıeni titirentken ıadrolyq polıgon jabylǵanmen, jarasy jazylmaǵan jer men qaıǵy shekken el qaldy ǵoı. Siz aýyl sharýashylyǵy salasynda jumys istep júrdińiz, qolyńyzda qandaı aqparattar boldy?
– Semeı polıgonynyń aýmaǵy 18,5 myń sharshy shaqyrymdy qurady. Quramyna Semeı, Pavlodar, Qaraǵandy oblystarynyń keıbir aýdandary kirdi. Reseıdiń Omby, Tom qalalary da jaqyn ornalasqan. Semeı polıgonynan 1,5 mln. adam zardap shekti. Myńdaǵan adam múgedektikke ushyrady. 1997-1998 jyldary BUU sheshimimen bizge donorlyq kómek retinde 43 mln.dollar berý kerektigi aıtyldy. 1999 jyly Tokıo konferensııasynda donorlyqqa Japonııa, Shveısarııa, AQSh elderi qosyldy. Semeı jeriniń basty ekologııalyq problemasy tek qana ıadrolyq synaq polıgonynyń zardaptary. Burynǵy polıgon aýmaǵyn soǵys atomynan beıbit atomǵa kóshirý maqsatynda Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń sheshimimen Kýrchatovta Ulttyq ıadrolyq ortalyq qurylyp, óz jumysyn bastaǵan edi. Ortalyq dırektory, ǵalym Erlan Batyrbekovpen kezdesýimizde belgili bolǵandaı, burynǵy polıgon jeri qazir úsh aýdanǵa bólingen. Birinshisi ekonomıkalyq tıimdiligi bar, turǵyndarǵa ómir súrýge jáne aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa qolaıly bolsa, ekinshisi áli de bolsa zertteýdi qajet etetin jarasy jazylmaǵan jerler. Al úshinshi aýdan tyıym salynǵan, ıaǵnı adam aǵzasyna qaterli radıasııalyq bólshekteri basym óńir bolyp tabylady.
Iаdrolyq polıgonnyń zardaptary ońaı kete qoımaıtyny anyq. Jerdi tazartyp, Hırosıma, Nagasakı qalalarynyń deńgeıine jetkizý úshin ýaqyt kerek. Qazaqstannyń ǵylymy jete damyǵany jón. Árıne, bul rette Ulttyq ıadrolyq ortalyq akademık Erlan Ǵadiletulynyń jetekshiligimen tyńǵylyqty jumystar jasap jatyr. Biraq munyń álemdik deńgeıdegi ekologııalyq problema ekendigin umytpaǵan jón. 1998 jyly Semeı ıadrolyq synaq polıgonynyń zardaptaryn joıý úshin BUU-nyń 53-sessııasynda qabyldanǵan quny 7,8 mln. AQSh dollary turatyn 6 ekologııalyq jobanyń bireýi ǵana júzege asty. Ol – «Semeı ıadrolyq synaq polıgonyndaǵy jerdi paıdalaný strategııasy». Jaqynda ǵana júrgizilgen radıologııalyq zertteýler nátıjesinde belgili bolǵanyndaı, Shaǵan ózeni trıtıı radıoızotobymen lastanǵan. О́zenniń ústińgi qabatynyń keıbir bólikterinde zııandy zat qalypty mólsherden 40 esege artyp ketipti. Bul sol jerdiń turǵyndaryna aýyz-sý jáne kókónis, taǵam arqyly juǵý, ótý qaýpin týǵyzýda. Jerasty sýlarynyń radıoaktıvti qaldyqtarmen bylǵanýy «Balapan» ıadrolyq synaq alańynda ótken jarylystardyń áserinen bolyp otyr. Sondyqtan da, osy problemany jete zerttep, jiti baqylaýǵa alǵan Ulttyq ıadrolyq ortalyq «Qazaqstandaǵy atom energetıkasynyń damýy» atty bıýdjettik baǵdarlama aıasynda jumystar júrgizýde.
Árıne, biz durys jolda turmyz. Sapaly ári tegin medısınalyq qyzmet, tólemaqylar, eń bastysy, jaralanǵan jerdi emdeýde qaladaǵy kommersııalyq emes uıymdar assosıasııasynyń prezıdenti Sultan Omarulymen de tyǵyz qarym-qatynastamyz. Jerdi saýyqtyryp, halyqqa, sharýashylyqqa qaıtarý kerek. Mine, osyǵan oraı biz birneshe jyl qatarynan Kýrchatovtaǵy Ulttyq ıadrolyq ortalyqpen de baılanys ornatyp, jumys jasaýdamyz. Elbasy Nursultan Nazarbaev búginde ǵalymdarǵa polıgonnan qalǵan jerlerdi ekologııalyq jaǵynan saýyqtyryp, 95 paıyzyn aýyl sharýashylyǵyna qaıtarýdy tapsyryp otyr. Ertis mańyndaǵy jerlerdiń qaıta túleýine múmkindik bar. Bul múmkindik júzege assa, Pavlodar óńiriniń de sharýa qojalyqtarynyń jerleri ulǵaıýy múmkin.
Prezıdenttiń jerlerdi qaıtarý jónindegi tapsyrmasyn oryndaýda alǵashqy jetistikter de joq emes. Máselen, polıgon aýmaǵynyń soltústigi tolyqtaı tekserilip bitti. Osy tusta turatyn polıgonnan zardap shekken Sarjal aýylynyń turǵyndary aýylsharýashylyq jerlerine qol jetkizgendikteri úshin Ulttyq ıadrolyq ortalyqtyń dırektory Erlan Batyrbekovke, ekologııa jáne radıasııalyq qaýipsizdik ınstıtýtynyń dırektory Sergeı Lýkashenkoǵa rahmetterin aıtyp, hat jazypty.
Iá, qyryq jyl boıy synaq alańynyń tiri tyshqanyna aınalǵan qazaq halqy basynan keshken qasiretin umytqan joq. Bul jóninde bolashaq urpaq ta máńgi-baqı este saqtaǵandary jón. Búgingi kúnde Ulttyq ıadrolyq ortalyqtyń janynan polıgon tarıhy murajaıy ashylǵan.
– Osy kúnderi Nıderland álemdegi eń bedeldi saıasatkerlerdiń bas qosqan alańyna aınaldy. Jahandyq ıadrolyq qaýipsizdik sammıtine jınalǵandar Elbasymyzǵa erekshe qurmet kórsetýde, onyń bir dáleli Nıderlandtaǵy Nursultan Ábishulynyń qurmetine arnalyp, poshtalyq marka men qyzǵaldaqtyń jańa sorty shyǵarylýy. Memleket basshysynyń osynaý el taǵdyryn oılap, jol tartqan sapary týraly ne aıtar edińiz?
– El Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Nıderland jerinde ıadrolyq qarýdy qaýip dep taný kerek, Qazaqstannyń bulaı dep aıtýǵa moraldyq quqyǵy bar. Biz eń iri ıadrolyq synaq polıgondarynyń birin japtyq, 40 jyl ishinde Semeı polıgonynda 570 ıadrolyq jarylys jasaldy, dep nyqtap aıtty. Bizder, polıgon zardabyn tartqandar, ábden rızamyz. Kelissózder jemisti deýge negiz bar. Birden eki qujat qabyldandy. Jýyq arada Qazaqstan-Nıderland Iskerlik keńesi qurylyp, eki el Syrtqy ister mınıstrlikteri saıası keńester almasýǵa ýaǵdalasty.
Qoryta aıtqanda, Qazaqstan Prezıdenti – Semeı synaq polıgony men ıadrolyq arsenaldy saqtap qalý qajet degen pikirge áý bastan úzildi-kesildi qarsylyq kórsetip, batyl sheshim jasaǵan basshy. Bul ustanym álem elderinde qoldaýǵa ıe boldy. Qazir kóptegen elderge osyndaı batyldyqpen naqty sheshim jasaı alatyn basshylar kerek sekildi. Elbasynyń endi halyqty saýyqtyrý baǵytynda oń qadamdarǵa baryp otyrýy quptarlyq is.
Áńgimelesken
Raýshan NUǴMANBEKOVA.
SEMEI.
