Qasıetti kúı óneriniń shyraqshysy

Ol – Jetisý kúıshilik mektebin qaı­ta jańǵyrtqan tuńǵysh folklortaný­shy, osy taqyryp aıasynda dıssertasııa qorǵaǵan hám hrestomatııalyq kúı jınaqtaryn jazǵan óreli ǵalym. Sanaly ǵumyrynda Jetisýmen qatar Arqa, Qarataý, Altaı, Ile, Baıólke aımaq­tarynyń kúıshilik murasyn jı­naq­taýmen aınalysty, olardy júıe­ledi, kásibı mektep túzip ǵylymı aına­lymǵa enýine ter tókti.

Ol – «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasymen shyqqan kúı anto­lo­gııa­larynyń («Máńgilik saryn-1», «Máń­gilik saryn-2», «Qazaqtyń 1000 kúıi») alǵashqy avtorlarynyń biri. Osy jobalar barysynda muraǵatta jatqan kóptegen týyndylardy qaıta saraptady, kúıshilik aımaqtaryn anyqtady, sheteldegi qandastarymyzdyń eskeril­meı qalǵan asyl muralaryn kúıtabaqqa jazdy.

Ol – halyqaralyq deńgeıdegi «As­tana-Arqaý», «Astanaǵa tartý» sııaq­ty óner festıvaldarynyń ótýine uıytqy boldy, túrki halyqtary óner­paz­darynyń bir sahnada bas qosýy­na yqpaly tıdi. О́zi de ónerimen kóp­shiliktiń yqylasyna bólendi.

Ol – dástúrli kúı óneriniń maıtal­many. Bazaraly tabıǵatynan dala dás­túrimen sýsyndaǵan kúı jyraýy edi, dombyrasynyń qulaq kúıin babasy Qojekeniń kertolǵaý kúılerinen bastap, áıgili Sybanqul, Mergenbaılardyń muńly qońyrlaryna jalǵastyryp taraýlata shertetin epıktik qasıet ıesi boldy. Baıjigit, Táttimbet, Toqa, Súgir, Beısenbi, Áshim, Qaıraqbaı, Áıken kúılerin de asa sergek sezimmen shertip radıonyń altyn qoryna jazyp qaldyrdy.

Ol – qazaq radıosynyń aldyńǵy qatarly qaıratkeri. Radıoda eńbek etken jyldary kóptegen rýhanı joba­lardyń bastamashysy boldy. Qazaq mýzykasynyń nasıhatyna aıanbaı ter tókti. El arasyndaǵy dástúrli kúıshi­lerdiń murasyn jazyp alyp «Altyn qorǵa» engizdi. Dına men Ábikenniń sý tıip búlingen taspalaryn restavrasııalady, olardy sıfrly formatqa kóshirip halqymen qaıta tabystyrdy. Konserttik baǵdarlamalardyń, mádenı taqyryptaǵy mańyzdy radıo­habarlardyń avtory boldy.

Ol – kásibı folklor jınaýshy. Jarqyn Shákárimmen birge Máskeý­diń dybys jazý arhıvinen akademık Ahmet Jubanov shertken kóne kúı­ler­diń kóshirmesin elge ákelip súıin­shilegen azamat. Qytaıdaǵy Ile, Al­taıdaǵy, Muńǵulııadaǵy Baıólke topy­ra­ǵyndaǵy dombyra men sybyzǵy kúı­lerimen otandyq tyńdarmandy qýantqan adam.

Ol – jańashyl kózqarastaǵy aǵar­týshy ustaz. Qazaq Ulttyq óner ýnı­ver­sıtetiniń rektory, professor Aıman Musaqojaevanyń shaqyrtýymen elordaǵa jumysqa keldi. Oqý orny qabyrǵasynan folklorlyq zerthana ashty. Arnaıy ekspedısııalar jasaqtap aımaqtardy aralady, Arqa jerinde kúı keshteri men festıvaldarynyń uıymdastyrylýyna sep boldy. Eks­pedısııa barysynda jınalǵan materıaldardy óńdep, kúıtabaq, notalyq jınaqtar men kitaptar jazdy. Osy oqý ornynda jas ǵalymdarǵa tá­lim­ger bolyp, tyń mazmundaǵy dısser­tasııalardyń jazylýyna mu­ryndyq boldy. Bazaralynyń jetek­shiligimen magıstrlik dáreje alǵan jas ǵalymdar bul kúnde otandyq ǵylymnyń ár salasynda jemisti eńbek etip júr.

Ol – ulttyq muranyń dańqyn álem­dik deńgeıge kótere alǵan óner qaı­ratkeri. 2014 jyly Bazaraly Múp­tekeev dombyra kúıleriniń «Adamzat ıgiligindegi materıaldyq emes mádenı muralary» qatarynda IýNESKO tizimi­ne enýine jetekshilik etti. Ustazy Saıda Elemanovamen birge álemge áıgi­li uıymmen jylǵa jýyq asa kúrdeli jumystardy atqardy. Egemen qazaq memleketi úshin bul rýhanı saladaǵy iri jetistik boldy.

Bazaraly Múptekeev 2015 jyly Ońtústik Koreıa jerindegi IýNESKO shta­byna arnaıy issaparmen baryp, qazaq kúıleriniń jahandyq nasıhattalýy jumystarymen aınalysty. Úl­ken jobalarǵa qatysty, dombyra kúıleriniń antologııasyn jasaý jáne olardyń bolashaqta álemdik saýda jú­ıesine túsý múmkindikteri jóninde arnaıy IýNESKO shtabymen mádenı kelissózder jasady. О́kinishimizge qa­raı, talantty ǵalym sol sapardan qaıt­pady, óz halqynyń ıgiligi úshin damyl tappaǵan júregi jat jer­de toqtady. Alaıda onyń ómiri, ult­tyq mu­rany zertteýdegi tálimi men táji­rıbesi, otan­shyldyq muraty men maqsaty barsha ónersúıer qaýymǵa sara jol salyp ket­keni anyq. Bazaralynyń folklordy zertteý men saraptaý ádisnamalary keıingige izdenimpaz býynǵa úlgi bolyp qaldy. Kózi tirisinde zerdeli ǵalym­nyń árbir bastamasy týǵan halqynyń ıgiligine aınaldy, sondyqtan da onyń ǵylymdaǵy aty da, qoǵamdaǵy tulǵasy da ámanda asqaq edi.

Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq ulttyq konservatorııasynda Bazaralymen birge oqydym. Syrymyz da, jyrymyz da bir edi. О́ner jolynda Bazaralynyń aty ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldary shyǵa bastady. Jalpy tyńdarman áýeli ony shertpe kúı sheberi retinde tanydy, ol Baıjigit, Táttimbet kúılerin taza oryndaıtyn, Súgir kúılerin Jap­passha tolǵaýshy edi. Keıinnen ol ha­l­yq­tyń ańyz kúıleriniń sırek varıanttaryn biletin qabiletimen kózge tústi. Ásirese Jetisý, Altaı óńirinde­gi tarıhpen baılanysty eski kúılerdi áńgimeleı otyryp áser­li oryndaýshy edi. Konservatorııa qa­byrǵasynda Baza­ralynyń bedeli aınalasyna birden baıqalatyn, se­bebi ol sol kezeńdegi qa­lyptasqan dom­­byra mashyǵyn búkil yqpyl-jyq­pylymen qosa ıgere otyryp, da­lalyq oryndaýshylyq dástúrdi de janyna sińirgen izdenimpaz stýdent retinde ustazdardyń nazaryna ilikti. Bazaralynyń kúıshiligi men ǵylym salasyndaǵy izdenisin Rahmanqul Ber­dibaev, Jarqyn Shákárim, Talasbek Ásemqulov, Qoshan Mustafauly, Ǵalym Dosken, Tursynjan Shapaı se­kil­di Almaty zııalylary joǵary ba­ǵa­lady. Árıne, kez kelgen ónerde ár­túrli bilik, árqandaı sana bolatyny belgili, keı jaǵdaıda Bazaralynyń jasynan ozyq oıly bolǵany ózine de qıyn tıdi me eken dep qalam. Ol kúıtaný ádebıetinde qalyptasqan ke­ńestik zertteý metodologııasyna ashyq qarsy shyqty jáne alqaly jıyndarda ózindik synı tujyrymdaryn jasyrmaı aıtyp júrdi. Negizgi pikirleri oryndaýshylyq ónerge, notalyq júıe­ni jetildirýge qatysty bolatyn. Ony qoldaýshylardyń qatary ol kezde sırek edi, degenmen ýaqyt óte kele zerdeli orta Bazaralynyń batyl oılarymen sanasa bastady.

Bazaraly konservatorııanyń fol­klorlyq kabınetinde biraz jyl eńbek etti, belgili jazýshy ári kúı­shi Ta­las­bek Ásemqulovpen birge qyz­met­tes boldy. Talasbek aǵasynyń kúı tarı­hyna baılanysty pikirlerin ja­­dy­na toqydy, joǵary baǵalady. Ol ozyq oıly ǵalymdarmen tyǵyz shy­ǵar­mashylyq qarym-qatynas jasady, birsypyra maqalalary jarııalandy. Otandyq ónertaný ǵylymynyń kórnekti ókilderi – Ásııa Muhambetova, Sara Kúzembaeva, Pernebek Shegebaev, Saǵatbek Qalıev, Gúlzada Omarova, Saıda Elemanovalardan dáris aldy. Konservatorııada eńbek etken jyldary ol mýzykalyq muraǵattardyń hat­talýyn úırendi, magnıttaspalardy sıfrly nusqada saqtaýdyń qyr-syryn meńgerdi. Ol mýzykalyq trekterdi dybystyq turǵyda tazalaý men óńdeý jumystaryn kez kelgen kásibı dybys operatorynan artyq biletin, onyń osy salada jınaǵan tájirıbesi keıinnen radıoǵa barǵanda kóp kómegi tıgeni anyq.

Bazaraly toqsanynshy «toqyraý jyldardyń» sońyn ala, naqty aıtsaq 1998 jyly belgili ǵalym Saǵatbek Me­­­deýbekovpen birlesip «Jetisý kúı­leri», «Jetisý áýenderi» degen hres­tomatııalyq jınaqtaryn jaryqqa shy­ǵardy. Bul eki kitap dástúrli mýzyka salasynda shyn máninde sensasııalyq dúmpý týdyrǵan úlken ǵylymı jańa­lyq edi. Jalpy, keńes dáýirinde aı­maqtyq kúıshilik úlgilerdiń nasıhattalmaýy, olardy «buqaralyq-áýes­qoı tvorchestvo» dep sanaý qalyp­tas­qan jaǵdaı bolatyn jáne ol kásibı kúıshiler qaýymyn da pálendeı tol­ǵan­dyra qoımaýshy edi. Arnaıy mýzy­kalyq bilim beretin oqý oryndarynda «Jetisý kúıshilik dástúri» degen uǵym da osyndaı sebeptermen múlde eskerilmeıtin. Konserttik saıasatta, dombyrashylyq ónerde negizinen batys Eýropa men orys kompozıtorlarynyń shyǵarmalaryn óńdep dombyraǵa salý mashyǵyna basymdyq beriletin. (Qazirgi egemen jastar aýdıtorııasyn osy áńgimemen ılandyrý qıyn, biraq bizdiń býyn bastan keshken ashy shyndyq osy). Osyndaı qıly zamanda Jetisý kúıshileri murasynyń kásibı oqýǵa batyl enip arnaıy aımaqtyq kúı mektebi bolyp qalyptasýy Ba­zara­­ly­nyń jankeshti eńbegi hám er­li­gi edi. Osy jerde Bazaralynyń kúı­­lerdi notaǵa jazý qoltańbasyna toqtal­ǵymyz keledi. Jetisý kúıleriniń hattalýy barysynda ol qońyr shertpe men jeldirme­li-shertpeli kúılerdiń jazylý stılin dóp basty, kúılerdiń sóz sekildi oqýǵa uǵynyqty bolýyn muqııat qadaǵalady. Nátıjesinde ol kúı yrǵaǵy ishki sózimen birdeı qaby­satyn, sóz býyny men saz taktileri ózara saı bolatyn jazý metodıkasyn qa­lyptastyra aldy. Kúıdi notaǵa túsi­rý úrdisine sergek qarady, bul salada ol kompozıtor Ermurat Úsenovti úlgi tutatyn, rýhanı ustaz sanaıtyn.

2014 jyldyń 26 qarashasynda dombyra kúıleri IýNESKO tizimine engen soń Bazaralymen kezdesip, qýanyshymen ortaqtasyp, áńgime-dúken qurǵanymyz esimde. Bazekeń «osy tarıhı kúnniń qurmetine jylda qarasha aıynda ýnıversıtet ustazdarynyń qatysýymen «Kúı aptalyǵy» atty kon­serttik shara ótkizeıik» degen usy­nysyn aıtty. Bir­den qoldadyq, je­ke kúıshilerdiń keshte­ri, synyptyq konsertter men sheber­lik sabaqtary «Shabyt» ǵımaratyn­da dúrkirep ótip turdy. Keıin «Kúı aptalyǵy» dástúrli túrde ótip turatyn merekege aınaldy. «Jaqsynyń aty ólmeıdi, ǵalymnyń haty ólmeıdi» degen osy shyǵar. «Biz­de dombyra kúni ulttyq merekesi bolýy kerek» degen bastamany da alǵash Bazaraly kótergen edi. Ol «biz kórshiles elderden qalyp baramyz, Reseıde «baıan», «balalaıka», qyrǵyzda «komýz», ózbekte «dýtar» kúnderi bar eken, bizde áli kúnge dombyranyń eske­rilmeýi uıat jaǵdaı ǵoı» dep edi. Osy jóninde tıisti oryndarǵa hat ta jazyp júrdi. Nátıjesinde onyń tilegin táńir qabyl etti, «Dombyra kúni» ulttyq merekege aınaldy. О́kinishi sol, ózi sol merekeni kóre almaı armanda ketti.

Bazaralynyń tirshilikte jınaqtaǵan murasy qısapsyz qazyna edi. Onyń fonotekasynda áli jaryq kórmegen eki myńnan astam kúı, sonshama qara óleń, epostyq saryndar, jyrdyń ma­qam-sazdary bar bolatyn. Bular tek meniń jumys barysynda ańǵarǵanym ǵana, al sırek qoljazbalar, sıfrmen shyqqan kóne kúı jınaqtary, ekspedısııa materıaldary, tarıhı fotosýretter, Qytaı, Muńǵulııa elderindegi dombyrashylardan jazylyp alyn­ǵan kúı ańyzdary, suhbattar, sybyzǵy kúı­leri, týysqan uıǵyr muǵamdary men qyrǵyz qaıryqtary, bulardyń bári júz kitapqa júk bolarlyq qundy dúnıe edi. Ult óneriniń shyraqshysy Bazaraly Múptekeev rýhanı mádenıetimizdiń ıgi­ligine jaraıtyn asylymyzdy «sa­baq­ty ınesine deıin» shashaýsyz jınady, olardy saraptap, keleshekte ke­shendi eńbek jazýdy maqsat etken edi, átteń, oǵan dám-tuzy jetpedi. Táńir­diń isi. Endi osy qazynanyń bárin ıgerý bolashaqtyń enshisine qalmaq, al­dyn kórgen shákirtteri, artyndaǵy urpaq­tary Bazaraly amanatyna adal bolar dep úmittenemiz.

Bazaraly Múptekeevtiń ǵylymı eńbekterin jaryqqa shyǵarý, onyń oryndaýyndaǵy týyndylardy kúıta­baqqa jazý jumystarymen jas ǵalym­dar Baýyrjan Bekmuhamet, Maq­sat Medeýbekov aınalysyp júr­ge­nin ja­qynda estip janym jadyra­dy. Qazaq ulttyq óner ýnıver­sıte­tiniń ujymy, «Dástúrli mýzyka óne­ri» fakýlteti aldaǵy ýa­qyt­tar­­­da Bazaraly Múptekeev shyǵar­ma­­shy­lyǵyna arnalǵan is-shara­lar baǵ­darlamasyn josparlap otyr eken, ıgiligi elge juǵysty bolsyn deı­miz. Bolashaqta osynaý jobalar aıasynda jas ǵalymdarǵa arnalǵan «Múp­­tekeev oqýlary» atty dástúrli res­pýb­lıkalyq semınar ótkizý jos­parlansa, ol Mádenıet jáne sport mınıstrligi men Bilim jáne ǵylym mınıstrligi tarapynan qadaǵalansa ıgi is bolar edi degen usynysymyz bar. Sebebi ónertaný salasyndaǵy iz­denisi mol jastardyń ózara pikir almasatyn alańy retinde jańasha ǵy­lymı mazmundaǵy semınarlar, al­qaly jıyndar kerek-aq. «Múptekeev oqýlary» jobasyn júzege asyra alsaq, birinshiden, jastardyń bilim kókjıegin keńeıtýge jol ashylar edi, ekinshiden, kórnekti qazaq ǵalymynyń rýhyna degen bir qurmetimiz sol bolar edi.

Janǵalı JÚZBAI