Ádebıet • 20 Aqpan, 2022

Jaqsynyń jaǵasy

755 ret kórsetildi

Birde áriptes aǵamyz stımýl degen sóz­diń túp maǵynasy týraly kim ne biledi dep surap qaldy. Yntalandyrý degen maǵy­naǵa saıatyn shyǵar dep edik, sóıtsek ol sóz­diń áýelgi maǵynasy yntalandyrýdan góri yzalandyrýǵa kóbirek keledi eken. Latyn tilinen tikeleı aýdarǵanda stimulus degen sóz – mal aıdaıtyn úshkir taıaq, pil­di piskilep júrgizetin, ıspandyqtar qyzy­ǵyp tamashalaıtyn korrıda oıynynda buqany odan saıyn yzalandyryp, shabynan túrtpekteıtin taıaqtyń ataýy bolyp shyqpasy bar ma? Estimegen elde kóp dep bir kúlisip aldyq.

Biraz kúlisip alǵanymyzben, álgi shaptan túrtý degen shyqpyrtqy sóz bizdi shyn oılan­dyryp tastady. Shaptan túrtýdiń sha­taǵy osy kúni áleýmettik jeliniń betin bermeı turǵan joq pa? Osy kúni bas-kóz joq, qyz­dyr­malatyp sóılep, qytyqqa tııýden qyr­ǵyn lázzat alatyn top paıda bolǵan. Eń qorqy­nyshtysy, solardyń qolyndaǵy álgi úshkir taıaq joǵary kóterilgen saıyn jýandap, siltengen saıyn soıylǵa aınalyp kele jatqandaı...

Qazir tulǵaǵa topyraq shashqan adamdy tuǵyrǵa kóterip, jaqsynyń jaǵasynan alǵan­dy jata kep qolpashtaý sánge aınalǵan... Taz ashýyn tyrnadan alady demekshi, aıtar aryz­­darynyń mekenjaıyn shatastyryp alǵan olardyń zııaly qaýym ókilderine jón-josyqsyz maıdan ashýyn qalaı desek te jaq­sylyqtyń nyshany deı almas edik. Árıne, qolyna qalam ustaǵannyń barlyǵyn klas­sık deýden aýlaqpyz, ult zııalylary degen­niń ishinde de ulty úshin emes, urty úshin kúnel­tip júr­gen­der jeterlik. Biraq solarmen birge qosaq ara­synda táýir tulǵalar da ketip qalyp jatyr. О́z ákeńdi jurttyń aldyna alyp shy­ǵyp betin tilgennen «jaqsy ákesin bere me basqa bala?».

Bir jaǵynan, biz keıde tapa-tal túste talantty talap jatqan ol topqa kóp sózdi kópirtip shyǵyn etýimiz de qate sııaqty. Hakim Abaıdyń ózi betin beri qarata almaı, mar­qum Ábish aǵa Kekilbaevtyń ózi kemel bolmysymen kelisti jónge sala almaı, qaısy birin aıtaıyq, barlyǵy ózderine aıtylǵan, aıyp qylyp taqqan nebir aýyr sózderdi úndemeı ǵana kóterip ketken joq pa? Ony bir esteliginde Ábish aǵa bylaı dep ózi de ashyna aıtyp, jerine jetkize jazyp ketedi. «Estııar zııaly qaýymynyń sońyna qıqý túspegen kezeń bolǵan emes. Kóringenge kúl shashar kúıkilikke qaıta urynýǵa bolmaıdy. О́tpeli kezeń máselelerinde ártúrli kózqarasta bolyp, ártúrli baǵyt ustanǵandarymyz úshin aramyzǵa qaıtadan ala jip kerýdiń qajeti joq... Jaǵadan alyp, jarmasa ketetin áýpirim jańashyldyq pen tobyqtan qaǵyp, tirsekten shalyp baǵatyn tásilqoı eskishildik taıtalasy – tek atalǵan urpaqtardyń emes, kúlli ulttyń arylmas soryna aınalýy ǵajap emes. Al áýelden eldik degenniń máni ózińdi nege qımasań, óziń tektes ózgeni de soǵan qımaý. Dál mynadaı zamanda ózińdi oılamaý – obal. О́zińdi ǵana oılaý – kúná... Eldik bolý úshin júıesin tapqan júıeli sózge toqtaı biler joraly jurt kerek. Jurt toqtata alatyn ónegeli sóz kerek. Kósh baǵytyn túzeıtin kósem pikir kerek...», deıdi kemeńger Kekilbaev. Biz she, biz sol áli kúnge deıin bir kebisti bir kebiske suǵýdan ári aspaı kelemiz?..

Bundaı quqaıdy Ábish aǵasynyń izinen izetpen ere shyqqan marqum Raqymjan Otar­baev ta az kórgen joq der edik... Raqańnyń da estelik jazbalaryn qarap otyryp jazýshynyń kóńil kúndeligindegi keı mysaldar quddy bir búgin jazylǵandaı qaıran qalasyń?.. «Bireý ıtin ótirik aıtaqtap, ábden yǵyr etse kerek. Qoıyna qasqyr shaýyp, aıtaqtasa attap bas­paıdy deıdi. Sonda álgi: – Olla-bılla aıtaq, – dep aıqaılaıtyn kórinedi. Aıtaq kóbeıgen zaman ǵoı. Qaısysyna shaba berersiń», deıdi oıy ordaly Otarbaev. Jaryqtyq taǵy bir jazbasynda: «Aldyńnan kúlip shyǵatyn adamy, úrip shyǵatyn ıti joq aýyldy kórdim» depti. Ras-aý...

Osy kúni aldyńnan ıti ǵana emes, adamy da arsyldap qosa úrip shyǵatyn, qos úıdi qatar qondyrmaıtyn aýyldar paıda boldy. Ol aýyl – Qasym Amanjolov aıtqandaı, «zamannyń jeńil aýyz djentelmenderi» jınalǵan áleý­mettik jeliniń áýleki aýyly. Aqyn Serik Aqsuń­qaruly olardy Hose Ortega-ı-Gas­settiń «Vosstanıe mass» («Tobyrdyń tóń­ke­risi») degen eńbegin mysalǵa keltirip: «ulty­nyń sorpa betine shyǵaryn jek kórip, el-jur­tyn órge shyǵarǵan iri tulǵalaryn elemeı, kópe-kórineý kemsitip, qatarynan ozyp týǵan ul-qyzdaryn jurt bolyp ónege tutpaǵan halyq – arıstofobııa degen aıyqpas aýrýǵa shaldyqqandar» dep kesip aıtady. Biz de qazir shyn máninde dál osy aýrý dendegen qoǵamda ómir súrip jatyrmyz.

Sózimizdiń núktesin Ǵabıt Músirepovtiń naqylymen túıindesek, qaı halyqtyń bolsa da mádenıetin, kórkem sóz, kórkem ónerin joǵary kóterip, jalyndatyp jiberýge – júz talant kóptik, on talant azdyq etpeıdi emes pe?

Sońǵy jańalyqtar

Shabyt shaqyratyn shahar

Elorda • Keshe

Aqjaınaq astana

Elorda • Keshe

Ozyq óndiris ornynda boldy

Aımaqtar • Keshe

Dımash pen Djekson

О́ner • Keshe

Uqsas jańalyqtar