Keńestiń kesek keıipkerleri

Izgilikke ińkárlik

Nebir ulylar men talanttardy topyraǵynan túletip ushyrǵan qasıetti Aqtoǵaı óńiriniń kıesi qonǵan akter Keńestiń boıynan qaı kezde de tektiliktiń ısi ańqyp turady. Dabyra-dabyldan tabıǵaty alshaq, únsiz júrip úlken beıneler týdyrýǵa beıim ártistiń bekzat bolmysy ony únemi ózgelerden bıik etip keledi. О́nerge adal berilgen ór kóńili sahna men ekrandaǵy kesek keıipkerleriniń boıaýyn baıytyp, beı­neli bederimen kórermeniniń kóńilin qozǵap, rýhanı kemeldenýine úzdiksiz úles qosýda.

– Jan dúnıemdi álemtapyryq kúı­ge túsirip, ónerge degen ińkárligim­di, mahabbatymdy oıatyp ketken – ol Sultan Qojyqovtyń «Qyz Jibek» fılmi. «Qyz Jibekti» qansha qaıtalap kórsem, sonsha márte ózim úshin jańa­lyq ashyp, ár kórgen saıyn sózben aıtyp jetkizgisiz áserge bólenetin­min. Keıipkerlerine eliktep, men de sondaı beıne týdyrýdy armandadym. «Qyz Jibekke» ǵashyq bolyp, akter bolamyn, óner jolyn tańdaımyn dep túbegeıli sheshtim. Mine, sol bala kúngi arman men armanǵa adaldyq meni óner álemine jetelep alyp keldi. Álbette, basynda biz de ónerge, onyń ishinde teatrǵa jasqana qadam bastyq. Biraz ýaqyt aınalamyzǵa, tipti ózimizdiń áreketimizge úrke qarap júrdik. Shedevr jasaımyz dep ásire emosııa jeteginde shalalyqtarǵa jol berip alǵan kezder boldy. Biraq sol arqyly óstik, qatelikterimizden sabaq ala júrip tá­jirıebe jınadyq. Úlken ónerge qadam bastyq. «Eń úlken sheberlik – oınamaý, sahnada ómir súrý» degen qaǵıda bar teatrda. Bizdiń búgingi kemshiligimiz de bálkim osy shyǵar, biz kórermenderge oınaýdy ábden meńgerip aldyq. Al sahnada ómir súrý – ol múldem basqa. Sondyqtan da búginde – akterlik kemeldengen shaǵymyzda sahnaǵa da, ónerge de basqasha kóz, tanymmen qarap, izenisimizde aqıqat bıigindegi beıneler týdyrýǵa degen talpynys basym. Ról somdaýdaǵy júrekten shyqqan tebirenisterimiz, tolqynystarymyz kórermen kóńiline qonyp, teatrdan sezimmen shyqsa – maqsatymyzdyń oryn­dalǵany, deıdi akter. 

Kınodaǵy qadamdar

Keńes Nurlanovtyń kınoakter re­tindegi shyǵar­mashylyq ómirbaıany asa baı bolmaǵanymen, halyq júreginen oryn alǵan «Jansebil», «Batyr Baıan», «Aıdaı sulý Aısulý» syndy fılm­deri qaı kezde de kórermenniń qaı­talap kórýden jalyqpaıtyn sú­ıik­ti týyndylary. Qaı isine de úl­ken daıyndyq, izdenis hám yjda­hattylyqpen keletin akterdiń ár ju­my­synda shyǵarmashylyqpen qatar shy­na­ıylyqtyń da óreli órnegi egiz órilip jatady.

– «Jansebil» jastaı ketken mar­qum Aıaǵan Shájim­baıdyń týyndysy ǵoı. Osy jalǵyz fılmimen-aq Aıaǵan halyqtyń aıaýlysyna aınaldy. «Jansebilde» biz tereń túsinisken tandemde jumys istedik. Túsirilim barysyna rejısserdiń barlyq maqsatyn, shyǵarmashylyq tilegin oryndaýǵa tyrystym. Sondaǵy Aıaǵannyń talaby mynaý bolatyn: «Muqataıdyń ishindegi bar muńdy kózińmen bershi. Maǵan sol ǵana kerek» dedi. Muqataıdyń eki qoly joq, eki aıaǵynan aıyrylǵan ke­zinde ony kóterip alyp keletin jeri bar ǵoı. Mine, sol kezde bir minez kórsetý kerek edi dep keıinirek ózim oıladym. Muqataı – ómirge ashynǵan adam. Jastyqtyń áseri de bolar, onyń ústine rejısserdiń tilegi bar, sony jetkizýde boıaýdy azdap báseńsitip al­ǵandaı bolamyn da turamyn. Meniń ke­ıipkerimniń Marýsıaǵa degen ádemi sezimi bolǵan. Al ózin sol súıgeniniń aldynda osylaı dármensiz kúıde kór­setý sirá azaptyń eń aýyry bolar. Sony berýde rejısserdiń tilegin qup ala otyryp, ózimniń de akter retindegi, azamat retindegi ishki «menimdi» qorǵap shyǵýym kerek pe edi dep oılaımyn. Al «Batyr Baıandaǵy» Noıan beınesine kelsek, bul endi shy­ǵarma boıynsha 15-16 jastaǵy bozbala ǵoı. Bul róldi men 29 jasymda oınadym. Boıynda jastyq jalyny tasyp jatqan ańǵal jastyń beınesin jasaý men úshin asa qıyndyq tý­dyr­ǵan joq. О́ıtkeni ja­symyz alshaq bol­ǵanymen, ke­ıip­­kerimmen ish­ki kúıimiz bir­den úndesip ket­ti. Noıannyń bo­ıyndaǵy ańǵaldyq, ańqaýlyq, sengishtik syndy qasıetter meniń de boıymda bar. Sondyqtan «Batyr Baıanda» asa qınaldym dep aıta almaımyn, – dep akter shyǵarmashylyq izdenisteri týrasynda syr ashty.

«Jansebildegi» – Muqataı, «Aıdaı sulý Aısulýdaǵy» – Jaqsygeldi, «Ba­tyr Baıandaǵy» – Noıan, «Motosıkldi adamdaǵy» – Sapar, «Jetimderdegi» – Áke, «Birjan saldaǵy» – Buıdabek, «Qarsy baqylaýdaǵy» – Aıdyn, «Arman Asýyndaǵy» – Bazarbek, «Áýlettegi» – aýyl ákimi, «Qarlyǵashtaǵy» – Jomart, «Sýdaǵy iz» týyndysyndaǵy – Áli­bek... Iá, Keńes Nurlanovtyń ekranda týdyrǵan keıipkerlerine muqııat zer salyp, zerdeler bolsańyz, olardyń tabıǵaty bir-birinen múldem alshaq, tipti kereǵar dese de bolǵandaı. Alaıda sahnager keıipkeriniń árqaısysynyń kórkemdik kiltin dóp tapqandyǵy son­shalyq, akterdi qaı rólinde de sol ke­ıipkeri dep qabyldaısyń, sahnada keshken ómiri men túrli taǵdyryna shyn ılanasyń. Onyń syryn akterdiń ózi bylaı túsindiredi:

– Máselen, «Aıdaı sulý Aısulý» fılmindegi Jaqsygeldiniń beınesin alaıyq. Ondaǵy keıipkerimniń adamǵa degen meıirimdiligi, bolmasa qatigezdikke qarsy turý, jasandylyqtan jerý degen sııaqty minezderi meniń de tabıǵaty­ma tán. Munyń qanshalyqty jaqsy ekendigin bilmeımin. Biraq qazirgi oıym «róliń taptaýryndylyqqa urynbaý úshin mundaıdan qashý kerek» deıdi. Múmkin. Biraq ról – adamnyń aınasy ǵoı. Qansha jerden jasyrǵanyńmen bolmysyń báribir birde bolmasa, birde jylt etip óziniń tabıǵatyn tanytyp qoıady. Sondyqtan da akter retinde dál osy jasymda, qazirgi ýaqytta ózim­­di jaratylysy qaıshylyqqa toly ke­­ıip­kerlerdiń beınesinde kórgim ke­le­di. О́zimdi túrli janrda synap kó­rýge peıildimin. Árıne, ondaı san alýan rólder teatrdaǵy tájirıbemde kóp qoı. Endi sony kıno alańynda da baı­qap kórgim keledi. Búginge deıin bir­shama fılmge tústim degenimmen, ázir­ge ózimniń shynaıy rólimdi, keıip­kerimdi tapqan joqpyn. Biraq úmitimdi úzbeımin. Keleshekten kúterim kóp», dep aqtaryldy akter.

Teatrdaǵy tolǵanystar

Iá, akterdiń ózi de atap ótkendeı, kıno alańymen salystyrǵanda Keńes Nurlanovtyń teatr sahnasynda tý­dyr­ǵan beıneleri áldeqaıda kóp ári kúr­delilik deńgeıi jaǵynan san alýan.­ 40 jylǵa jýyq taban aýdarmaı tańǵajaıyp teatrǵa, kıeli sahnaǵa qaltqysyz qyzmet etip kele jatqan akterdiń ónerge sińirgen eńbegi eresen. Atap aıtsaq, M.Maqataevtyń «Darıǵa júregindegi» – jas Muqaǵalı, T.Nurmaǵambetovtiń «Joǵalǵan kólin­degi» – Qanat, S.Smataevtyń «Zar-zamanyndaǵy» – Nuraly sultan, B.Muqaıdyń «Zamanaqyryndaǵy» – Álı, M.Áýezovtiń «Qaragózindegi» – Nar­sha, «Eńlik-Kebegindegi» – Ke­bek, «Abaıyndaǵy» – Ábdirahman, Ke­rim, Ǵ.Músirepovtiń «Aqan seri – Aqtoq­tysyndaǵy» – Balta, G.Gaýptmannyń «Ymyrttaǵy mahabatyndaǵy» – Ge­nefeld, S.Muqanovtyń «Mól­dir ma­habbatyndaǵy» – Búrkit, Ro­za Mu­qa­novanyń «Máńgilik bala beınesinde­gi» – Qumar, S.To­raıǵyrovtyń «Qa­mar sulýyndaǵy» – Ahmet, O.Bókeıdiń «Qulynym menińindegi» – Qarajan, Sh.Aıtmatovtyń «Aqkemesindegi» – Momyn shal, I.Shtraýstyń «Jubaılar jumbaǵyndaǵy» – Amadeı, M.Frıshtiń «Don Jýannyń dýmanyndaǵy» – Don Dıego, A.Chehovtyń «Shıesindegi» – Frıs shal jáne taǵy da basqa bolyp tizbektelip kete berer akter Keńestiń somdaýyndaǵy kesek beınelerdiń árqaı­sysy óz aldyna bólek óner týyn­dylary.

– Akterdi ósiretin de, óshiretin de – rejısser. Ártistiń búkil taǵdyry rejısserdiń qolynda. Sebebi ol se­niń boıyńdaǵy bar múmkindikti qalaı ashyp, ónerińdi qalaı paıdalana alady – sahnadaǵy shabysyń tikeleı soǵan baılanysty. Nebir dúldúl akter­lerdiń arasynda óz ónerin tolyq kórsete almaı armanda ketkenderi qan­shama. Kezinde bárimiz de Gamletti armandaǵanbyz. «Qulasań nardan qula» degendeı, Gamletten «qulasań» da óki­nish joq. Ol – jalyn ustatpaıtyn bıik beıne. Búgin mine, sol Gamletti oınaıtyn jastan da óttik. Alpysqa keldik. Oınaǵan rólderimdi alalaǵym kelmeıdi. Búginge deıin somdaǵan ról­derime, jalpy akterlik jolyma shúkir deımin. Erterekte Qozy Kórpesh syndy jalyndap turǵan romantıkalyq rýh­taǵy batyrlardyń rólin somadasam, keıinirek Qodarǵa aýystyq. Búginde aqy­ryndap qarttardyń róline kele jatyrmyz. Somdaǵan keıipkerlerimniń barlyǵyn da jaqsy kóremin. Áıtse de men úshin «Qaragózdegi» Narshanyń róli báribir bıik. О́z tuǵyrynan túspeı­tin kesek beıneniń biri de biregeıi dep esepteımin. О́ıtkeni onyń boıyn­da jan bar, rýh bar, sezim bar. Bastysy adamdyqtan attamaǵan keıipker. Maǵan Narsha sonysymen qundy.

Jalpy, búginde zaman talaby solaı ma, álde teatr talaby ma, ol ja­ǵyn bilmedim, qazir rejısseler ishki mazmunnan góri syrtqy formaǵa, ıaǵnı ózderiniń qoltańbasyn qaldyrý úshin rejısserlik formaǵa asa áýes. Akterdiń ishki álemine kóp úńilmeıdi. Syrtqy effektiler men jyltyraqqa úıir bolyp ketken sekildi. Menińshe, syrtqy shoý emes, sahnada ártistiń ishki jan dúnıesi jalańashtanyp kórermenge kórinýi kerek. Sonda ǵana teatr áý bastaǵy óziniń tuǵyrynan tómendemeıdi. Kórer­menniń de sezimin qozǵaıdy, oılantady, muńaıtady nemese qýantady. О́kinishke qaraı, qazir teatrlarda osy úrdis azaıyp ketti. Máselen, máskeýlik teatrlarda kórermen bir ǵana akterdiń oıynyn tamashalaý úshin teatrǵa arnaıy keledi. Al bizde mundaı dástúr áli qalyptaspady. О́ıtkeni ártistiń róline kóńil bólip jatqan eshkim joq. Bylaı qarasań barlyǵy da durys – qoıylym bar, rejısserlik qoltańba bar. Biraq spektaklde jan tebirenterlikteı adam­nyń ishki tolǵanysy kórinbeıdi. Kó­rermen teatrǵa ártisten shyqqan kóz jas­ty kórý úshin kelmeıdi, sol jasty shyǵarǵan sózdi estý úshin keledi. Bizge qazir sahnada sóz qudireti jetpeı jatyr, dep áńgimesin teatrdyń kókeıkesti máselelerin qozǵaýmen jalǵaǵan akter sóz sońynda kóńil túkpirindegi armanyn da aıtyp qaldy: – Shúkir, teatrda ókinishim joq. Bir akterdiń ańsaıtyndaı rólderin oınadym. Al kıno jaǵynan olaı emes, ókinish kóp. Kınoda áli de ózime laıyqty, ıaǵnı armanymdaǵy rólge kezikpedim. Jas kezimizde biraz fılmge tústik te, biraq búgingi shaqtyń, osy jastyń tolǵanystary bólek qoı. Sony jetkizgim keledi, dep akter tol­ǵana alysqa kóz tikti.