«Býryltaıdan» týǵan bir áńgime

«Tańbasy joq, eni joq» ómirge belgi salatyn da osy án men jyrdyń ózi sııaqty. Seri men saldyń, aqyn men kompozıtordyń janynan túlep ushyp, halyqtyń sezimi men kúıin shertip, óz qazynasyna aınalyp ketken týyndyny «tańbasy joq, eni joq» dep bastap kelip jiberse, «Býryltaıdyń» dep siz de ilip ala jónelesiz. Birjan saldyń «Býryltaıyn».

...Keıde kóz aldyńda ánge aınalyp bara jatqan, áýenmen tutasyp bara jatqan ánshiniń ózi konsertinde, kesh­terinde birneshe ándi qatarynan sala berip, bir týyndyǵa kelgende sál kidirip, álgi shyǵarmaǵa arnaıy toqtalady. Arnaıy toqtalmaıdy, erkin alǵan án toqtatyp qoıatyn shyǵar, bálkim. «Segiz ulym bir tóbe, Er Tóstigim bir tóbe» demeı me ertegide. Oryndaýshynyń jan-jú­regine bir túsken soń jan-júıe­sin ustaıdy da turady ǵoı. Kókeıi­nen ketpeıdi. Sol ándi salmas buryn az aıaldap, týyndy týraly atap aıtpaı kete almaıdy sosyn. Birjan sal­dyń «Býryltaıyn» shyrqamas buryn sóıt­kenin kórgenbiz Ramazan Stamǵa­zıevtiń. Biraq bul joly ánniń ańyzy týraly aıtqymyz keledi. Sol ańyzdardyń bir ushyn jazýshy Asqar Súleımenov «Adasqaq» atty áńgimeler sıklynda shy­ǵaryp ketedi. Taǵy basqa da kóp jerlerde aıtylǵanymen, ánniń shyǵý tarıhyna qatysty derektiń ústinen túse almadyq. Bizge ushyraspaǵanymen, bir jazbalarda qalýy ábden kádik desek te, Asqar Súleımenovtiń «Adasqaǵyndaǵy» áńgimeniń soraby tarta berdi.  

«Býryltaı» – el ishine keń taraǵan týyndy. Bir emes, úsh túri qalǵan ánniń. Ánshilerdiń kóbi úshinshi túrin oryndaıtyny baıqalady. «Býryltaı» tek­siniń áni el aýzynda úsh túrli aıtylady, bul jınaqqa sol úsh túriniń úsheýi de jiberilip otyr» delinedi Birjan ánderiniń jınaǵynda.

Birjan sal Qojaǵululy týraly estelikter arasynda Kókshetaýda «Qa­zaq­stan» degen sovhozda turatyn Meıir­banuly Ilııas aqsaqal Birjandy kórgenin aıtyp, bylaı eske alypty:

«Meniń jıyrmaǵa tolmaǵan bala kezim edi. Bir kúni bizdiń aǵamyzdyń otaýynyń aldyna úsh atty adam kelip sóıles qylyp túse qaldy. Jaılanyp qymyz iship alǵan soń qonaǵymyzdyń biri tórde keregeniń basynda ilýli turǵan dombyrany alyp bezildetip tarta bastady. Buryn ol dombyranyń dybysy ondaı shyǵyp kórmegen edi. Biz tańyrqaı tyńdap qaldyq. Jón surasaq Birjan eken. Otaý kári-jas, er-áıel demeı lyq toldy da ketti. Birjannyń buryn estip júzin kórmegen jurt bir-birinen súıinshi suraǵandaı boldy. Kópshilik bir-eki án salýyn surady. Ol kisi basqalarsha bógelgen, mańyzdanǵan joq. Ornynan qozǵalyp kóterilip qoıdy da, «Býryltaı», taǵy basqa birneshe ánge salyp ketti. Otaýdyń manaǵy tolǵany — tolǵan ba, tamashalaǵan jurt úıdi kóterip ketetindeı boldy.

Birjan maǵan orta boıly, ash óńdi, aq quba seldir shoqsha saqaldy, qara murtty, qyrǵı qabaqty, qara qasty, óńi kúlimdeı qaraıtyn adam kórindi. Al ústindegi kıimi sol kezdegi adamdardyń kıgenderinen tipti ózgeshe bolatyn. Keń jaǵaly aq kóılek, dóńgelek etekti oqaly kamzol, syrtynda kók ala qaptal shapan, basynda úkili qundyz bórik, úkisi bulǵaq-bulǵaq etedi. Qaltasynda kúreń shuǵa taqııasy bar eken», – depti. Aqsaqal «Býryltaıdy» ǵana jyǵa tanyp, esinde saqtap qalǵanyn baıqaımyz.

Al Asqar Súleımenov «Adasqaqtyń» «Qotyrkól-Shortandy. Birjan» bó­li­min­­de saldyń Býryltaı atpen uzatý toıyna shapqanyn sýretteıdi. Aıqysh-uı­qysh oqıǵalar jelisi oqyrmandy shytyr­manǵa qaldyryp, jymynan jańyl­dyrǵanymen, áńgime negizi án máti­nin tórkindeıtin sekildi. Buǵan deıin Bir­jan­nyń Kerkekil aty aıtylyp kelse, dál osy tusta jazýshy Býryltaıdy alyp shyǵady áńgime alańyna. «Janynda beıtanys ekeýi bar, Királiniń Siláni de osy mezette kirdi. Beıtanys ekeý jaýshy eken. Toıǵa shaqyra kelipti. О́zi de jarty aı jyraqqa shyqpaı ishqusa bop qap edi. Birjan analar sálemin jetkizer-jetkizbeste shap ete qap, toı mekendi surady. Jer moıny, ıt ólerdeı qashyqta, Shortandyda eken» dep keledi. Birjandy attaı qalap kelgender qur qol emes, áýelgi shaqyrtýdyń ózine semiz bir atty jeteleı kelgenin kórgen Ápishtiń de kóńili kóteriledi. Shaqyrtýyna at baılaǵanda, uzatýdaǵy oıyn-saýyqta salǵan ánine úıirimen aıdatary anyq-ty. Sondaı dámemen saldy jóneltip turǵan jaryn osylaı eske salady: «Ápish Býryltaıdyń quıryǵyna jabysqan shalamdy maıysyp turyp ajyratyp aldy. Al bular leker mingen Királiniń Silánin qosyp ap, «oıyn-saýyq qaıdasyń?» dep tartyp berdi», deıdi áńgimede.

Shortandyda uzatpaq qyzdyń esimi Aqbulań. Alaıda uzatýdyń oıyn-saýyǵyna barǵan Birjan sol aýyl­ǵa túse sala, bel sheship otyrǵanda, irge­de Saǵynaıdyń asyna saýyn aıtyl­ǵa­nyn estıdi. «Birjan Saǵynaı­dyń naǵashylyǵyn, bul barmasa Nurmaǵam­bettiń tam súzerin tez qaıyrdy da, Silándi shaqyrdy. – Qulataıdy da, Býryltaıdy da tez ákel, bildirmeı ákel, attanam», deıdi sal. Al Aqbulańǵa bergen ýádesi: «As taraǵan bette soǵam».

Asqa barǵanda túskeni pań Nurmaǵam­bettiń úıi. «Já, – dedi Nurmaǵambet, – habarshy qashan bardy?

– Qaıdaǵy habarshy, neniń habarshysy?

– Aý, esiń durys pa ózi? Saǵan arnaıy at shaptyrylǵan. Eı sal jıen, onda habar-osharsyz qalaı kep qaldyń?

– Qyzyljar jaǵynyń bir alpaýyty qyzyn uzatpaq eken... Az da bolsa alynbaı mal qaldy. Uıatty kisi edi, mal ıesinen uıat boldy.

– Malyn qoıshy, – dedi Nurmaǵambet, – qyzdyń obalyna qapsyń ǵoı. Endi ne dep syńsıdy o sorly?».

Astan keıin barǵanda ne bolatyny belgili. «Jurty jatyr, ózi joq qal­qa­taı­dyń...» degen jumbaq osy jerde she­shiledi.

«Tańbasy joq, eni joq Býryltaıdyń,

Saǵasy ótkel bermeıdi tereń saıdyń.

Quba jonǵa shoqytyp shyǵa kelsem,

Jurty jatyr,

ózi joq qalqataıdyń...

Aqaý bıkem, jar-jar,

Alma moıyn, aq suńqar.

Qosh esen bol qurbym-aı!

Qurbylyqpen júrdim jaı,

Aqaý aıdaı, jarııam aıdaı,

Jardyń kóńilin qaldyrma,

qyz qalqataı».