Etnomýzykant Edil Seıilhanuly tús aýa Katonnan at shana jegip, taýdyń ıek tusyna kelip toqtaǵan edi. Sarymsaqty jotasynyń beldeýine deıin syńsyǵan qaıyń, jaıqalǵan samyrsyn. О́r jaǵyn taý basyna deıin qar basqan. Kómeıdiń, shańqobyzdyń úni Altaıdyń asqar shyńdarmen, tutasqan orman-toǵaıymen, muz astynan syńǵyrlaı aqqan taý bulaǵymen úndesip bara jatqandaı.
– Mine, ómir. Taza aýa, jaıly aýyldan qumyrsqanyń ıleýindeı qarbalas qalaǵa nege kóshedi eken el?! – dep qart Altaıǵa qushaǵyn jaıdy Edil emirene. Tóbeden tónip turǵan taýdan energııa alyp turǵandaı uzaq qarady. Tabıǵaty bólek adam. Qalalyq jerde óskenimen, etnoáýenge, ulttyq mýzykalyq aspaptarǵa jaqyn, jany birge.
Edil Seıilhanuly arnaıy Katonqaraǵaıǵa kelip, S.Lastaev atyndaǵy orta mektepte oqýshylarǵa kásibı mýzykalyq bilim berip júr. Sonaý Nur-Sultannan túý túkpirdegi aýylǵa kelip sabaq beretin ustazdar ileý de bireý shyǵar. Aıtýynsha, túrkilerdiń altyn besigi – Altaıda etnomýzykanyń tamyry jatyr. Sybyzǵynyń otany osy – Altaı. Olaı deıtini, Katonqaraǵaı óńirinde Musa, Ospanǵalı Qojabergenov, Shanaq Aýǵanbaevtaı myqty sybyzǵyshylar ótken. Kezdeısoqtyq pa, álde jerdiń qasıeti me, kim bilsin, áıteýir Edil Seıilhanulynyń daýysy kómeıden alǵash ret osynda, О́rel aýylynda shyqqan eken. Kómeı degen, at ústinde yńyldap án aıtý emes, jyldar boıy daıyndalyp baryp qana shyǵatyn óner. Qazir óner ǵoı, áýelde baqsylardyń alastaýy, jyn-shaıtandy qýalaýy, dem salýy sekildi jón-joralǵylar edi. Ras, solaı. Keıin Edil Qusaıynov ony qaıta jańǵyrtyp, sahnaǵa óner retinde alyp shyqty.
– Men etnomýzykaǵa kele salǵanym joq. Tarıhyn zerttedim, oqydym. 1995 jyly osy Katonqaraǵaıǵa, О́rel aýylyna jolym tústi. Starshınaevtar otbasynda bolyp, olar Aqqaınar aýylyna, Qazanǵap batyrdyń basyna alyp bardy meni. Quran baǵyshtadyq, qol jaıdyq... Bir qyzyǵy, О́relde júrgenimde alǵash ret kómeıden daýysym shyqty. «О́r Altaı, jerim-aı, aǵyldym elim-aı...», dep ándettim. Ol kezde kómeımen aıtý degen joq-tyn, – dep at shananyń ústine jaıylǵan kóń týlaqty bir silkip aldy. Silkip aldy-daǵy shanaǵa qaıta jaıyp, yńǵaılana otyrdy. Kún de nuryn Altaıǵa aıamaı tógip turǵan.
– Kóp eldi araladym. Ondaǵy maqsatym – túrki halyqtarynyń mýzykasyn zertteý edi. Alǵash Hakasııaǵa tabanym tıdi. Mýzykalyq aspaptary bizdikine uqsas. Biraq negizgisi – jetigen. О́zderi «jadyǵan» deıdi. Al ıakýttar dombyra ispetti qos ishekti aspapta, shańqobyzda oınaıdy. Shańqobyzdy óz tilderinde «hamýs» deıdi eken. Áýenderi rýhty, jigerińdi janıdy, – dep tańdaıyn qaǵyp, basyn shaıqady Edil Seıilhanuly.
Álem aldynda óner kórsetip júrgen etnomýzykantymyz basyn shaıqap, tańǵalyp otyrsa, «qulaqtan kirip, boıdy alatyn» áýen bolsa kerek. Álemdik degendeı, Ǵazıza Jubanova, Erkeǵalı Rahmadıevterden sabaq alyp, Marat Beısenǵalıev syndy áıgili mýzykanttarmen ıyqtasa jumys istep júrgen Edil Qusaıynovtan óner úırený – Katonqaraǵaıdyń balalaryna úlken múmkindik.
– Kómeı degen – arqany qozǵaıtyn, tylsym kúshi bar baqsylyq óner. 1995 jyldary qazaq halqy rýhanı baılyǵyn qoıyp, aıaqtan endi-endi tura bastaǵan ýaqyt. Sol jyldary kómeımen án salýdy qaıdan úırendińiz, – dedim, áńgimeni tereńnen qozǵasa eken dep. Sebebi, Qazaqstanda toqsanynshy jyldary kómeıge salyp án aıtatyndar áı bolǵan joq-aý.
– Etnomýzykaǵa qyzyqqanym sondaı, ár aspapty óz mekenine baryp úırendim. Eskerte keteıin, tabaqtaı sertıfıkat úshin emes, bilim alǵym keldi. Qazir ǵoı, qaǵaz úshin oqıtyn boldy. Aıtyp ótkendeı, jer-jerdi araladym. Bashqurtstanda sybyzǵy tartýdy oqydyq, qaraqalpaqtyń qylqobyzshylaryn kórdik degendeı... Al kómeı ónerin tývalardan úırendim. Oryndaýlary ǵalamat. Iаkýtııada baqsylar áli kúnge deıin bar eken. Sibirlikter kómeıdi «qaı» dese, mońǵoldar «homeı» deıdi. Kómeı – baqsylardyń óneri. Táńirshildik. Ony men oıdan shyǵarǵan joqpyn. Tek jańǵyrttym. Biraq folklorshy retinde aıtaıyn, ıslamǵa deıingi dástúrimizdi umytýǵa bolmaıdy. Máselen, Naýryzdy toılaımyz, arýaq deımiz, «óli rıza bolmaı, tiri baıymaıdy» dep jatamyz. Daý-damaıy kóp. Arǵy jaǵyn qozǵamaı-aq qoıaıyq. Bir qyzyǵy, kómeımen aıtqanda, kúshiń tasıdy, arqań qozady. Ishińe barys pa, aıý ma, kirip ketkendeı alapat kúsh sezinesiń. Biraq energııańdy alyp qoıady.
– Baıqaýymsha, kómeı kóneden kele jatqan óner bolǵanymen, sózi saqtalmaǵan. Ony oıdan shyǵarasyz ba, qalaı? – dep kókeıge saq ete qalǵan suraqty qoıǵam.
– Zamanynda ony áýen retinde qabyldamaǵan. Sondyqtan shyǵar, kómeıdi notaǵa túsirmegen, sózin jazbaǵan. Mysaly, shańqobyzdyń notaǵa túsirilgen eki-aq kúıi jetken bizge. Qylqobyzdan qalǵan kúıler onnan aspaıdy. О́nerdi óltirmeýimiz úshin kómeıdiń ánin ózime jazýǵa týra keldi, – dedi.
Edil Seıilhanuly ulttyq ónerdi, etnomýzykany ábden meńgergenine qarap, qalalyq jerde týyp-ósti dep oılamaısyz. Kerisinshe, kópshilik Mońǵolııadan nemese Qytaıdan kelgen dep topshylaıdy eken. Olaı desetin jónderi de bar. Qandastarymyzben birge umyt bolyp bara jatqan qanshama ónerimiz keldi, jańǵyrdy.
– 1980-1990 jyldary Mońǵolııaǵa kóp bardym. Sondyqtan da shyǵar, etnomýzykaǵa qyzyǵýshylyǵym basym boldy. Biraq men mýzykanttar otbasynda dúnıege kelgen soń, basqa maman ıesi bolýym múmkin emes edi. Dombyranyń kúmbirimen, qobyz sarynymen óstim. Ákem Seıilhan Qusaıynov Gýrevtiń mýzykalyq ýchılıshesiniń irgesin qalaǵan dombyrashy. «Merke» degen kúıi bar. Anam Raýshan Nurpeıisova ataqty qobyzshy. Birde orkestrdegi urmaly aspaptyń mýzykanty aýyryp qaldy da ákem meni ornyna otyrǵyzdy. Ákem ymdaǵanda, uryp otyrdym. Sóıtip, qaınaǵan óner ortasynda óstim. Mýzyka ýchılıshesin támamdaǵan soń ákem Almatyǵa tart dedi. Birden Chaıkovskıı atyndaǵy ýchılıshege tústim. Mýzyka zertteýshisi mamandyǵyn alyp shyǵyp, shyǵarmashylyqpen aınalysa bastadym. Kompozıtor retinde konservatorııaǵa oqýǵa tapsyryp, bilimimdi shyńdadym. Áke-sheshem Almatyǵa kóship kelip, Bolat Sarybaevpen jaqyn aralasty. Bir kúni sol kisi maǵan sazsyrnaı syılady. Oınap kórip edim, maǵan unady. Álgi sazsyrnaı úlken ónerge jol ashqandaı boldy. 1980 jyldary «Otyrar» ansambli qurylyp, ákem soǵan barasyń dedi. Qazir ol orkestr. Áý basta 17 adam boldyq. Sonda sazsyrnaı, sybyzǵy, jetigendi úırendim. Gúlsara Pirjanova degen ataqty sybyzǵyshynyń úıretkeni kóp edi. Osy ónerim órge súırep keledi. 1990 jyldary Keńes ókimeti taraǵan soń, aqshasyz qaldyq. Qıyn-qystaý kezde Germanııa asyp, mýzykant bolyp jumys istedim. Shynymdy aıtsam, kóshede mýzykalyq aspapta oınap, nápaqa taptyq. Nemis halqy bizge qatty qyzyqty. О́ıtkeni mýzyka olardyń qanynda oınaıdy. Bethoven, Bah, Gaıdart, Shýbertterdiń urpaǵy ǵoı. Kóshedegi mýzykant demeı, shynaıy qurmet kórsetti, – dep qıyn-qystaý kezdegi kúnkórisin aıtyp, aǵynan jaryldy Edil Seıilhanuly.
– Qazaqtyń tarıhynda áıgili sybyzǵyshylar Ysqaq Ýálıev, Ospanǵalı Qojabergenov, Shanaq
Aýǵanbaev desek, sonyń ekeýi Katonqaraǵaıdyń týmasy. Bálkim qazaq dalasynda sybyzǵy sazy alǵash Altaıdan estilgen shyǵar. Sybyzǵy ǵana emes, kóne qylqobyzy da Altaıdan, Qabadaǵy arheologııalyq qazba jumystary kezinde tabylǵan, – dep azdy-kópti biletinimdi aıtyp, maqtanǵym keldi.
– Shynymdy aıtsam, oqýda júrgenimde Shanaq Aýǵanbaevtyń aty jıi aıtylatyn. Al Katonqaraǵaıdyń týmasy ekenin keıin, osy jaqta estidim. Estigende, oısha tarıhty túgendep, sybyzǵynyń da túp-tamyry Altaıda eken ǵoı dedim. Biraq qazir umytylyp ketti. Sybyzǵymen kúı tartyp júrgen eshkim joq. Sony qaıta jańǵyrtýymyz kerek. Katonqaraǵaıdyń jastary jańǵyrtý kerek, – dep jastarǵa jaýapkershilik júktedi.
Shyn, Altaıdan shyqqan dep keýdeni qur soqpaı, ispen dáleldeýimiz kerek. Ol úshin oqýshylar, jastar nıet bildirip, ynta qoıyp, Edil Seıilhanulynan ulttyq aspaptarda oınaýdy meńgerýi kerek. Dál qazirgi tańda úırenem degen azamattarǵa barlyq jaǵdaı jasalǵan. S.Lastaev orta mektebinen kabınet berilgen, mýzykalyq aspaptardyń barlyǵy derlik bar. Eń bastysy, úıirme tegin.
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Katonqaraǵaı aýdany
