Qazaqstan-Reseı: Sanksııanyń salmaǵy qandaı bolmaq?

Ulttyq bank tóraǵasynyń orynba­sary Álııa Moldabekova Ýkraına tóńi­re­gindegi geosaıası shıelenistiń kúshe­ıýi teńgege qalaı áser etkenin, geo­saıa­sı táýe­kelderdiń artýy aıasynda qar­jy naryǵyndaǵy qubylmalylyq kúrt óskenin atap ótti. Onyń aı­týyn­­sha, Reseıge qarsy sank­sııa­lardyń kúshe­ıýi jáne jahandyq ınvestorlardyń reseı­lik ak­tıvterden odan ary ketýin kútý Reseı rýbline qysym jasap otyr.

«Qazaqstan Respýblıkasynyń Ult­tyq banki qarjy júıesiniń turaq­ty­lyǵyn qamtamasyz etý úshin shamadan tys qubylmalylyq kezinde valıýtalyq ın­ter­ven­sııa­lar júrgizý quqyǵyn ózine qal­dyra otyryp, teńgeniń erkin ózger­­meli aıyrbas baǵamy reji­mine beıil­di­ligin saqtaıdy. Bul rette teńgeniń ıkem­di baǵamy syrt­qy sektor tarapynan táýe­kel­­derdi iske asyrý aıasynda ma­­ńyz­­­dy­lyǵy artqan altyn-valıýta aktıv­­teri­niń saqtalýyna múm­kindik beredi», delin­gen habarlamada.

Qarjy naryǵyndaǵy jaǵ­daı­dy tu­raq­­tandyrý úshin Reseı banki de ınter­­ven­sııa jasaǵa­nyn málimdese de onyń qan­sha ekenin ashyp aıtqan joq. Bul el­diń ıntervensııaǵa qan­sha qarjy qu­ıyp jatqanyn bilmeı­miz. Sarapshylar dál qazir Qazaq­stannyń qolynan eshteńe kel­meı­tinin, qarjy naryǵyn ózimiz ǵana retteı al­maı­tynymyzdy ashyp aıtyp jatyr. Bári Kıevtegi, Eý­ropadaǵy jáne AQSh-taǵy ahýal­dyń betalysyna qaraı rettelmek.

Tól aqshamyzdyń rýblge, Reseıdiń eko­nomıkalyq júıesine qanshalyqty táýel­­di ekeni 2014 jylǵy daǵdarysta anyq baı­qal­dy. Sol jyly rýbl­diń qu­ny eki ese qunsyzdanǵan kezde teń­ge de 220-dan 400 teńgege deıin quldyrap ketti.

Biz syrttan ımporttaıtyn taýary­myz­dyń úshten birin Reseıden alamyz. Eks­port­taıtyn taýarlarymyz da, mu­naı qubyry, gaz qubyry, temir jol qatynasy da Reseı arqy­ly ótedi. Qysqasy, jaǵdaı baqy­laýdan shyǵyp bara jatyr. En­digi úmit – Úkimettiń qandaı she­shim­der qabyldaıtynynda. Qazir­gi jaǵdaı osyǵan deıingi daǵda­rys­tarǵa múldem uqsamaıyn dep tur. Buryn «úp etken jel» bolsa, Ulttyq bankti araǵa salyp, Ult­tyq qorǵa qol sozyp keldik. Ult­tyq banktiń jetkilikti qory bolǵanymen, erkin aınalymdaǵy naryq zańdylyǵyn attap ketýge bolmaıdy.

Qarjy sarapshysy Rasýl Rysmam­betov bizdiń eldi Batystyń sanksııasy emes, daǵdarystan qalaı shyǵamyz degen másele tolǵandyrýy tıis ekenin aıtty. Sanksııa dep daýryǵa bermeı, ShOB-tyń múmkindigine, ekonomıkanyń naqty sektoryna nazar aýdarý kerek. Sarapshy aıtyp ótkendeı, EAEO geosaıası másele­ler órship turǵan shaqta paıda boldy. Ýkraınadaǵy saıası daǵdarys, 2013-2014 jyldardaǵy Eýromaıdan, Qyrymdy anneksııa­laý, Ýkraınanyń shyǵysyndaǵy qarsylyq «Lýgansk halyq res­pýblıkasy» men «Donesk halyq res­pýblıkasy» dep atalatyn «mem­leketterdiń» qurylýy eýra­zııalyq ıntegrasııa boıynsha odaq qurý prosesimen qatar júrdi.

Reseıge salynatyn qysymnyń tolyq paketi áli naqtylanǵan joq. Reseı pre­zı­dentiniń sheshimi NATO elderi men olardyń serik­testeriniń teris reak­sııasyn týdyr­dy. Batysta bul sheshim halyq­aralyq quqyqty, sondaı-aq Ýk­raınanyń egemendigi men aýmaq­tyq tutas­tyǵyn buzý retin­de baǵalandy. AQSh pen Uly­brıtanııa Reseıge qarsy sank­sııalar engizý nıetin jarııalady, jańa shekteýler máselesin Eýropalyq odaq, Kanada jáne Japonııa da zerttep jatyr. Tipti EAEO-daǵy áriptes el – Armenııa da Reseı moıyndaǵan jańa elderdi moıyndamaıtynyn aıtty. Reseıge baǵyttalǵan sanksııalardyń tolyq paketi qashan ázir bolatynyn biz túgil, Batys elderiniń ózi ázirshe bil­meıdi. Sebebi Reseı ekonomıkasy sanksııa salyp otyrǵan elderdiń ekonomıkasymen ıntegrasııalanyp ketken.

Keıbir sarapshylar Batys elderiniń Reseıge baǵyttalǵan sank­sııasyn baý-baqshadaǵy qol­dan jasalǵan qorqaýǵa teńep otyr. Ekonomıst Robert Pape bolsa, sanksııanyń ekonomıkaǵa keri áserin 5 paıyzǵa teńese, endi biri 35 paıyzǵa kóteredi. Qysqasy, damyǵan elder sanksııa kózin tapsaq – múmkindik, qorqa bersek – qaýip dep qarastyrady eken.

Al qarjygerler sanksııanyń yzǵa­rynan bizdiń el tárizdi shıki­zattyq baǵyt­tan arylyp úl­ger­megen elder kóbi­rek qaýip­tene­di degen pikirde. Reseıdiń ekonomıkasy EO elderiniń birazy­men ıntegrasııalanyp ketke­nin joǵaryda aıttyq. Osy elderde sanksııa taqyryby ekonomıkanyń betalysyna túbegeıli emes, janama áser etýshi faktor retinde qarastyrylyp, IJО́-ge yqpal etetin salalarǵa kóbirek mán beri­ledi eken. Bizge ótkenniń qateli­gin qaıtalaýdyń zardaby aýyr tıetini ekibastan belgili. Munaı baǵalary salystyrmaly túrde joǵary deńgeıde saqtalǵan kezde Ulttyq bank jaǵdaıdy baqylaýda ustaı almaıdy. Jaǵdaı bulaı jalǵasa berse, qymbat munaı baǵasy devalvasııa emes, revalvasııa qaýpin kúsheıtip jiberedi. Bul – munaıǵa táýeldi elderge ortaq jaǵdaı.

«Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Aqordada ótken jıynda daǵ­darysqa qarsy kúres­tiń paketin daıyn­daýǵa tap­syrma berdi. Bul joly kózboıaý­­shylyqqa jol berilmeıdi, ekonomı­kamyz­dyń «dertine» naqty «dıagnoz» qoıy­lady, basy artyq shy­ǵyn­dardy shek­teý máselesine basym­dyq beriledi dep úmit­tenemin. Daǵdarysqa qarsy ımmý­nıteti joq álsiz, áljýaz memleketpiz. Karan­tın kezinde, karantınge deıin de halyq óz kúnin ózi kórdi. Eko­no­mı­ka saýyqsa, sank­sııa sal­maq salmaıdy» deıdi R.Rysmambetov.

Sarapshy osy rette el ekonomıkasyn saýyqtyrýdyń barlyq máziri báz baıa­ǵydan belgili ekenin aıtty. «Ins­tı­týsıonaldyq reformalar, jeke­menshik quqy­ǵyn qorǵaý, sybaılas jemqorlyq­pen kú­restiń tek deklaratıvti sıpaty ba­sym boldy. Biz kúni búginge deıin qol­da­nysta bolǵan ekonomıkalyq model­­den bas tartýymyz kerek», deıdi R.Rysmambetov.

Qarjyger aıtyp ótkendeı, Reseıde EAEO-ny úlken saıasatta oqshaýlanyp qalýyna jol bermeıtin minber retinde qaras­tyratyn kózqaras baıqalyp júr. О́tken jyly Reseı syrtqy ister mı­nıstri­niń orynbasary Aleksandr Pan­kın EAEO elderiniń birine sanksııa salynǵan jaǵdaıda odaq músheleriniń «bir­lesken jaýap sharalaryn qoldana­tyny» jaıly aıtqan usynysy ózge múshe elderden qoldaý tappady. Biz­diń el uıymdy saıasılandyrmaýǵa sha­qyr­dy. «Reseı men Batys elderi­niń ara­syn­­daǵy jaǵdaı shıelenis­ken saıyn Odaqta «Qazaqstan­nyń múddesi qalaı qor­ǵalady» degen másele ózekti bola tú­sedi. «Ekonomıkalyq odaq» dep aqta­ǵy­­myz kelse de ekonomıkanyń saıasattan bólek júrmeıtini bel­gi­li bolyp qal­dy. Demek, aldaǵy ýaqytta osyndaı usy­nystar­dyń aıtylýyna jol bermeıtin múm­kindikterdi qarastyrý kerek», deıdi R.Rysmambetov.

«SentrKredıt» bank basqar­ma tór­aǵa­sy Ǵalym Qusaıynov Batys elderiniń Reseıge qar­sy sank­sııalarynyń tolyq paketin kútý qajet ekenin, sodan keıin munyń Qazaq­stanǵa qalaı áser etetini belgili bola­ty­nyn atap ótti. Onyń aıtýyna qa­ra­ǵanda, Batys elderiniń Reseıge ba­ǵyt­talǵan qysymy qarjy sektoryna baǵyt­talsa, valıýtalyq aýdarymdardy, ınves­tısııa aǵymyn shektese, rýbldiń qunsyzdanýyna jol ashady. Reseıge salynǵan sanksııa syrtqy saýdamyzǵa keri áseri eteti­ni belgili. Qazir sarap­shy­lar arasyn­da aldaǵy jaǵdaı Qazaq­stan­nyń ustanatyn baǵy­tyna tikeleı táýeldi degen pikir bar. Mundaı pikirdi «Al­parı» kompanııasynyń aǵa sarap­shysy Anna Bodrova da maquldaıdy.

Sarapshy aıtyp ótkendeı, qazir bılik te, saıasattanýshylar da múmkindiginshe beıtaraptyq saıasat ustanyp otyr. Mundaı jaǵdaıda qymbat munaı da teńgege áser ete almaı qalýy ábden múm­kin. «Qazaqstan Reseıdiń áreke­tin qoldaıtyn bolsa, teńge kúrt qul­dyraýy múmkin» deıdi A.Bodrova.

Álemdik ekonomıka jáne saıasat ıns­tı­týtynyń (IMEP) sarapshysy Maǵ­bat Spanov Reseı – Ýkraına qaq­ty­ǵysy Qazaqstan ekonomıkasyna, ult­tyq valıýtamyzǵa qaýip tóndiredi degen pikirmen kelisetinin aıtty. Biraq biz Eý­razııalyq odaqtyń quramynda bol­ǵan­dyqtan bul sanksııanyń daýyly Qazaq­stannyń ishki jáne syrtqy naryǵyna áser etip jatyr. Tutyný taýarlaryndaǵy qymbatshylyq dál osy sanksııanyń saldary ekenin sarapshylardyń bári aıtady. 1993 jyly 1 dollar – 4,7 teńge bolsa, 2022 jyldyń basynda – 438 teńge, ıaǵnı 29 jyl ishinde 97,8 esege qunsyzdanǵan.

Bul rette dollar-teńge emes, rýbl-teńge jubyna da kóbi­rek nazar aýdarýy­myz kerek. Bizdiń ulttyq valıýtamyz dol­larǵa ǵana emes, rýblge de kóbi­rek táýeldi. «Bizdiń elde sank­sııa­lar men ekono­mıkalyq daǵda­rys­tardyń saldaryn zert­teıtin ıns­tı­týttar joq. 2009-2014 jyl­­dardaǵy daǵdarys sebebi zert­­tel­­medi. Sabaq alynbady, qa­byl­­dan­ǵan sheshimder­de qatelik­tiń sebebi eskerilmedi. Sońǵy on­shaqty jylda eko­no­mıkalyq prob­lemalardyń sebep-saldary álem­dik ekonomıkalyq daǵda­rys­pen túsindirilip keldi. Álem eko­no­mıkalyq daǵdarysta degenge sendirip otyr bizdi. Qazir post­keńestik elderden ózge mem­­leket­­terde demografııalyq daǵ­da­rys­t­an ózge qıynshylyq joq. Álem­dik eko­­no­mıkanyń birde ósip, birde tómen­­deı­tini qalypty qubylys. Al bizde eko­no­­mıkalyq sheshim­derdiń shıkili­ginen, na­ryq zańynan aýytqı beremiz. Ekono­mı­kadaǵy, áleýmettik saladaǵy ózek­ti máselelerdi keıinge shegerý­den osyndaı jaǵdaıǵa tap boldyq», deıdi M.Spanov.

ALMATY