Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Kóptegen ádebıetshi «Bizdiń kósheniń ańyz-ápsanalary» romanyn Nagıb Mahfýz shyǵarmashylyǵynyń jańa kezeńi dep baǵalaıdy. Ataqty jazýshynyń sekseninshi jyldardyń sońynda Nobel syılyǵyn alýy da tegin emes bolar. Negizinen bul shyǵarma ıýdaızm, hrıstıandyq jáne ıslamnyń paıda bolýynan syr tartady. Sóıtip, osy qaǵıdalar arqyly adamzatty baqytty qylatyn jol izdeıdi. Ártúrli kezeńdi qamtıtyn oqıǵalar tizbegin avtor bir kóshede bolyp jatqan oqıǵa retinde beredi. Tizbektelip kete beredi, biraq ár oqıǵanyń ýaqyty ár basqa. Kitaptaǵy negizgi keıipker áýletbasy Ǵabalaýı. Ol qolynda bıligi bar jomart minezdi jan, biraq qatal. Adamdardyń boıynda astasyp, biraq kózge kórinbeı jatatyn qııan-keski minezder osy Ǵabalaýıdiń boıynda bar. Jazýshy osy Ǵabalaýıdiń basqarýshylyq, ámirshildik qasıetin bylaı sýretteıdi: «Birde úı qojasy esigi baýǵa qaraıtyn tómengi zalǵa balalaryn shaqyrady. Jibek galabeıalaryna malynyp uldary Ydyrys, Abbas, Rıdýan, Jálel men Adham keledi. Ákeleriniń aldyna kelip, mólıip tómen qarap tura qalady – ony qoshemettep, qurmetteıtini sondaı, júzine týra qaraýdan qaımyǵady. Ǵabalaýı otyrýǵa ámir etedi, olar ákesiniń janyna jaıǵasady». Mine, kóshedegi oqıǵa osylaı bastalyp, ary qaraı shıelenise túsedi. Ákeleri mekenjaıdy basqarý isine kenje uly Adhamdy laıyq kórip, ony tańdaǵanyn jetkizedi. Sondaǵy Ydyrystyń «Ol bárimizden de kishi. Istiń mán-jaıyn túsindirshi maǵan. Nelikten sen ony menen artyq sanaısyń? Álde malaılar men quldar myrzalardan basym túse bastaǵan ba?», degen qarsylyǵynan kóp dúnıeniń syry ashylyp sala bergendeı bolady. Onyń qalaı ekenin óz paıymymyzsha baǵamdap kóreıik.
Birden aıtaıyq, bul dinı shyǵarma emes. Din qaǵıdalaryn nasıhattaıtyn, barlyq adamdardy soǵan shaqyratyn ıdeıalar joq. Degenmen barsha adamzat tarıhynda uly betburystar jasaǵan úsh birdeı dinniń basty oqıǵalarynyń keıbirin roman qaharmandarynyń minez-qulqy, áreketi arqyly kórsetedi. Birinshiden, basqarý, ámir etý týraly. Islam túsiniginde bul tek qudireti kúshti Qudaıǵa ǵana tán. Onyń túrli deńgeıdegi túrleri adamdardyń arasynda da bar. Ekinshi, adamzat balasyna berilgen ómir men ólim haqyndaǵy ilim áýeli Adam paıǵambardan bastalady. Úshinshi, tákapparlyq Ibilisten shyqqan. Tórtinshi, eń alǵashqy kórealmaýshylyq pen qyzǵanysh Qabyldyń Ábildi óltirýinen bolǵan. Munyń bári de qasıetti Quran qıssalarynda aıtylady. Mine, bul kóshede ótip jatqan oqıǵada tańdaý Adhamǵa túsedi, Ydyrys ákesiniń bul sheshimine qarsy shyǵady. Endi Allanyń Adamdy jaratqan kezinde oǵan qurmet sájdesin jasaýdan bas tartyp, qarsy shyqqan Ibilistiń oqıǵasyn eske alaıyq. Ibilis adamdarǵa qarsy shyǵý arqyly keıingi bolatyn qarsylyqtardyń betin ashyp berdi. Yqylymda, ǵaıypta bolǵan oqıǵalar Adam Ata jerge túskennen keıin ary qaraı jalǵasty. Ibilis adam urqynyń arasyna kirip, kúni búginge deıin saıran salyp júr. Jazýshy munda bir jaǵdaıdy sýretteý arqyly keıipkerleriniń árbir áreketin osyndaı qıly oqıǵalarmen sabaqtastyrady. Ol minezdiń bastaýy qaıdan keledi, sony izdeıdi. Árıne, Adham Adam, Ydyrys Ibilis emes.
Al Ǵabál týraly taraýdan Musa paıǵambardyń zamanynda bolǵan keıbir oqıǵalardy ushyratýǵa bolady. Romanda «Olar bul kósheni aıaǵyna deıin túgel kókteı ótip, bos jatqan qý mekenniń shetine kelip jetti. Ǵabál oqshaý turǵan shaǵyn úıdi kórdi. Onyń qabyrǵalary tastan órilipti. Qılla kóshesinen kezdesken úılermen salystyrǵanda, bul úı oǵan múlde jańa bolyp kórindi», degen joldar bar. Bul – jylan arbaýshy Balqytynyń úıi edi. Tarıhtan belgili, Musa dáýirinde sıqyrshylar kóp bolǵan. Iаǵnı adamzatty týra joldan adastyratyn, kózdi baılaıtyn, sanany tumshalaıtyn sıqyrshylyq óner emes, bul dert. Balqyty beınesi, kúndelikti tirshilik áreketi arqyly adamzat qoǵamyndaǵy teris áreketterdi synǵa alady. Ǵabáldiń taǵdyry áýeli Musa paıǵambardy bala kúninde perǵaýynnyń áıeli asyrap alatyn qıssany eske túsiredi. Odan keıin kitapta Muqattam dep sýretteletin taýǵa ketip, jylan arbaýshynyń qyzymen tanysýy da Musa taǵdyryn oıǵa oraltady. Bul da Musanyń Shuǵaıyb paıǵambardyń qyzdarymen tanysatyn oqıǵany kóz aldymyzǵa ákelip turǵandaı. Romanda mundaı oqıǵalar kóp. Avtor munda dinı ańyzdardyń jıyntyǵyn jasaýdy maqsat tutpaǵan. Biraq ejelgi áńgimelerdi sol kóshe turǵyndarynyń basynan keshken ańyz-ápsanalaryna aınaldyryp jibergen. Atalǵan jaıttardy Ǵabalaýı bastaǵan kóshe turǵyndary ár kezeńde bastan keshiredi. Bul árıne, ádebıette bar tásil. Máselen, ortaǵasyrlyq Ystanbul sýretshileri jaıly jazylǵan túrik jazýshysy Orhan Pamýktyń «Meniń atym Qyrmyzy» romanyndaǵy keıbir oqıǵalar men Shyǵystyń uly shaıyry Nızamıdiń «Husyraý-Shyryn» poemasyndaǵy keıbir oqıǵalardyń uqsastyǵy sııaqty.
О́tken men bolashaqty baılanystyrý, adamzat júrip ótken jolǵa zer salyp, ýaqyttar men oqıǵalardy ózara sabaqtastyrý da shyǵarmanyń negizgi maqsaty bolsa kerek. Nagıb Mahfýzdyń ózi romannyń alǵysózinde «Al bizdiń atamyz – jatqan bir jumbaq. Ol ómir keshkeli qash-shan... kisiniń qııaly da jetpeıdi», dep biraz jaıdy ańǵartady. Árıne, roman mundaı oqıǵalardyń tóńireginde ǵana órbimeıdi. Sondaı-aq Rıfaıa, Qasym, Arafa beıneleri de adamzattyń arǵy-bergi ańyz-ápsanalarynan habar beredi. Roman týraly jazylǵan pikirde «Egıpettiń Balzagy» atalǵan N.Mahfýzdyń bul romanynyń oqıǵasy, keıipkerleriniń is-áreketi «Bizdiń kóshemizde» ótip jatqanymen, is júzinde onyń geografııalyq aýmaǵy keń – Búkil Taıaý Shyǵysty, úsh monoteıstik dinniń besigi bolǵan qasıetti jerlerdi qamtıdy», dep jazylǵan. Iаǵnı bul qoǵamdaǵy qaıshylyqtar týraly tolǵam. Paıǵambarlardyń ómirin, sol kezeńdegi túrli oqıǵalardy eske salǵanymen, shyǵarmanyń ón boıy adamdar arasyndaǵy bitpes qaıshylyqtarǵa toly. Ǵabalaýıdan bastalǵan bılikke talas, qyzǵanysh, tákapparlyq, sodyrlardyń soıqany sııaqty kúrdeli oqıǵalar búgingi kúnniń de basty máselelerin qamtıdy. Sol shyǵarmada sýrettelgen keıbir oqıǵalardyń búgin de árbir qoǵamda aına-qatesiz qaıtalanyp jatqanyn kórýge bolady.
Áýeli sóz basynda romannyń este joq eski zaman men alys bolashaqty sabaqtastyra alatyn ereksheligi týraly aıtqan edik. Kitap jazylǵan kóp jyldardan keıin ǵalamnyń kókeıinde syzdaǵan Taıaý Shyǵys oqıǵasy burq ete qaldy. Bul qazirgi kezde kóptegen elderdiń basty máselesine aınalyp otyr. Jalǵan dindarlyq, ataqqumarlyq, syrty taza, ishi las pıǵyl, qaýymnyń baı men kedeıge bólinýi, bul qazirgi kezde de ózektiligin joıǵan joq. Bul haqynda talaı dúnıeler jazylǵan. «Bizdiń kósheniń ańyz-ápsanalary» munyń myńnan biri ǵana. Jazýshy sekildi búkil qoǵamdy bir kóshe dep, adamdardy sol kósheniń turǵyndary dep alsaq, oqıǵalardy da sol kóshede bolyp jatyr dep túsinemiz. Barlyq qoǵamdaǵy turǵyndar da, oqıǵalar da bir-birine uqsas. Adamnyń túbi bir bolǵanda, áreketi bólek bolmaıdy ǵoı. Máselen, romanda árbir bólim aıaqtalǵan soń kóshe turǵyndarynyń jadynyń álsizdigi, ıaǵnı umytshaqtyǵy jıi aıtylyp otyrady. Hıkaıashy turǵyndardan qaı kósheniń turǵyny ekenin suraıdy. Adamzat talaı alapat synaqqa tússe de, taǵdyrdyń tar jol, taıǵaq keshýinen aman shyqsa da, bastan keshken oqıǵalaryn umytyp qala beredi. О́mir sabaǵynan sheshim shyǵara qoımaıdy. Aqyr sońynda «Jaryq pen keremet qýanyshtyń da araıly tańyn kóremiz», degen úmitpen ary qaraı kún keshe beredi. Adamzat tarıhynda umytylǵan oqıǵalar kóp qoı. Umytylǵan tarıh kóp. Bul adamzattyń óz basynan keshken, biraq umytylǵan oqıǵalaryn eske salady...
Bizdiń kósheniń turǵyndarynda da bul minezder bar. Sebebi búkil adamzat tutas qoǵam, árbir qoǵam bólek-bólek kóshe. Árbiriniń ózine tán erekshelikteri bolǵanymen, bir-birinen aıyrmasy kóp emes. Adamzattyń boıynda kezdesip jatatyn túrli áreketter men minezder bárimizdiń de boıymyzda jetedi.
Jambyl oblysy
