Ańsar Antalııa, yntyq Ysparta

Týrısteri tolastamaıtyn Túrkııa

Taıaýda Túrkııa Respýblıkasynyń Má­de­nıet jáne týrızm mınıstrliginiń sha­qy­rýymen Qazaqstan, Qyrǵyzstan jáne О́zbekstan jýrnalısterimen birge biz de Anadoly elindegi týrızmniń iri or­ta­lyǵyna aınalǵan Antalııaǵa sapar shektik. Qysty shyǵaryp salǵan aq­pan aıynyń sońǵy kúninde álemdegi eń iri gavandardyń biri sanalatyn Ystan­bul áýejaıyna kelip tústik. Tórt jyl bu­ryn paıdalanýǵa berilgen bul nysan Eýro­padaǵy jolaýshylarǵa jaıly aýra syı­laıtyn, jańa tehnologııalarmen jabdyq­talǵan, jylyna 20 mln-nan astam jolaýshyǵa qyzmet kórsetetin zamanaýı termınal. Biz de tranzıttik baǵytymyzdy tez taýyp, ári qaraı Antalııaǵa ushtyq. Jolaı bizben birge Antalııada ótetin karateden álem birinshiligine qatysýǵa kele jatqan qazaqstandyq sportshy órenderge jeńis tiledik. 

Turkish Airline áýe bortynyń áıneginen qarap kelemiz. Ushaq qonýǵa bet alǵanda tómennen ushy-qıyrsyz qaptaǵan jylyjaılar kórindi. Antalııanyń aglomerasııa­symen qosa eseptegende qazir 2 mln-nan astam halyq turady eken. Jypyrlaǵan jylyjaı jergilikti jurttyń jumysqa jaqyn ekenin kórsetedi. Onyń ústine Jerorta teńiziniń jaǵasyndaǵy jyly klımat ta jylyjaıda kókónis ósirýge óte qolaıly. Qysy jyly jańbyrly, jazy uzaq. Qazaqstandaǵydaı arnaıy jylýmen qamtý júıesiniń qajeti joq. Shyǵyny az, paıdasy mol. Jylyna birneshe táýlik qana jylytqysh qosady munda. Osynyń nátıjesi bolar, as mázirinde aǵzaǵa paıdaly kókónis kóp. Bul soltústik elderden jóńkilip keletin týrısterdiń de kóńilinen shyǵady. Týrıst demekshi, Túrkııanyń Mádenıet jáne týrızm mınıstrliginiń aqparaty boıynsha byltyr bul elge 15 mln-nan astam týrıst kelse, pandemııanyń alǵashqy jylynda 9 mln shamasynda adam kelgen eken. Al rekordtyq kórsetkish 2019 jyly tirkelgen – 31 mln-nan astam týrıst kelgen. Eń kóp keletin týrıster boıyn­sha aldyńǵy qatarda Reseı, Germanııa, Ýkraına, Bolgarııa, Iran elderi atalady. Ishki týrızm de jaman emes, jylyna 2 mln týrısten asyp jyǵylady. Túrkııanyń barlyq shahary týrıstik turǵydan tartymdy desek te, onyń ishinde Antalııanyń úlesi joǵary. О́ıtkeni Antalııada teńizge shomylyp ta, tarıhı oryndardy aralap ta, saýda-sattyq jasap ta jan-jaqty tynyǵyp qaıtýǵa molynan múmkindik bar. Sáıkesinshe, qala ekonomıkasy soǵan beıimdelgen – qyzmet kórsetý (qonaq­úı, meıramhana), jeńil ónerkásip (kıim-keshek óndirisi, saýda-sattyq) jáne aýyl sharýashylyǵy (jylyjaı, plantasııa jáne t.b.). 2010 jyldardan bastap bul qalanyń qonaqúıleri «bári qosylǵan» paketi boıyn­sha qyzmet kórsete bastaǵany belgili. Bul da rekreasııalyq qurylymdy damyta túsýge sep boldy.

Antalııanyń sımvoly – apelsın. Kó­shege kórik berip kóp ósedi. Qala dástúrli «Altyn apelsın» kınofestıvalin ótkizedi. Tropıkalyq jáne sýbtropıkalyq beldeýge jatatyndyqtan sıtrýstyq je­mister mol. Qala mańynda arnaıy al­qaptarda ósiredi. Sondaı-aq tramvaı kóligi júredi. Jol ınfraqurylymy jaqsy damyǵandyqtan basqa jaǵajaılarǵa avtokólikpen erkin qatynaýǵa bolady. Sońǵy jyldary TMD elderinen, sonyń ishinde Qazaqstannan kóship kelýshiler kóp bolǵandyqtan orys tildi balabaqshalar men mektepter de kóptep ashylǵan. Qalada 100 sharshy metrden asatyn 3-4 bólmeli páterlerdiń baǵasy shamamen 60-70 myń dollar kóleminde saýdalanady.

Kóne Kaleıchı kósheleri

Antalııaǵa kelgen alǵashqy kúni kóne Kaleıchı ortalyǵynyń eskertkishterimen tanystyq. B.z.d. 130 jyldary Perǵam pat­shalyǵy qulaǵan soń birshama ýaqyt erkin ómir súrgen Attaleıa b.z.d. 77 jyldary teńiz qaraqshylarynyń qolynda da bolady. Antalııany Rım ımperııasynyń aýmaǵyna Rım qolbasshysy Servılı Isavrık qosady. B.z.d. 130 jyldary ımperator Adrıannyń arnaıy kelýinen soń qala kórkeıe bastaıdy. Shyǵys Rım ımperııasynyń kezeńinde túrikter jaýlap alǵan soń da sol kezeńde epıskoptyq ortalyq bolǵan qalanyń damýy jalǵasa berdi. Búginde antalııalyqtar osy kóne shahardyń ústinde turady. Sol zamannyń kýási bolyp Rım ımperatory Adrıannyń qurmetine salynǵan kóne qalanyń shyǵys qaqpasy saqtalǵan. Osy qaqpa salynǵan qorǵannyń qabyrǵalarymen jalǵasatyn kóne qurylystardyń keı jerde tutasymen saqtalyp qalýy sol dáýirdiń saltanatyn kóz aldyńyzǵa ákeledi. Aýyzdyǵymen alys­qan arǵymaqtar jegilgen ımpera­tor arbasy qaqpadan aǵyzyp óte shyǵar­daı bir sezim bıleıdi boıyńyzdy. Tipti munda mármár tastardan qalanǵan arba­nyń dońǵalaqtaryna arnalǵan tasjoly men sýaǵar aryqtary da saqtalǵan. Osy qaqpadan kóne Kaleıchıdiń tar kóshelerine enseńiz, qaıta jańǵyrtylǵan eski qalanyń esti alar kórkem beınesimen tanysa túsesiz. Kóne úıler ártúrli antıkvarıat pen qolóner buıymdary, kádesyılar satatyn saýda dúkenderi men dúńgirshekterine, kóshe taǵamdaryn satatyn dámhana men meıramhanalarǵa aınalǵan. Máselen, osy ortalyqtaǵy kóne sáýlettik eskert­kishti qaıta jańǵyrtqan «Adalııa qıran­dylary» mýzeı-oteli sheteldikterdiń qyzyǵýshylyǵyn týdyrady. Kaleıchıge júrgizilgen qazba jumystary kezinde Rım ımperııasy kezeńine tán mozaıkaly eden taqtatastarynan turatyn kóshe­ler men oǵan kerisinshe tyǵyzdalǵan topy­raq qabatynan turatyn kóshelerdiń izderi tabylǵan. Kóne artefaktilerden ártúr­li qus pen ósimdiktiń beınesin, geo­met­rııalyq tańbaly órnekterdi kóremiz. Sondaı-aq qola monetalar, qyshtan, metaldan, súıekten, tastan, shynydan jasalǵan áshekeıli buıymdar, turmystyq zattar, sáýlettik eskertkishter kóptep tabylǵan. Bul týraly ǵylymı zertteýlermen Antalııanyń arheologııa mýzeıinde keńinen tanysýǵa bolady. Antalııa jýrnalıster qaýymdastyǵynyń shtab-páteri de osy Kaleıchıde ornalasqanyn kózimiz shalyp qalyp, mańdaıshasynyń aldynda sýretke tústik.

Joǵaryda aıtqanymyzdaı, munda ór­kenıetterdiń túrli tarıhty bastan keshkenin ańdaısyz. Máselen, kóne antıka­lyq ǵıbadathanany vızantııalyqtar Márııam shirkeýine aınaldyrsa, HV ǵasyr­da II Baıa­­­zıt sultan Antalııa aımaǵynyń bıleý­shisi etip taǵaıyndaǵan Osman hanzadasy Qorqyt shahzada meshit qylady. XIX ǵasyrda órtten keıin meshit munarasynyń tóbesi qulap, qazir bul «Kesik» («kesilgen») munarasy dep atalady eken.

Kaleıchı qalasynyń mańaıyn qorshap turǵan bekinis qamaldarynyń da qaldyǵy jaqsy saqtalǵan. Bul tustan tolqyny týlaǵan teńizdiń kórkem kórinisin tama­shalaýǵa bolady. Kemejaıdaǵy ıin tires­ken ıahtalar men qaıyqtar – jaz boıǵy tý­rısterdiń kóńil qoshy.

Sıdege syrly saıahat

Keler kúni Sıdege saparladyq. Bul shahar da Antalııadan alys emes eken. Shamamen bir saǵattaı júrip jetken soń syrly qalanyń syryna qanyqtyq. Qazirgi tanymal kýrorttyq qala da antı­kalyq dáýirden qalǵan muralarymen maq­tanady. B.z.d. VII ǵasyrda grekterdiń Anatolıdegi otarynyń biri bolǵan. Sıde – jergilikti anatolılikterdiń tilinen ana tilimizge anar (granat) dep aýdarylady. Sondyqtan qalanyń sımvoly – ejelden molshylyqtyń nyshany sanalǵan atalǵan shyryndy jemis. Sıdeni otarlaýshylar da jergilikti halyqtyń tilin qabyldaǵan. B.z.d. III-II ǵasyrlarǵa tán sıdelik jazýlar qazba jumystary kezinde tabyldy. Afıny, Apollon sýretterimen birge anar jemisi de osy qalada soǵylǵan kúmis teńgelerde beınelengen. Eskendir Zulqarnaıynǵa esh qarsylyqsyz berilgen bul qala onyń ımperııasynyń teńgesin soǵatyn ortalyq bolǵan, tipti áskeriniń bir bóligi osynda qalǵan. Kóptegen memleket pen ımperııa quramynda túrli órleý men kúıreýdi bastan keshken qala antıkalyq kezeńde iri qarjylyq, mádenı ortalyqqa aınalsa, Vızantııa kezeńinde shaǵyn eldi meken retinde belgili bolǵan. IV ǵasyrda buryn Afınyǵa, Apollonǵa, Afrodıtaǵa, Areske, Dıonıske, t.b. tabynyp kelgen sıdelikter hrıstıandyqty qabyldap, shyǵyspamfılııalyq eparhııanyń ortaly­ǵy da bolady. Al arab geografy ál-Ydy­rysı 1150 jyly Sıdeniń tipti adam turmaıtyn órtengen qala ekenin, turǵyn­dary eki kúndik jerdegi Attaleıaǵa kóshýge májbúr bolǵanyn jazady. XII ǵasyrda tolyǵymen tastandy qalaǵa, birneshe jer silkinisinen soń qırandyǵa aınalady. Krestshilerdiń Kadmedegi kúıreýinen soń Pamfılııamen birge Sıde de seljuqtardyń bıligine kóshedi. 1391 jyly Osmandar jaýlap alǵan soń bul óńir XIX ǵasyrdyń basyna deıin múldem ıgerýsiz qalǵan eken. Sol kezdegi saıahatshylar bul jerdi «arýaqtar mekeni» dep te ataǵan.

Búginde túbekti toltyryp otyrǵan tú­rik­­terdiń tarıhı eskertkishterge jiti qaraıtynyna Sıdege saıahat barysynda kóz jetkizdik. Kóne qala teńiz jaq­tan da, qurlyq jaqtan da qaýipti bol­ǵandyqtan aınaldyra bekinispen qorshal­ǵan. Onyń qabyrǵalary men mu­naralary túrli dárejede qırasa da búginge deıin jaqsy saqtalǵan. Áli kúnge arheologııalyq zertteý­­ler tolastaǵan joq. Biz qırandylarynyń ózinen sáýleti andaǵaılap turǵan osy aradaǵy kóne úsh qabatty sýburqaq pen tastan qalanǵan saýda dúkenderiniń jarym-jartylaı saqtalǵan oryndaryn, kolonnalardan quralǵan saltanatty alańdary men saýda-sattyq ótetin bazar aýmaǵyn, qazirgi ýaqytta mýzeıge aınaldyrylǵan qoǵamdyq monshasyn jáne Túrkııa jerindegi eń iri Rım amfıteatryn aralap kórdik. 1800 jyl buryn salynǵan bul teatrǵa 20 myńnan astam adam syıǵan eken. Onda sıdelikter gladıatorlar shaıqasy men teatrlandyrylǵan qoıylymdardy tamashalaǵan. Al jaǵalaýda Apollon ǵıbadathanasynyń birneshe iri kolonnalary men shatyrynyń qasbeti óziniń ertedegi qaıtalanbas ozyq sáýletimen tarıh tuńǵıyǵyna jeteleıdi. Sıdede sonymen birge sol ýaqyttaǵy jerleý ǵurpyn kýálandyratyn hram pishimindegi jáne qarapaıym sarkofagtardyń úlken shoǵyry jınaqtalǵan. Iri kolonnalar men basqa da bólshekteri synyqtarynyń birshamasy jınaqtalsa da, teńiz tabanynda jatqandary da jeterlik.

Gúlder shahary

Úshinshi kúni teńiz jaǵasyn artqa tas­tap, taýǵa qaraı bet aldyq. Baǵytymyz – Ysparta qalasy. Bul – Jerorta teńizi­niń túrik jaǵalaýy jaǵynda doǵasha ıilip jatqan Tavr jotasynyń tósinde orna­lasqan taýly qala. 450 myńnan astam halyq turady. Taýdyń relefi óte ádemi. Tabıǵı bederi bizdiń Almatyǵa uqsaıdy. Jolda Karachaoren sý qoımasynyń jaǵa­laýyna toqtadyq. Bul da balyq aýlaý men tabıǵat aıasyna seıildeýge taptyrmaıtyn taý qoınaýyndaǵy kórkem múıis. Aqsý ózenin bógep salǵan sý qoımasynda sýelektrstansasy qýat óndiredi.

Yspartada teńiz jaǵasyndaı emes, kún raıy salqyn eken. Al qalany qaq jaryp ótip, joǵary qaraı órlegende aldymyzdan japalaqtap jaýǵan qar qarsy aldy. Mine, tabıǵattyń qudireti! Tómende teńizge shomylasyz, al taýda shańǵy tebesiz. Iá, biz bar­ǵan Davraz taý shańǵysy ortalyǵy Anta­lııadan 150 shaqyrym, Yspartadan 25 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan. Teńiz deńgeıinen 2 600 metr bıiktiktegi shańǵy kesheni 16 jyl buryn ashylǵan. 2014 jylǵy qysqy Olımpıadaǵa úmitkerlerdiń biri bolǵanyn da aıta ketelik. Munda barlyǵy 9 trassa qyzmet kórsetedi (qy­zyl jolaqty – 2, kók jolaqty – 1, qara jolaqty – 2, jasyl jolaqty – 4). Jal­py uzyndyǵy 3 700 metr. Joǵaryǵa kótergishteri saǵatyna 1 myń adamǵa deıin jetkizý qabiletine ıe. Shańǵy, snoýbord mektebiniń nusqaýshylary taý sportyna úıretedi. Ásirese, qańtar men aqpan aılarynda kelýshiler kóp bolady eken. Sol ýaqytta Túrkııa oqýshylary qysqy kanıkýldaryn osy keshende ótkizip, salamatty ómir saltyn serik etýdi dástúrge aınaldyryp keledi. Birneshe qonaqúıi men dámhanalary da bar.

Al sáýir týa bul jerdiń tabıǵaty myń túrlenip, taý týrızmine den qoıýshylardy ózine tartyp turady.

Jalpy, Ysparta qalasyn gúlder shaha­ry dep ataıdy. Sebebi, munda Ysparta raý­sha­ny men lavanda gúlderin arnaıy taý­ly alqaptarda ósiredi. Atalǵan gúlderdiń qaýyzyn jınap, túrli kosmetıkalyq, gıgıe­nalyq taýarlar óndiredi. Máselen, 5 tonna raýshan gúlinen 1 lıtr ǵana raý­shan gúliniń syǵyndysy alynady. Al onyń baǵasy naryqta 7 myń eýroǵa baǵa­la­na­dy. Qalanyń sımvolyna balanatyn bul gúlderdi Yspartanyń kez kelgen dúke­ninen túrli taýar nemese qyzmet kúıin­de kezdestiresiz. Aıtalyq, spa-salon­da osy gúlderden jasalǵan kosmetıkamen bet álpetińizdi jasartatyn massaj jasasa, dúkenderde túrli ıissýynan bastap, kremderi, sabyndary, sýsabyndary men sanıtaızerlerine deıin samsap tizilip tur. Tipti túrik táttisine balanatyn lýkýmǵa tap­sy­rys berseńiz de atalǵan gúlderdiń dá­mi­men daıyndalady. Lýkýmnyń daıyn­dalý barysyn biz jergilikti lýkýmshy kásipkerdiń sehynan da kórdik. «Lýkým» degen arab tilinen aýdarǵanda, «tańdaıdyń rahaty» degen maǵynany beredi. Rasynda, bul kúnde ulttyq as mázirin jan-jaqty jetil­dirgen túrik aǵaıynnyń lýkýmdy da áspettep ártúrli dámmen daıyndaıtynyn júrgen jerimizdiń bárinde baıqadyq. Sondaı-aq Yspartalyq áıelder jappaı jergilikti kilem fabrıkasynda eńbek ete­di. Bul jóninde Ysparta qalasynyń etno­g­ra­fııalyq mýzeıinen tolyq maǵlumat alýǵa bolady. Ony kilemder mýzeıi dep te ataıdy.

Egırdır kóli – túrik Maldıvi

Tórtinshi kúngi saparymyz Spartaǵa jaqyn ornalasqan Egırdır shárinde jal­ǵasty. Bul kent Egırdır kóliniń jaǵa­laýynda ornalasqan. Teńiz deńgeıinen 924 metr bıikte ornalasqan bul kól kólemi boıynsha Túrkııadaǵy tórtinshi, tushy­lyǵy boıynsha ekinshi kól sanalady. О́te ǵajap móldirliginen de bolar, bul aýmaqty túrik jerindegi Maldıv araldary dep te aıtatyndar bar. Aral demekshi, atalǵan aýdan kóldi ekige bólip jatqan túbekshede ornalasqan. Munda ertedegi grekterdiń tas pen aǵashtan qalaǵan qonystary da kóp. Ádette, TMD elderinen keletin týrıs­ter bul jaqqa aıaq basa bermeıtindikten atalǵan aýdannyń sulýly­ǵynan kópshilik áli de beıhabar. Bul meken ásirese jazda kirshiksiz tabıǵatymen baýraıtyn kórinedi. Biz barǵandaǵy qar jamylǵan qysqy kórinisiniń ózi móldir de asqaq, kórkem kórinisterge toly boldy.

Egırdır almasynyń dańqy Almaty aportyndaı alysqa ketken. Alaıda Al­ma­ty­da aport qalmasa, Egırdırde al­ma planta­sııalary aldyńyzdan kezek-ke­zegimen shyǵady da otyrady. Munda alma­nyń shyrynynan bólek, ıissýynan sanıtaızerine deıin, tipti qytyrlaǵan qaqqa deıin óndiredi.

Qalanyń paıda bolýy 1200 jyldar­ǵy hetter tarıhynan bastalady. Lıdııalyq­tardyń kezeńinde Efesten Babylǵa baratyn patsha joly boıynda bolýymen málim bolǵan. XIII ǵasyrda Konııaǵa ornalasqan seljuqtardyń qaraýyna ótken.

Qalanyń ishinde eskiden qalǵan kóz tartar dúnıeniń biri – bekinis. Bul beki­nis vızantııalyqtar kezeńinen qalǵan eskert­kishterdiń biri sanalady. Alaıda seljuq­tarmen qaqtyǵys kezinde qatty búlingen. Dese de qazirgi jurnaǵynyń ózi bekinistiń qandaı qýatty bolǵanyn aıǵaqtaıdy. Bekinistiń janynda turaqty túrde qalalyq mýnısıpalıtettiń azyq-túlik jármeńkesi ótip turady. Sondaı-aq qalada Osman ımpe­rııasynyń kezeńine tán Qyzyr beı meshitin aralap kórdik. 1237 jyly salyn­ǵan bul meshit te Mekkege barar jolda orna­lasqandyqtan qajylyq sapardaǵy kóp­shilik musylmandardyń toqtaıtyn orny bolǵan. 1814 jyly órtenip ketken soń, 1883 jyly qalpyna keltirilgen. Eń na­zar aýdararlyǵy, meshittiń kolonnalary qaraǵaı aǵashtarynan qoıylǵan. Qu­sha­ǵyńyz jetpeıtin jýan dińgekterden gúlderdiń jupar ıisi ańqyp tur. Iаǵnı aǵash­tar qańsyp ketpeýi úshin jergilikti gúlderdiń maıymen turaqty túrde maılap turady. Meshit ǵımaraty Dýndar beı medresesimen jalǵasyp jatyr. Bul med­reseniń de tarıhy meshitpen birge bas­ta­lady. Bastapqyda qonaqúı bol­ǵan eken. 1301 jyly medrese retinde qaı­ta qurylǵan. Ekiqabatty aýladaǵy bólmelerdiń esigi óte tómen jasalǵan. Bul medrese oqýshylarynyń Haq ilimin alýǵa ustaz aldyna ıilip qurmet kórsetip kirýi maqsatynda jasalǵan eken. Ortalyq alań­da oqýdan bosaǵan mezette oqýshylardyń jınalyp otyratyn ortaq sákileri bar. Tastan qalanǵan kóne medresede qazir jergilikti halyqtyń qolóner buıymdary, sırek kitaptar men dinı ádebıetter satylady. Sondaı-aq qalada meshitterden bólek kóne shirkeý, hamam, kerýensaraı syqyldy eski qurylystar da saqtalǵan. Munyń bári Egırdırdiń týrıstik áleýeti áli alda ekenin kórsetedi.

Bir baıqaǵanymyz, bizdiń jolbasshymyz bolǵan Berkan beı Tashan túrik tarıhyn ynty-shyntysymen áńgimeleıdi. Kóne ǵasyrlardan bastap, osynaý kóz toıdyrar kórkem jerlerdiń árbiri túrik halqyna qandaı jaýgershik joryqtarmen kelgenin tarıhı derekterdi jańylmaı jetkizedi. Búgingi turmys-tirshiligimen de jetik tanystyrady. Bul qasıet árbir túrik azamatynda kezdesetinine kúmán joq. Sebebi olar qolda bar barlyq dúnıesin uqsatyp otyr, ıaǵnı kók teńizden kók aspandaǵy aı men juldyzǵa deıingi Anadoly jurtymen shyn máninde maqtanady.

Nur-Sultan – Antalııa – Ysparta