– Alpysty alqymdaǵan shaǵyńyzda kınodaǵy debıýtińizdi jasadyńyz. Biraq qatardaǵy kóp róldiń biri emes, qazaq handyǵynyń negizin qalaǵan Kereıdeı kemeńger hannyń kesek beınesin keskindeý baqyty buıyrdy. Kınematografııadaǵy juldyzdy sátińizdiń bulaısha kesh týýyna ne sebep?
– Onyń sebebi kóp. Meniń, men qatarlastardyń ómiriniń, shyǵarmashylyq shedevr týdyratyn jalyndy shaǵynyń kóp bóligi Keńes ókimeti kezinde ótip ketti. Jastyǵymyzdy bergen sol kezeńde dúnıeniń bárin Máskeý sheshetin. Sol jaqtyń qas-qabaǵyna qarap tirlik keshtik qoı. Bul kınematografııa salasyn da aınalyp ótken joq. Ol kezde qazirgideı qaptap túsirilip jatqan kıno joq. Máskeý «Qazaqfılmge» jylyna bir, ári ketse eki-aq kıno túsirýge ruqsat beretin. «Qazanshynyń óz erki, qaıdan qulaq shyǵarsa» deıdi. Sol eki fılmdi rejısserler Almatydaǵy akterlermen túsiredi, ról solardan artylmaıtyn da. Al Qaraǵandy, Semeı, Shymkent sııaqty oblys-oblystyń túkpirinde jatqan ártisterdi kim shaqyryp júredi? Eki kıno kimge jetedi? Men ózi tabıǵatymnan, týabitti bolmysymnan shaqyrmasa suranyp, «meni alyńdarshy» dep jalynýǵa joq adammyn. Onyń ústine teatrda da tirshilik, shyǵarmashylyq qaınap jatyr. Basqa dúnıeni oılaýǵa, pendeaýı pıǵyldarǵa berilýge moıyn burǵyza da bermeıtin. Sóıtip júrgende kóp ýaqyt ótip ketti.
Kınoǵa tússek degen asqaq arman jastyǵymyzben birge qol bulǵap qalyp bara jatty. Biraq men oǵan ókpelemeımin. Zaman solaı, taǵdyr bylaı bolǵan shyǵar. Ámbe men ózgeden emes, kináni únemi ózimnen izdeımin. Osy ýaqytqa deıin kınoǵa shaqyrylmasam, demek kamera meni súımeıtin, qabyldamaıtyn bolǵany dep túıdim. О́ıtkeni rejısserlerge mán-jaı bizge qaraǵanda aıqynyraq kórinedi ǵoı. Sondyqtan kıno salasyndaǵy bul tynyshtyqty qabyldap, soǵan únsiz kóngen edim. Alaıda Kereı han róline shaqyrylǵan sátten bastap barlyǵy birden ózgerip shyǵa keldi. Sóngen úmit janyp, shyǵarmashylyǵymnyń ekinshi tynysy ashylǵandaı boldy.
– Kereımen qalaı tabystyńyz? Rejısser shaqyrdy ma, álde kastıng arqyly arnaıy irikteýden óttińiz be?
– Kınodan birjolata kúderimdi úzgenimdi joǵaryda aıttym ǵoı. Kastıng degenge de tipten qyzyqpaıtyn bolǵanmyn. Sodan bir kúni kólikte kele jatsam, telefonym shyldyrlaıdy. Tutqany kótere bergenim sol edi, arǵy jaqtan ózin kastıng dırektorymyn dep tanystyrǵan adam amandyq-saýlyqtan soń maǵan Almatyǵa kelýimdi, túsirileıin dep jatqan aýqymdy joba – «Qazaq handyǵy» fılminiń kastıngine qatysýymdy surady. Osyǵan deıin qııýy kelmegen saladan ábden úmitimdi úzsem kerek, birden bas tarttym. Biraq tutqanyń arǵy jaǵynda daýys ǵalamtordan fotosýretterim men spektakldegi men oınaǵan rólderdiń úzindilerin kórip, rejısser Rústem Ábdirashtyń ózi arnaıy shaqyrǵanyn aıtty. «Mindetti túrde kelsin, tekserip kóremin», depti. Sodan ne kerek, shuǵyl jınalyp Almatyǵa jol tarttym. Kelsem, kastıng ótip jatqan ǵımarat adamǵa lyq toly. Men barǵan kúnniń ózinde Kereı róline 15-20 adam tústi-aý deımin. Ár kúni osylaı eken. Tipti sheteldiń akterleri kelip jatyr. Bir-eki kartınasyna tústim. Sosyn Rústem maǵan ári qarap, beri qarap, densaýlyǵymdy surady, túrli suraq qoıdy. Keıin «Habar ózimizden bolady, júre berińiz», dedi. Men: «Mynaý jaı sharýa boldy ǵoı», dep ketip qaldym. Tipti ol týraly umytyp ta ketippin. Arada shamamen bir aıdaı ýaqyt ótkende, Almatydan habarlasyp, tez arada bastan-aıaq kıim ólshemin jiberýimdi surady. Mán-jaıdan habarsyzbyn. Dereý kastıng dırektoryna telefon shaldym. Sharýa kóp bolyp, habarlasa almaı jatqanyn aıtyp aqtalǵan qaryndas kórkemdik keńestiń sheshimimen Kereı róline bekitilgenimdi aıtyp súıinshiledi. Árıne, qýanyshymda shek bolǵan joq. Qýandym. Biraq ol qýanysh ári ketse bir saǵatqa sozylǵan shyǵar, odan ári júreksine bastadym. Basty róldi buryn kıno salasynda tájirıbesi joq akterge oılanbastan bere salǵan rejısser Rústemniń júrekjutqan táýekelshildigine tańǵaldym. Men ol kisiniń ornynda bolsam, mundaı qadamǵa bara almas edim. Qalaı degenmen muqym qazaq kútip otyrǵan aýqymdy joba ǵoı, qorqaqtaıtyn edim. Alaıda Rústem maǵan sendi. Sol senimge selkeý túsirmeýge barymdy saldym.
– Kereı hannyń tulǵasyn somdaýda qalaı izdendińiz? Qandaı derekterge súıendińiz?
– Men ózi Qaraǵandy oblysynyń Jańaarqa aýdanyndaǵy Aqtúbek eldi mekeninde týyp-óstim. Bizdiń el ulttyq qunardy saqtaǵan, qaımaǵy buzylmaǵan naǵyz qazaqy aýyl edi. Tarıhı oqıǵalardy tilge tıek etip, tebirene áńgime aıtyp otyratyn dalanyń dana qarııalary kóp boldy. Sonyń áseri bolsa kerek, jastaıymnan tarıhqa qumar bolyp óstim. Sebebi bizdiń kezimizde teledıdar turmaq, elektr jaryǵy bolmady. Oıynymyz da, bı keshimiz de, kompıýterimiz de kóne qarııalardyń ańyz-áńgimeleri edi. Túnniń bir ýaqytyna deıin jastyǵymyzdy jastanyp qoıyp tyńdaıtynbyz. Neshe túrli qorqynyshty, qııal-ǵajaıyp áńgimelerdi tyńdap alyp, bala oıymyz shoshynyp, túnde eriksiz oıatatyn. Sol áńgimeler jadymyzda jattalǵan. Rólmen jumys istegende soǵan biraz súıendim. Aýyl aqsaqaldarynyń sóz saptaýy, olardyń keńdigin, tolǵana, kúńirene sóıleıtinderin salýǵa tyrystym. Odan keıin, árıne, eń bastysy – Ilııas Esenberlınniń «Kóshpendiler» trılogııasyn negizge aldyq. О́ıtkeni tarıh máselesi – daýly taqyryp. Sondyqtan da tasqa basylǵan derekter negizinde beıne týdyrýǵa kúsh saldyq. Álbette, kórkem kıno bolǵannan keıin kórkemdeý tásilderin de qoldandyq. Bastysy, tarıhymyzdy barynsha tolymdy, tushymdy jáne kórermenderimizge qyzyqty etip berýge shyǵarmashylyq top bolyp ter tóktik. Qolymnan kelgenshe Kereıdiń batyrlyǵyn, tulǵalyǵyn ǵana emes, adam retinde onyń basyna túsken taýqymetti qalaı sezingenin, ishki qınalystaryn oınaýǵa tyrystym. Sol arqyly keıipkerimdi halyqqa, kórermenge barynsha jaqyn etkim keldi.
– Ádette akterler jas kezinde-aq «kınodaǵy alǵashqy sezimniń», ıaǵnı debıýttiń tolqynysyn bastan keship qoıady. Siz qandaı sezimde boldyńyz? Kıno alańynda qandaı da bir qıyndyq týyndaǵan joq pa?
– Álbette, shyǵarmashylyq bolǵan soń barlyǵy da bolady. Men de kıno alańyna kelip túrli sezimdi, alýan tolqynysty bastan keshtim. Qasyma serigim bolyp fılmde Jánibekti somdaǵan talantty akter Erkebulan Daıyrovtyń túskeni sondaı jaqsy boldy. Erkebulannyń jas ta bolsa kıno salasyndaǵy tájirıbesi mol, túsirilim jumystarynyń qyr-syryna qanyq. Qaı shıdiń astynda qandaı kamera jatqanyn jaqsy biledi. Attyń ústinde kele jatqanda: «Aǵa, alǵa qaraı óte berińiz, anaý jerde kamera bar, siz soǵan oınaısyz. Men bergi jaqtyń kamerasyn alaıyn» dep aldyn ala eskertip, barlyǵyn túsindirip berdi. Al men qaı shıdiń asynda ne jatqanyn qaıdan bileıin?! Munyń barlyǵy tájirıbemen keletin sheberlik qoı. Sol jetispegendikten de alǵashqy 10-15 kúndeı qınaldym, keıin barlyǵyn ıgerip kettim. Bir qyzyǵy, «Qazaq handyǵyna» túsip jatqan ýaqytta taǵy bir rejısser janushyryp óziniń avtorlyq kınosyna shaqyrdy. Ol psıhologııalyq janr eken. Qoıshynyń róli. Taý ishinde eshkimge kerek bolmaı qalǵan shopannyń ómirin baıan etedi. Al myna jaqta qazaqtyń birinshi hanyn oınaýym kerek. Sodan alǵashqysyn bitire salyp, ile ekinshi fılmniń jumysyn bastap kettik. Ony aıaqtap elge kelsem, Qaraǵandyda Qaz daýysty Qazybek bıdiń mereıtoıyna oraı kórkem ári derekti fılmniń túsirilimi qolǵa alynypty. Sóıtip, kıno alańyndaǵy ystyq-sýyǵym basylmaı turyp, Qazybek bı róline tústim. Qazir sahnada «Sáken» qoıylymymen júrmiz.
– Iá, shyǵarmashylyq ómirbaıanyńyzǵa kóz tiksek, repertýar qorjynyńyz Abaı, Aqan seri, Sáken, Qazybek bı syndy kil tulǵalar beınesine toly eken. Bul sizdi akter retinde bir ampýlaǵa, ıaǵnı shtampqa túsirip jiberedi dep qoryqpaısyz ba?
– Durys aıtasyz. Teatrda qyryq jyl úzilissiz qyzmet etip kele jatyrmyn. Ylǵı sol han, bı, batyr beıneleri. Faktýram, túr-turpatym kelgendikten bolar, rejısserler kileń osyndaı rólderge yńǵaılaǵysy kep turady. Al odan bas tartýǵa bizdiń quqyǵymyz joq. Mundaı rólderdi oınaýdyń óz qıynshylyǵy bar. О́zińiz aıtpaqshy, «trafaretnyı shtampqa» túsip ketý qaýpi basym. О́ıtkeni aǵza bireý, syrtqy tulǵa jalǵyz, daýys ta solaı. Oınaýdy jaqsy bilemin, onyń teorııasyn, negizin Asqar Toqpanov, Rábıǵa Qanybaeva bastaǵan ustazdardan úırendik qoı. Meniń qorqynyshym – sahna men ekranda bir tıpti bolyp ketpesem eken degen alań. Sondyqtan da shamam kelgenshe tarıhı tulǵalardy oınarda keıipkerimdi barynsha basqa jaǵynan, ózge qyrynan kórsetýge tyrysamyn. О́tkendegi rólde qoldanǵan minez, shtrıhtardy kelesi jumysymda paıdalanbaýǵa tyrysamyn. Kez kelgen rólimde tulǵadan buryn, eń áýeli sol tulǵanyń adam retindegi bolmysyn, keskinin ashýǵa umtylamyn. Onyń da biz sııaqty adam ekenin, biz sekildi onyń da renjıtinin, kúletinin, sezimi bar ekenin kórsetýge barymdy salamyn. Sodan keıin ǵana tulǵalyǵyna ótemin. Biraq qansha aıtqanmen shtamp báribir ózine tartyp turady. Al odan arylý úshin izdenis, tek qana izdenis, bilim jáne sheberlik qajet. Arasynda rejısserlerden surap alyp kommersııalyq rólderde oınaıtynym bar. Bul – az da bolsyn ózińdi syndyrý, basqa qyryńnan kóriný úshin aýadaı qajet dúnıe. Al qazir múlde kereǵar rólderde oınaǵym keledi. Kem bop qalǵan, shermende kúıge túsken, tipti keıde, shyny kerek, kóshedegi úı-kúısiz júrgen jandardyń (bomj) da álemine enip, sonyń minezin, oıyn saraptaǵym keledi. Olar da bizdeı adamdar, biraq álemi, ortasy, ómirge degen kózqarasy, túsinigi basqa jandar. Solardyń psıhologııasyn zerttesem deımin. Mysaly, «Qazaq handyǵyn» aıaqtaǵannan keıin meni dalada qalǵan qoıshynyń rólin somdaýǵa shaqyrdy. Men oǵan qýana-qýana bardym. Sebebi ekeýi bir-birine qarama-qaıshy beıne boldy. Mundaı tájirıbe akter úshin óte qyzyq.
– Shyǵarmashylyq jolyńyzdyń M.Áýezov atyndaǵy ulttyq akademııalyq qazaq drama teatrynan bastalǵanyn bilemiz. О́nerdegi tusaýyńyzdy kesken qasıetti qarashańyraqtyń taǵylymy, sizdiń aldaǵy ómirińizge áseri týraly tolǵanǵanda oıyńyzǵa ne oralady?
– Men negizi ózimdi baqyttymyn dep sanaımyn. Ol ýaqytta teatrǵa baǵyttaıtyn Qurmanǵazy atyndaǵy konservatorııanyń teatr fakýlteti ǵana bolatyn. Sol oqý ordasyna oqýǵa qabyldanǵannan bastap, akterlik jolymda talaı jaqsy adamdardyń tálimi men shapaǵatyn kóp kórdim. Qaraǵandydaǵy mektep-ınternatta alańsyz oqýyn oqyp júrgen balanyń ómirin mektebimizge Almatydan arnaıy kelgen ustaz Rábıǵa Qanybaevnyń sapary bir-aq sátte túbegeıli ózgertip jibergen edi. Teatr fakýltetine oqýǵa qabyldaıtyn talantty talapkerlerdi izdep kelgen Rábıǵa Muqaıqyzymen jolyǵýym – taǵdyrdyń maǵan bergen úlken syıy. Sol kisiniń arqasynda Almatyǵa kelip, oqýǵa túsip, qazaqtyń tuńǵysh kásibı rejısseri Asqar Toqpanov, Qazaqstannyń halyq ártisi Sholpan Jandarbekova bastaǵan ulaǵatty ustazdardyń tálimin aldym. Oqý bitire salyp, «ákemteatrǵa» jumysqa qabyldandym. Ol ýaqytta oqýdy endi bitirgen akterdiń M.Áýezov teatryna qabyldanýy sırek jaǵdaı edi. Dıplomdyq jumysymyz Ý.Shekspırdiń «Asaýǵa tusaýyndaǵy» Petrýchıo róli úlken teatrǵa jol salyp berdi sóıtip. Serke Qojamqulov, Sábıra Maıqanova, Bıken Rımova, Farıda Sháripova, Ydyrys Noǵaıbaev bastaǵan talanttardyń sahna tuǵyrynda júrgen kezeńi. Mine, sol kisilerdiń ortasyna kelip tústim ǵoı. Qorqynyshty ərıne. Attarynyń ózinen at úrkedi. Soǵan qaramastan bul kisiler meni ónerdiń uly mektebinen ótkizip qana qoımaı, meıirim shýaǵyna qosa shomyldyrdy. Ol ýaqyttyń adamdary bólek edi. О́mirdegi júris-turysy da, jas mamandarǵa degen janashyrlyǵy da basqasha edi. Jaı janashyrlyq emes, sen úshin alańdap, júregi shyn aýyratyn. О́ziniń týǵan balasyndaı meıirimin tógetin. Keıin otbasylyq jaǵdaıyma baılanysty týǵan jerim Qaraǵandyǵa kelip, S.Seıfýllın teatryna jumysqa ornalastym. Bul jerde de Qaraǵandy teatrynyń negizin qalaǵan Jámılá Shashkınalardan bastap, Qarǵash Sataev, Ásııa Abylaevalar da aıalap qarsy alyp, bilgenderin úıretti. О́zim de aqsaqaldyq jasqa jaqyndap qalǵannan keıin, oılanyp qaraımyn ǵoı. Shynymen de ol zamannyń adamdary bólek eken. Búgin de teatrda janashyrlar bar, jastarǵa baryn salyp janushyra kómektesedi. Biraq báribir bizdiń kórgen meıirim men mahabbatymyzdyń jóni bólek. Qalaı desek te qazirgi qamqorlyqtyń formasy basqa...
– Ol qandaı forma eken?
– Osy zamanǵa laıyq formalar. Olar bilgenin úıretedi, bilmegenińdi túsindiredi. Biraq men qamqorlyǵyn kórgen aǵa-apalardyń, aqsaqaldardyń tálimi bólek edi. Beınebir týysqanyń sııaqty báıek bolyp, jaqynyńdaı janyńa ornyǵyp alatyn. Al búgingi zamanda qashyqtyq degen bar. Úlken retinde, tájirıbeli akter retinde janashyrlyq qylǵan bolady. Biraq báribir ishteı jattyǵyn baıqatady. Al ana kisiler bolsa sen teatrǵa kelgen betten birden qoınyńdaǵy balasy qylyp menshiktep alady. Nemeresin qushaqtap, ıiskep jatqan ata-ájeler sııaqty erkeletip júrip ónegesin boıyńa darytady. Sondaı bir aıyrmashylyǵy bar. Bir sózben aıtqanda, ol adamdarda júrek úlkendeý edi. Árıne, bul búgingi adamdarda júrek joq degen sóz emes. Biraq ol kisilerdiń júregi basqasha edi.
– Sizdiń akterlik qyzmetińizdi úsh kezeńge bólip qarastyrýǵa bolady. Alǵashqysy – M. Áýezov teatryndaǵy kezeń, ekinshisi – Aqmola oblystyq teatry kezeńi jáne Qaraǵandy teatry. О́mirińizdegi osy úsh teatrdyń ornyn aıtyp bere alasyz ba?
– M.Áýezov teatryna alǵash bala bolyp kelgen kezdegi atmosferanyń qandaı bolǵanyn aıttym. Alaıda ol jaqta kóp bolmaı, bir jyldan soń Qaraǵandyǵa keldim. Ol da alǵashqynyń jalǵasy sııaqty boldy. Munda da teatr aqsaqaldary men analarynyń qolyna tústim, tárbıesin kórdim. Jańa beıneler kórermenimen qaýyshyp jatty. S.Seıfýllın atyndaǵy Qaraǵandy oblystyq drama teatry meniń ekinshi otbasym dese de bolǵandaı. Sóıtip júrgende jańa zaman kep qaldy. Astanamyz Almatydan Aqmolaǵa kóshetin boldy. Aqmola barlyǵyna belgili kishkentaı ǵana oblys ortalyǵy edi. Ol kezde Aqmolada qazaq teatry bolmaǵan eken. Qaraǵandy teatrynda jumys istegen qazaqtyń myqty azamaty, úlken sýretker, rejısser Jaqyp Omarovty sol kezdegi shahar basshylyǵy arnaıy aldyrtyp, taqyr jerden teatr ashqyzady. Jaqyp aǵamyz jer-jerden myqty degen akterlerdi jınap, jańa teatrdyń trýppasyn jasaqtaıdy. Sol shaqyrylǵan toptyń ishinde biz de boldyq. Teatr shymyldyǵy eń alǵash 1991 jyldyń 15 qarashasynda Ǵ.Músirepovtiń «Aqan seri – Aqtoqty» qoıylymymen túrilip, spektaklde Aqan beınesin somdadym. Teatr ashylǵan kúnnen-aq jaqsy nátıje kórsetti. Onyń bári qoıylymnyń basy-qasynda júrgen Jaqyp Omarovtyń bilikti, joǵary deńgeıdegi uıymdastyrýshylyǵynyń arqasynda bolatyn. Keıin Qadyr Jetpisbaev, Ázirbaıjan Mámbetovter qyzmetke keldi. Teatr múldem basqa deńgeıge kóterildi. Sondyqtan aıtylyp jatqan úsh mekteptiń aldyńǵy eki mektebi bir-birine uqsastaý bolyp kelse, Q.Qýanyshbaev teatrynyń jóni bólek. Jańa teatr. Árkim jas teatrǵa óz tarapynan septigin tıgizýi qajet edi. Sol jolda úzdiksiz izdendik. 5-6 jyldaı osynda qyzmet ettim de, teatr aıaǵynan tik turyp, ujym ornyqqan soń elge qaıtýǵa sheshim qabyldadym. Qalaı desek te, qansha jerden jaǵdaıyńdy jasap tursa da týǵan jer adam úshin báribir ystyq qoı. Meniń jaǵdaıymda tipti erekshe. Qaraǵandyǵa kindigim baılanǵan dese de bolady. Sóıtip, Sáken teatryna qaıtyp oraldym. Bul meken men úshin eń ystyq orta. Bıyl qarashańyraq teatrymyzdyń 90 jyldyq mereıtoıy. Osy jyldar ishinde teatrymyz gúldenip, ósip-órkendep jaqsy nátıjelerge qol jetkizdi. Saıdyń tasyndaı myqty akterlik býyn qalyptasty.
– Kezinde ulylardyń tálimin kórip, batasyn alǵan siz de búginde aqsaqal jasyna jaqyndap qaldyńyz. Teatrdaǵy qazirgi jastardyń talabyn qalaı baǵalaısyz? Jalpy, búgingi Qaraǵandy teatrynyń hali qandaı?
– Irgeli qarashańyraq bolǵannan keıin de teatrymyz únemi izdenis ústinde. Jaqsy qoıylymdar jaryqqa shyǵyp jatyr. Ujymymyz da uıymshyl. Tek bir áttegen-aıy, oblystyq teatrlardaǵy maman máselesi áli qıyn kúıinde qalyp keledi. Bul bizde ǵana emes, barlyq oblystyq teatrǵa tán másele dep oılaımyn. Almaty men elordadaǵy joǵary oqý ornyn bitirgen jastar teatrymyzǵa kelýge qulyqsyz. Úlken qalada qalyp, shyǵarmashylyq mansap jasaǵysy keledi. Olardy da túsinýge bolady. О́ıtkeni oblysqa keletin jas mamandardy yntalandyrý jaǵy kemshin túsip jatqany belgili. Úısiz-kúısiz páterden páterge kóship júrgen aılyǵy shaılyǵyna jetpeıtin jastarda osydan keıin qandaı qulshynys bolsyn? Oblystyq teatrlarǵa jastardyń turaqtamaıtynynyń negizgi sebebi osy. Qalaı desek te sanany turmys bıleıtini ras qoı. О́ıtkeni bárimiz de pendemiz. Olarǵa da kiná artýǵa bolmaıdy. Sondyqtan da basshylyq, bılik tarapynan osy jaǵyna kóńil bólinse deımiz. Biz de jastar kelmedi dep qol qýsyryp qarap otyrmaı, qolymyzdan kelgenshe shákirt tárbıelep, ujymǵa ornyqtyryp jatyrmyz. Táttimbet atyndaǵy óner kolledjinde «Drama» bólimin ashqanbyz. Sol bólimniń meńgerýshisimin. Jergilikti talantty balalardy akterlikke sol jerde daıarlap shyǵaramyz. Ázirge tapqan sheshimimiz osy. Jalpy, eldegi jastardyń ónerge degen qyzyǵýshylyǵy, umtylysy qýantady.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Nazerke JUMABAI,
«Egemen Qazaqstan»