Kollajdy jasaǵan Záýresh Smaǵul, «EQ»
Bıyl aqpan aıynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda: «Men bos jatqan jaıylymdyq jerlerdi tezirek qaıtaryp alyp, ony aýyl turǵyndaryna berýdi tapsyrǵan bolatynmyn. Qazir halyq úshin aıryqsha mańyzy bar jumys júrgizilip jatyr. Biraq bul jerde de Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi men ákimdikter kózboıaýshylyqqa jol bergen. Mınıstrlik jaıylymdyq jerdiń tapshylyǵy 6,8 mln gektarǵa nemese 32 paıyzǵa azaıdy dep málimet berip otyr. Bul sharýa qojalyqtarymen memorandýmǵa qol qoıýdyń jáne eldi mekenderdiń aýmaǵyn keńeıtýdiń arqasynda múmkin boldy. Alaıda Bas prokýratýranyń tekserisi kórsetkendeı, birqatar óńirde jaıylymdyq jerdiń tapshylyǵy áli de azaımaǵan.
Aqmola, Atyraý jáne Qostanaı oblystarynda aýyl turǵyndaryna malyn fermerlerdiń jerine jaıýǵa ruqsat beriledi degen jalǵan memorandým jasalǵan. Shyn máninde, jaıylymdyq jerdiń tapshylyǵy qaǵaz betinde ǵana azaıǵan. Budan bólek, aımaqtar halyqtyń jaıylymǵa degen suranysyn tómendetip kórsete bastaǵan. Úkimet nege buǵan kóz juma qarap otyr? Mundaı áreketter aýyl halqynyń narazylyǵyn órshitpese, kemitpeıdi. Úkimetke jergilikti atqarýshy organdarmen birlesip, osy máseleni túbegeıli sheshýdi tapsyramyn», degen bolatyn.
Jýyqta Senat Tóraǵasy Máýlen Áshimbaev jaıylymdyq jerdiń tapshylyǵyn sheshýge baǵyttalǵan zań jobasyn kópshilikke tanystyrdy.
– Sońǵy jyldarda elimizde jaıylymdardyń tapshylyǵy ózekti problemaǵa aınalyp otyr. Ásirese mundaı jaǵdaı aýyldyq jerlerde jıi baıqalady. Saldarynan jergilikti turǵyndar qolyndaǵy az ǵana maldyń ózin jaıatyn jer taba almaı qınalýda. Memleket basshysy jaıylymdardy tıimdi paıdalaný kerektigine basa nazar aýdarýda. Jeke qosalqy sharýashylyqtardyń malyn jaıylymmen qamtamasyz etýge qatysty da naqty tapsyrmalar berdi. Osyǵan oraı Senat depýtattarynyń bastamashy bolýymen arnaıy zań jobasy ázirlendi. Jaıylymdardy basqarý jáne paıdalaný tetikterin odan ári jetildiretin jańa normalar kópshilikke tanystyryldy. Jobany daıyndaý barysynda sala mamandarynyń qatysýymen dóńgelek ústelder, kezdesýler ótkizilgenin jáne kórshi elderdiń bul baǵyttaǵy tájirıbeleri jan-jaqty zerdelengenin atap ótken jón. Osylaısha, qoldanystaǵy zańnamalyq aktilerge birqatar mańyzdy túzetý men tolyqtyrý engizý kózdelip otyr. Aldaǵy ýaqytta zań jobasy belgilengen zańnamalyq tártippen Úkimetke jáne Májiliske joldanady. Nátıjesinde, bárimiz birlesip, aýyldaǵy aǵaıyndy alańdatqan máseleniń oń sheshimin tabamyz dep senemiz, – dedi M.Áshimbaev.
Jasyratyny joq, buǵan deıin atalǵan másele halqy tyǵyz ornalasqan elimizdiń ońtústik óńirlerine tán bolsa, sońǵy ýaqytta soltústik óńirlerde de ózekti bola túsýde. Jer daýy Pavlodar oblysyn da aınalyp ótken joq. Osydan bir aı buryn Aqtoǵaı aýdanyna qarasty Mútkenov aýyldyq okrýginiń turǵyndary eldi meken aýmaǵyndaǵy jerdiń satylyp jatqanyna narazylyq tanytyp, bas kótergen bolatyn. Belgili bolǵandaı, aýdan ákimdigi atalǵan okrýgke qarasty 5 aýyldyń jerin saýdaǵa shyǵarǵan.
«Aýyl turǵyndarynyń basym bóligi – jumyssyz. Tórt túligin túletip, nápaqasyn aıyryp otyr. Ár eldi mekennen shamamen 2 otar qoı, 2 tabyn sıyr aýyl syrtynda jaıylady. Keıbireýiniń azyn-aýlaq jylqylary da bar. Jerdiń satylymǵa shyqqanyn estip, jaǵamyzdy ustadyq. Jaıylym jer bolmasa, aýyldaǵy aǵaıyn kúnin qalaı kóredi? Jappaı qalaǵa qonys aýdarmaı ma? «Aýyl – el besigi» sııaqty aýyldy damytýǵa baǵyttalǵan memlekettik baǵdarlamalardyń túpki maqsaty aýyl turǵyndaryn turaqtandyrý emes pe edi», dep kúıindi jergilikti turǵyndar.
Qýanyshqa oraı, aýyl turǵyndarynyń janaıqaıy aýdan ákiminiń qulaǵyna jetip, konkýrs toqtatylyp, atalǵan okrýg aýmaǵyndaǵy jerler satylmaıtyn boldy. Sonda jer máselesi turǵyndardyń bas kóterýimen retteletin bolǵany ma? Aýyl halqy únsiz qalsa, jaıylym jer jekeniń qolyna ótetinin baǵamdaı berińiz.
Okrýg aýmaǵyndaǵy jerdi jergilikti iri kókónis ósirýshi satyp almaq bolypty. Jalpy, aımaqta mal ustaǵan aǵaıynnyń egin sharýashylyǵymen aınalysatyn kásipkerlermen «betpe-bet» kelýi alǵash ret oryn alyp otyrǵan joq. Byltyr Pavlodar aýdany Chernoresk aýylynyń sharýalary tórt túlik jaıylatyn jerdiń joqtyǵyn aıtyp, dabyl qaqqan bolatyn. Mal baqqan aǵaıyn jerdiń basym bóligi egis alqabyna aınalǵanyna narazylyq tanytqan edi.
Belgili bolǵandaı, atalǵan aýyldaǵy 73 myń gektar alqaptyń 16 myń gektary ǵana jaıylym jer. Qalǵany ósimdik sharýashylyǵymen aınalysatyn dıqandardyń ıeliginde. Máseleniń mán-jaıyn bilmekke sharýashylyq basshysy Qýandyq Týtbaevqa habarlasqan edik.
– Jerdi alyp, maqsatty túrde paıdalanbaıtyn kásipkerler kóp. Kásibin damytamyn degen azamattarǵa úlestirilýge tıis. О́simdik sharýashylyǵyn órkendetemiz dep mal sharýashylyǵy tasada qaldy. Tórt túlikti qaıda jaıatynymyzdy bilmeı dal bolýdamyz. Maldy satýdan basqa amal joq. Osylaı jalǵasa berse, aýylǵa kim qonystanady? Aýyl qaıdan jańǵyrady? Osy másele boıynsha áli naqty sheshim qabyldanǵan joq, – deıdi Qýandyq Týtbaev.
Oblystyq máslıhattyń depýtaty, «Aýyl» partııasy oblystyq fılıaly basshysynyń mindetin atqarýshy Bolat Amanjolov jer daýyna qatysty túsinbeýshilikterdiń barlyǵy zańmen rettelý kerek ekenin aıtty.
– Ata-babamyzdan ulan-baıtaq jer qalsa da, aýyl jurtynyń «mal jaıatyn jer joq» degenin aqparat quraldarynan da, óńir-óńirdi aralaǵan kezde de jıi estımiz. Qazirgi ýaqytta maldyń kóbi qystaq pen jaılaýdan góri aýyl mańynda jaıylady. Sondyqtan aýyl mańaıyndaǵy 15-20 shaqyrymǵa deıingi jerler azyp-tozyp, tabıǵı ónimdiligi jyl saıyn tómendep barady. Mal jaıý erejelerin múldem eleýsiz qaldyrý saldarynan aýyl mańaıyndaǵy jaıylymdar taqyr jerge aınalyp otyr. Osyǵan baılanysty zoogıgıenalyq ahýal shıelenisip, mal aýrýynyń kóbeıýine ákelip soqtyrýda. Aldaǵy ýaqytta qabyldanatyn jańa zań jobasy túsinbeýshilikterge núkte qoıady degen senimdemin, – deıdi B.Amanjolov.
Aýyl mańyndaǵy azyn-aýlaq kókti talǵajaý etken maldyń búıiri shyǵa qoımasy anyq. Shynynda da, shaǵyn aýylda maldan basqa kúnkóris kózi joq.
– Jaıylymnyń bári jekemenshikte emes. Kópshiligi 49 jylǵa jalǵa berilgen. Iаǵnı ony alyp, ortaq paıdalanymǵa berýge bolady. Bilýimshe, «Jaıylymdar týraly» Zańda jergilikti atqarýshy bılik halyq muqtajdyǵy úshin jer ýchaskelerin memleket menshigine alýǵa múmkindigi bar ekeni jazylǵan. Zań demekshi, bizge arbany da syndyrmaıtyn, ógizdi de óltirmeıtin qujat kerek. Áıtpese, jaıylym máselesi jyldan-jylǵa ýshyǵyp barady. Jaýapty organdar atalǵan túıtkildi maıshammen qarap, batyl sheshimder qabyldaýǵa tıis, – deıdi aýyl sharýashylyǵy salasynyń ardageri Moıyljan Qanaev.
Qoryta aıtsaq, kópshilikke tanystyrylǵan arnaıy zań jobasy jiti ázirlenip, jer daýyn sheshýdegi mańyzdy qujatqa aınalýǵa tıis. Áıtpese, aýyldas bylaı tursyn, týystardyń qarym-qatynasyna syzat túsirgen jer daýynyń aıaqtalýy ekitalaı. Jaıylym jaıy jedel ári durys rettelse eken.
Pavlodar oblysy
