– Murat Jurynuly, qazirgideı qysyltaıań ýaqytta memlekettiń aldaǵy baǵyt-baǵdaryn anyqtap, strategııalyq basymdyqtardy atap kórsetken Memleket basshysynyń Joldaýy jarııalandy. El keleshegin aıqyndaıtyn mańyzdy qujatty ǵylymı qaýymdastyq qalaı qabyldady?
– Elimiz qańtar qasiretinen endi-endi es jııa bastaǵan tusta, halyqaralyq jaǵdaıǵa baılanysty ekonomıkalyq qıyndyqtarǵa tap boldyq. Eýroodaq pen AQSh-tyń Reseıge salǵan sanksııasy ekonomıkalyq dıversıfıkasııasy álsiz, Qazaqstan sııaqty elderge áseri bolmaı qoıǵan joq. Daǵdarysty kezeńde basty basymdyqtardy, iri ulttyq jobalardy el ekonomıkasyn damytýǵa, ıaǵnı azyq-túlik, tehnologııalyq jáne bıologııalyq qaýipsizdikti nyǵaıtý qajettigine meńzep otyr.
Memleket basshysy Q.Toqaevtyń «Jańa Qazaqstan: Jańarý men jańǵyrý joly» Joldaýy halyqtyń jaǵdaıyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan ınnovasııalyq bastamalarmen qatar, áleýmettik memlekettiń talaptaryna tolyǵymen sáıkes keletin mańyzdy qujat retinde ǵylymı qaýymdastyqtyń nazaryn aýdardy. Prezıdent «Qazaqstandy túbegeıli jańǵyrtýǵa, transformasııalaýǵa kóshtik» deı otyryp, basqarýdyń sýperprezıdenttik úlgisinen myqty Parlamenti bar prezıdenttik respýblıkaǵa birjola kóshýdi usyndy. Máslıhattardyń yqpalyn barynsha kúsheıtý úshin oblys ákimderin taǵaıyndaý tártibin ózgertýge, proporsıonaldy-majorıtarly úlgide saılaýshylardyń múddesi ulttyq jáne óńirlik deńgeıde tolyq kórinis tabýyna mán bergendigi demokratııany damytý jáne azamattyq qoǵamdy kúsheıtýdegi róli zor. Sot júıesindegi, Senat pen QHA ókilettigindegi ózgerister, ákimderdiń saıası partııalar basshylyǵynan bas tartýy, ádiletti saılaýmen qatar, eldiń altyn qoryn qadaǵalaý, teńgeniń turaqtylyǵyn saqtaý sııaqty basymdyqtardyń oryn alýy táýelsiz memleket azamattarynyń kóńiline zor senim uıalatqany anyq. Endigi kezekte osy mindetterdiń kásibı turǵyda júzege asqany mańyzdy. UǴA prezıdıýmy Prezıdent Joldaýyn talqylap, qyzý qoldady.
– Halqymyzdyń mańdaıaldy ǵalymdary bastaýynda turǵan Ulttyq ǵylym akademııasynyń qurylǵanyna da 75 jyldan asyp barady. Elimiz ǵana emes, halyqaralyq keńistikte joǵary bedelge ıe bolǵan Ulttyq ǵylym akademııasynyń mártebesin bekitý týraly másele áli kúnge basy ashyq kúıinde qalyp otyr. Akademııanyń aldaǵy ýaqyttaǵy baǵyt-baǵdary qandaı bolady?
– Ǵylymdy damytýdyń negizgi joly qarjylandyrý men sapaly mamandar ekeni belgili. Ulttyq ǵylym akademııasy óz tarıhynda 75 jyldyq dańǵyl joldy eńserdi desek, osy ýaqytty 3 kezeńge bólip qarastyrýǵa bolady. Damý tarıhyndaǵy ózgeristermen qatar, bul qasıetti ordanyń mártebesi de ózindik sıpat alyp otyrdy. Sonyń birinshisi, dástúrli, keńestik júıege negizdeldi. Osyǵan oraı, barlyq ǵylymı-zertteý ınstıtýttary akademııanyń qaramaǵynda qurylyp, akademııanyń ózi memlekettik organ retinde, ǵylym salasyn damytyp, memleketke esep berip otyrdy. Bul kezeń 1995 jylǵa deıingi uzaq jyldarmen baılanysty. Ekinshisi, Ǵylym mınıstrligimen birigý kezeńi («ǵylym mınıstrligi – Ǵylym akademııasy»), osy jyldarda Ǵylym akademııasy ǵylymnyń basym baǵyttaryn aıqyndaı otyryp, granttarǵa konkýrstar ótkizý, ǵylymı-zertteý jumystaryn saraptaý, ǵylymı-zertteý jumystaryn uıymdastyrý jáne basqa da mindetterdi qamtıtyn memlekettik mekeme retinde qyzmetin júzege asyrdy. Alaıda úsh jyl ótkennen keıin akademııa Bilim jáne ǵylym mınıstrliginen bólinip, derbes damý jolyna tústi. Nátıjesinde, barlyq 45 ǵylymı-zertteý ınstıtýty mınıstrliktiń enshisinde qalyp qoıdy. Úshinshisi, 2003 jyly Fransııanyń, AQSh-tyń Ulttyq Ǵylym akademııalarynyń tájirıbesi boıynsha akademııany memlekettik emes qoǵamdyq uıymǵa aınaldyrýmen baılanysty bolatyn. Alaıda osy elderdiń úlgisin tolyǵymen qabyldaý múmkin bolmady. О́ıtkeni atalǵan elderdiń zańdary ǵylymı uıymdardyń memlekettik mártebesi bar-joǵyna qaramaı, olardyń reıtıngtik deńgeıine sáıkes qarjylandyrylady. Osy sebepti Qazaqstannyń Ulttyq ǵylym akademııasy tikeleı qarjylandyrýdan aıyryldy. Sebebi Konstıtýsııanyń 5-babyna sáıkes qoǵamdyq birlestikterdiń memlekettik bıýdjetten qarjylandyrylýyna jol berilmegen.
– UǴA qyzmetin ári qaraı damytý úshin qandaı elderdiń tájirıbesin basshylyqqa alǵan tıimdi?
– TMD elderinde barlyq akademııalar óz memleketteriniń basqarýynda qaldy. Olardyń árqaısysy akademııa týraly tıisti zańdy jáne óz Jarǵysyn basshylyqqa ala otyryp jumys istep keledi. Al bizdiń akademııa tek óz Jarǵysymen ǵana jumys isteıdi. TMD elderiniń ǵylym akademııalaryndaǵy dástúrli mártebege qaıta oralýymyz qıyndap ketti. Akademııalyq ınstıtýttardyń jartysy ár mekemege bólinip, al keıbireýleri jekemenshikke satylyp ketti. Qazirgi kezde bizge birinshi kezekte qoljetimdisi – Belarýs ulttyq ǵylym akademııasy nemese Reseı ǵylym akademııasynyń úlgileri. Belarýstyq úlginiń dástúrli keńestik úlgiden aıyrmashylyǵy – UǴA basshysyn akademıkterdiń arasynan memleket prezıdenti taǵaıyndaıdy. Ol laýazymnyń aty – UǴA prezıdıýmynyń bastyǵy (predsedatel). Biraq prezıdıým múshelerin akademııanyń Jalpy jınalysy jasyryn daýys berý arqyly saılaıdy. Belarýs ulttyq ǵylym akademııasy úkimet quramyna kiredi. Tıimdiligi jaǵynan ekinshi kezektegi Reseı ǵylym akademııasynyń úlgisi – ǵylymdy damytýdyń basym baǵyttaryn anyqtaý, saraptama júrgizý, ǵylymı jobalardy bekitý, ǵylymdy nasıhattaý, ǵylymı kadrlardy daıarlaý jáne basqa da baǵyttardy júzege asyrýmen aınalysady. Biraq RǴA-nyń quramyna ınstıtýttar kirmeıdi. Zertteý ınstıtýttary Reseı Federasııasynyń ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi qaramaǵyna ótken. Reseı ǵylym akademııasynyń prezıdenti jalpy jınalys arqyly saılanyp, ony Reseı Federasııasynyń prezıdenti bekitedi. Ol Reseı Federasııasy úkimetiniń quramyna kiredi. Al úshinshisi, akademııa menshiginiń 50 paıyzyn memlekettik organǵa nemese mekemege berip, kvazımemlekettik mártebe ustaný, Ulttyq ǵylym akademııasynyń jalpy jınalysy bekitken Jarǵysy negizinde jáne memlekettik seriktespen birlese otyryp, Ǵylym akademııasynyń qyzmetin memlekettik tapsyrystar alý arqyly qamtamasyz etý. Bul máseleler Qazaqstannyń Ulttyq ǵylym akademııasy músheleriniń arasynda keıingi on shaqty jyldar boıy talqylanyp keledi. Bul nusqalardyń qaısysyn el Úkimeti qoldaıtyny áli belgisiz. Biraq olardyń bári Ulttyq ǵylym akademııasynyń qazirgi jaǵdaıynan áldeqaıda qolaıly.
– Sońǵy ýaqytta ǵylym salasyndaǵy zańnamanyń jetildirilýi saladaǵy oń ózgeristerge jol ashqany belgili. Zańnama aıasynda buryn-sońdy ǵylymǵa kedergi bolyp kelgen qandaı máselelerdi sheshý múmkindigi týdy?
– Zańnamadaǵy ózgeristerdiń barlyǵy ǵalymdar úshin qolaıly jaǵdaı jasaý, otandyq ǵylymnyń jetistigin arttyrýǵa baǵyttalyp keledi. Kópshilikke belgili 2021 jyly Prezıdent «Halyq birligi jáne júıeli reformalar – el órkendeýiniń berik negizi» Joldaýynda Úkimetke ǵylymda qordalanǵan máselelerdi sheshýge, jyl sońyna deıin ǵylym týraly zańǵa ózgerister engizýdi tapsyrǵan bolatyn. Parlament, memlekettik organdar, ǵylymı qaýymdastyq bul tapsyrmany qysqa merzim ishinde iske asyrdy. Zań aıasynda Prezıdent tapsyrmasyna oraı bazalyq qarjylandyrýǵa aǵa ǵalymdardyń eńbekaqysy endi, irgeli ǵylymmen aınalysatyn ǵylymı uıymdardy, ǵylymı, ǵylymı-tehnıkalyq jobalardy jáne baǵdarlamalardy 5 jylǵa deıin qyrjylandyrýmen qatar Ulttyq ǵylymı keńes sheshimderine baılanysty appelıasııalyq ınstıtýt engizilip, ǵylymı tájirıbeden ótýdiń normatıvti bazasy qarastyryldy. Bul ózgerister 1 myńnan asa ǵalymdy turaqty jalaqymen qamtamasyz etýge, irgeli ǵylymı-zertteýlermen aınalysatyn, ásirese, áleýmettik-gýmanıtarlyq saladaǵy myqty ǵalymdardy, jastardy ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynyń jumystaryna tartýǵa, ǵylymı mektepterdi qurý men damytýǵa baǵyttalyp otyr. Bul erejeler barlyq ǵalymǵa jáne ǴZI-ǵa birdeı qoljetimdi bolýǵa tıis. Iаǵnı olardyń memlekettik nemese jekemenshik mekemede qyzmet atqarǵany emes, ǵylymı jetistikteri mańyzdy bolýy kerek. О́ıtkeni olar tapqan ǵylymı jańalyqtardyń paıdasyn barlyq qoǵam músheleri birge kóredi. Sonda ǵana ǵylym qoǵamǵa tehnologııalyq serpilis ákeledi. Konkýrstardyń nátıjesinde Bilim jáne ǵylym mınıstrligi bıyl respýblıkalyq bıýdjetten 1 036 joba men 59 ǵylymı-tehnıkalyq baǵdarlamany qarjylandyryp otyr. Osy oraıda Prezıdent Q.Toqaevtyń Joldaýlaryndaǵy bilim jáne ǵylym salalaryna qatysty tapsyrmalardy osy sala mınıstri A.Aımaǵambetovtiń buljytpaı oryndap kele jatqanyn atap ótkenimiz oryndy.
– Bilim men ǵylym jastardyń keleshegin aıqyndaıtyn kúre jol. Otandyq ǵylymnyń bastaýynda turǵan ǵalym retinde onyń damý barysyna qandaı baǵa bergen bolar edińiz?
– Bilim mınıstri laýazymynda qyzmette júrgen kezimde Amerıkanyń, Eýropanyń aldyńǵy qatardaǵy joǵary oqý oryndary, kolledjderi men mektepteriniń jumysymen tanystym. Salystyra qaraǵanda, sol jyldarda tehnıkalyq turǵydan qamtamasyz etilýi tómen bolǵanymen, bizdiń túlekterimizdiń bilimi sheteldik oqýshylardan tómen emestigine kóz jetkizdim. Biz bilimdi, onyń joǵary satysy – ǵylymdy damytýdy ári qaraı josparlap, jedel damytýymyz qajet. Jerimiz qazba baılyqqa baı, dáýletti elmiz. Endigi kezekte sol qazba baılyqty ózimiz, jańa ǵylymı jetistikterdi, zamanaýı tehnologııalardy qoldana otyryp, óńdep, eksportqa shyǵaryp, ulttyq qazynamyzdy toltyratyn kez keldi. Sonda ǵana sanaýly jyldarda ózin-ózi qamtamasyz etetin, barlyq salada jetistikke jetken, damyǵan elge aınalarymyz sózsiz. Prezıdentimiz Q.Toqaev muny Qazaqstan halqyna ár Joldaýynda tereńnen mán berip, dáriptep keledi. Sondyqtan barlyq maqsatymyz oryndalýy úshin Prezıdent bastaǵan Jańa Qazaqstandy qurý barysynda jetekshi ǵalymdarymyz aldyńǵy shepten kórinip, jas ǵalymdarmen birge aıanbaı eńbek etýi kerek. Oǵan memleketimizdiń de, ǵalymdarymyzdyń da áleýeti tolyǵymen jetedi.
Áńgimelesken
Elvıra SERIKQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
