«Qaragózdiń» tarıhy da, taǵdyry da tuńǵysh kásibı qazaq teatry boı kótergen sonaý 1925-1926 jyldardan bastalady. Eń alǵash Zýra Atabaeva, keıin Zámzágúl Sháripova bastaǵan sahna óneriniń alǵashqy qarlyǵashtary kemeline keltire keıiptegen kúrdeli beıne ýaqyt alǵa jyljyǵan saıyn ózektiligin joımaı, kerisinshe ótkirlene túskendeı. Klassıkanyń qudireti de osy bolsa kerek. «Qaragóz» eskirmeıdi, ol – ýaqyttan áldeqaıda alǵa ozyp ketken týyndy. Tragedııa sonysymen qundy. «Qaragózde» qazaqtyń ary, tazalyǵy men tektiligi jatyr. Urpaqqa amanat etken qatań eskertýi de bar. Osyny túsinip, astaryn asha alǵan rejısser – naǵyz sýretker.
Táýelsizdik alǵan jyldardan bastap «Qaragózge» jańasha kózqaraspen qarap, ondaǵy ótkir oılardy tereńnen taldaýǵa degen talpynystar rejısserler izdenisinde tabysty júzege asty. Ásirese M.Áýezov atyndaǵy Ulttyq akademııalyq drama teatrynda rejısser Bolat Atabaev qoıǵan «Qaragózdiń» baǵy da, bási de joǵary boldy. Keıin araǵa jyldar salyp jańa zaman kózqarasynda sony sheshimderge barǵan talantty rejısser Farhat Moldaǵalıdiń «Qaragózi» kórermenin ózgeshe bıiktik bederinde ah urǵyzdy. «Al Máskeýden arnaıy shaqyrylǵan rejısser saraptaýynda bul «Qaragóz» nesimen erekeshelendi eken?» degen saýal bizdi Qarǵandyǵa qaraı asyqtyrdy. Reseıde oqyp, kásibı kózqarasy sol elde qalyptasqan jas maman qazaq klassıkasynyń ulttyq jaýharyn qalaı sóıletetini shyn máninde bizge ǵana emes, ár kórermen úshin qyzyq bolǵany sózsiz. Oǵan premera kúni zalda ıne shanshar oryn qaldyrmaı jınalǵan qalyń qaýymnyń ystyq yqylasy kýá.
Hosh, sonymen áńgimemizdiń arqaýyna aınalǵan Qaraǵandynyń «Qaragózine» oralsaq. Ýaqyt degen ólshemge baǵynbaıtyn ǵashyqtar tragedııasyn rejısser keshemen de, búginmen de úndestiredi. Basty rólderde jáne kópshilik sahnasynda negizinen teatrdyń jas býyn ártisteri oınady.
Qoıylym rejısseri Gúlnaz Balpeıisovadan basqa spektakl qoıýǵa jáne birneshe máskeýlik maman atsalysypty. Olardyń qatarynda kıim sýretshisi – I.Oskolkov, jaryq sýretshisi – N.Týmanıan, kompozıtor – O.Sınkın, baletmeıster – E. Imanǵazına bastaǵan talantty shyǵarmashylyq top bar. Jalpy, sheteldik teatr mamandarynyń óz komandasymen júretinin eskersek, bul óner úshin tańsyq jaıt emes. Bizdi qýantqany – alystan at arytyp jetken mamandardyń úmitti aqtap, joǵary kásibılik bıiginen kórine alǵany der edik. Ásirese jaryq qoıý mamany N.Týmanıannyń eńbegi birden nazar aýdartady. Zamanaýı teatr óneriniń basty ıek artatyn kórkemdik quraly jaryq qoıý desek, sol talaptyń úzdik úlgisin kórsetken sýretshi jumysy zor qoshemetke laıyq. Sondaı-aq kompozıtor men baletmeıster jumysy da kóńilge qurmet ornyqtyrady.
Jumysyna mınımalızmdi basty tiregi etken qoıylym ssenografy Qanat Maqsutov ta az dúnıemen sahnada kóp oı aıtýǵa umtylǵan. Sonyń biri – shańyraǵy joq, ýyqtary kókke qaraı beıbereket shanshylǵan kıizúıdiń qańqasy, belgisiz ortada qaraýsyz qalǵan dombyralar, en dalada jalǵyz jaıqalǵan jalqy tal-terek – munyń barlyǵy da bas keıipker kóńil kúıi men búgingi qazaq qoǵamynyń jaı-kúıiniń habarshysyndaı áser qaldyrdy. Iesiz dombyra – sońǵy tuıaq Syrymdarmen birge kelmeske ketken sal-serilik ómirdiń sarqyty bolsa, qıraǵan kıizúı – qııýy ketip, toz-tozy shyqqan salt-dástúr, bálkim baıandy baqyttan dámeli bolǵan Qaragózdiń ózin túsinbes ortada astań-kesteńi shyqqan arý armany, sahnadaǵy jalǵyz tal-terekteı óz ortasy men qoǵamynan bólinip oqshaý qalǵan jetim kóńiliniń kórinisin aldyńyzǵa jaıyp salady. Rejısserdiń túpki maqsatyna qyzmet etken bul sheshim – óz mindetin tolyqtaı aqtap tur.
– Men bul qoıylymda qazaqtyń en dalasyn kórsetkim keldi. Kádimgi án salyp turǵan qazaqtyń dalasyn. О́ıtkeni oıdyń, qııaldyń keń baıtaq dalanyń tórinde erkin kósilgenin qalaımyn. Men úshin tragedııanyń kóterer júgi men sahna bezendirýiniń sáıkes bolýy mańyzdy. Jalpy, men áý bastan jyltyraqqa áýester qatarynan emespin. Maǵan kórermenniń sol dáýirge súńgip ketip, ózin umytyp, demalǵany kerek. Keıipkermen birge tarıh qoınaýyna saparlap, solarmen birge kúlip, qaıǵysyna ortaq bolǵanyn kórgim keledi, dep tarqatty ssenografııa men rejısserlik saraptaýy arasyndaǵy sabaqtastyqty qoıylym rejısseri Gúlnaz Balpeıisova.
Áıgili rejıser, teatr óneriniń reformatory Rımas Týmınastyń tól shákirti, Máskeýdiń teatr álemin moıyndatqan talanttyń álbette qoıylymdy dál osylaı kórkemdik bıikte saraptaýy zańdy da. «Qaragózdiń» túp-tamyryn qazaqtyń en dalasyndaı keńdigi men sheksizdiginen izdegeni de súısintedi. Sahna keńistigin oınatý sheberligine jáne tántimiz. Áıtse de, qazaqtyń ulttyq klassıkasy men Máskeý mektebiniń bir-birimen qıyspas paralleldi joly, tanym-túsiniktegi qarama-qaıshylyqtar «Qaragózdiń» kórkemdik deńgeıine aıtarlyqtaı zardabyn tıgizgenin atap ótýge tıispiz. Ol qarapaıym keıipkerlerdiń minezin túzý men kıim-kıis, júris-turys, qımyl-áreket, tanym-túsinigindegi alshaqtyqtyń arasynda da ap-anyq kórinip turdy. Máselen, mahabbatty da, dástúrdi de tártipke baǵyndyrǵan Mórjan bastaǵan topty qara kıimge orandyryp, orystyń shirkeý qyzmetkerlerindeı sıpatqa túsirýi, tipti moınyndaǵy alqanyń ózi de sol ulttyń dinı senimin aıǵaqtaıtyn sımvolıkada sýrettelýi, sol sekildi bas keıipkerdiń jyndanyp ólgennen keıin eskertkishke aınalyp, búgingi jastardyń sýretke túsetin ornyna aınalýynyń ózi de qazaqy uǵym-tanymǵa qaıshy-aq. Qaragóz ben Syrym, Mórjan men Qaragóz, Qaragóz ben Narsha, Aqbala arasyndaǵy qarym-qatynastar da qazaqtyń danalyqqa baı dástúrinen tym alshaq. Zamanǵa laıyqtap, spektaklge barynsha farstyq sıpat ústegen rejısser ádisi «Qaragózdiń» jalpy tabıǵatyn jatyrqap-aq tur. Tipti sony jetkizýdegi akterlerdiń oıyny da kóp jaǵdaıda ózin ózi aqtamaıdy. Keıipkersyndylyqqa basymdyq bergen izdenis izderi tragedııanyń tolyq astaryn ashty, «Qaragózdiń» tolyqqandy kiltin tapty dep aıtýǵa jetpegenin moıyndaýǵa tıispiz. Máskeý mektebi Mórjannyń tereńdigin, Qaragózdiń ıbasy men tazalyǵyn, Narshanyń zııalylyǵy men Syrymnyń seriligin kólegeılep tastaǵandaı áser qaldyrǵanyn jasyrmaımyz. Qansha jerden zamanaýılandyryldy desek te, ulttyq klassıka túbirindegi dánektiń dámi báribir tańdaıǵa kelip turýy kerek-aq. Kezinde Farhat Moldaǵalıdiń «Qaragózindegi» rejısserlik sheshimder kókeıge óksik tyǵyp, janyńdy aıazdaı qarysa, bul «Qaragózde» eshkimdi de aıamaısyz. Barlyq keıipkerdiń taǵdyry osylaı bolýy zańdy dep qabyldaısyz. Sondyqtan bolsa kerek, «Qaragózdiń» áý bastaǵy maqsaty, avtordyń keleshekke qaldyrǵan amanaty, dramatýrgııa astary óz dittegenine jetti dep aıta almaımyz, ókinishke qaraı.
Akterlik oıynǵa kelsek, munda da rejısser talabyna saı ártister barynsha qazaqtyń dástúrli ról saraptaý mektebinen qashyp, jańasha formalar men izdenisterge barǵany baıqalady. Ol da keıbir tusta óz-ózin aqtap jatqanymen, keıbir tusta sanada san túrli suraq qaldyrady. Ásirese Qaragóz ben Mórjan beınesi taǵy da tereńdetýge suranyp-aq tur. Narsha róliniń boıaýy báseń. Syrymǵa da salıqaly izdenister qajet-aq. Aqbala boıyndaǵy shekten tys ashyqtyq pen beıádeptik te qoıylymda ózin aqtady dep aıta almaımyz. «Zamanyń osyndaı bolsa, nesine arlanasyń?» dep qarsy saýal da tastaýyńyz múmkin. Zaman sondaı bolǵanymen, qazaqy qoǵamnyń kelbetin bulaısha aıǵyzdaýdan kórermenniń kóp nárse utpasyn umytpaǵanymyz jón dep sanaımyz. Búgingi qarakózderimiz keshegi Qaragózdiń áreketinen jerinbeı, kerisinshe salt-dástúrine qurmetpen qarap, ultynyń ulylyǵyn uǵynsa degen tilek qaldy kóńilde.
