Turaqty damý jónindegi ulttyq sholý jarııalanady

Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýty basqarma tóraǵasynyń orynbasary Álıhan Abaqanovtyń aıtýynsha, Qa­zaq­stan táýelsizdik alǵan kúnnen bastap turaqty damý qaǵıdattaryna qyryn qaraǵan emes. Buǵan elimizdiń BUU-nyń 2030 jylǵa deıingi kún tártibine qosylýy dálel. Osylaısha, Qazaqstan turaqty damý jolynda kezeń-kezeńimen jumys júrgizýde. Búginde elimizde turaqty damý maqsattaryna qol jetkizýge yqpal etetin ınstıtýsıonaldyq arhıtektýra engizilip, tıimdi jumys isteýde.

Qazaqstanda Turaqty damý jónindegi úılestirý keńesi bar. Bul barlyq múddeli taraptardy tarta otyryp, máselelerdi talqylaýǵa arnalǵan ashyq alań. Keńes jumysy turaqty damý maqsattarynyń bes negizgi baǵyty (adamdar, jer, ór­ken­deý, seriktestik jáne beıbitshilik) bo­ıynsha júzege asyrylady. 2021 jyl­ǵy mamyrdan bastap turaqty damý maqsattaryna qol jetkizýdi monı­torıngteý komıteti iske qosyldy. Ol Ulttyq ekonomıka mınıstrligi ja­nyn­­daǵy konsýltatıvtik-keńesshi organ bolyp sanalady.

– Ulttyq sholý jetistikterdi derbes taldaý jáne turaqty damý maqsattaryn iske asyrýdaǵy syn-qaterlerdi anyqtaý úshin qajet. Bul degenimiz – turaqty damý boıynsha 2030 jylǵy kún tártibiniń jahandyq maqsattary men mindetterin oryndaýdaǵy progresti baǵalaýdy júr­giz­etin jáne esep beretin prosess, – deıdi Á.Abaqanov.

Qazaqstan alǵashqy erikti ulttyq sholýdy 2019 jylǵy 16 shildede Nıý-Iorktegi BUU-nyń joǵary deńgeıdegi saıası forýmynda usynǵan bolatyn. Ekin­shi erikti ulttyq sholýdy Ekono­mı­kalyq zertteýler ınstıtýty Ulttyq ekonomıka mınıstrligimen birlesip daıyndaýda.

Ekinshi erikti ulttyq sholýdy daıyndaý úshin BUU jyl saıyn memleketterge bes basym maqsatty usynady. Osy jyly bes basym baǵytqa «Sapaly bilim», «Genderlik teńdik», «Teńiz ekojúıelerin saqtaý», «Qurlyq ekojúıelerin saqtaý» jáne «Seriktestik» enip otyr. Ár eldiń ózindik erekshelikterin eskere otyryp, basym baǵyttardy anyqtaýǵa múmkindik bar. Qazaqstan da osy joldy tańdady.

Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtý­ty­nyń turaqty damý maqsattary jónin­degi hatshylyq dırektory Baqytgúl Hambardyń aıtýynsha, bizdiń el basym baǵyt retinde kelesini tańdaǵan: «Kedeılikti joıý», «Jaqsy densaýlyq jáne ál-aýqat», «Sapaly bilim berý», «Genderlik teńdik», «Taza sý jáne sa­nı­tarııa», «Laıyqty jumys jáne eko­no­mıkalyq ósý».

– 2030 jylǵa deıingi kún tártibin ilgeriletýdegi jáne Qazaqstannyń min­det­terdi oryndaýyndaǵy mańyzdy sát – 2021 jyldan bastap memlekettik jos­parlaýdyń jańa arhıtektýrasyn qalyp­tas­tyrý. Bul rette 2021 jyly turaqty damý maqsattarynyń ulttyq ındıkatorlary bekitildi. Olar eldegi turaqty da­mý maqsattarynyń iske asyrylýyna mo­nıtorıng júrgizýge yqpal etedi, – deıdi B.Hambar.

Onyń aıtýynsha, erikti ulttyq sholý­dyń alǵashqy tanystyrylymynan bergi úsh jyldyq kezeńde Qazaqstan turaqty damý maqsattaryna qol jetkizý bo­ıynsha birqatar mańyzdy is-sharany júzege asyrdy. Atap aıtqanda, halyqty ataýly áleýmettik qoldaý sharalary ázirlendi. Turaqty damý salasyndaǵy jobalardy qarjylandyrýdyń keshendi ulttyq strategııasyn ázirleý boıynsha jumys bastaldy. Ekonomıkanyń kó­mir­tekti beıtaraptyǵy boıynsha jumys júrgizilýde. Genderlik teńdiktiń bolýy, bilim berý jáne medısınalyq mekemelerge qoljetimdilikti keńeıtý jáne basqa da baǵyttar boıynsha memlekettik organdardyń qujattary taldandy.

Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýty Qazaqstannyń damýyn qarjylandyrýdy jáne jedel keshendi baǵalaý sııaqty quraldardy paıdalana otyryp, úlken taldaý jumysyn júrgizdi. Onyń nátı­je­leri de ekinshi erikti ulttyq sholýda kórinis tabady.

– Qazaqstannyń damýyn qarjy­lan­dyrýdy baǵalaý turaqty damý maqsat­ta­ryna qol jetkizýdegi aǵymdaǵy prog­resti, problemalyq salalardy da baǵa­laýǵa múmkindik berdi. Baǵalaý mem­le­kettik bıýdjet eldiń strategııalyq maqsattaryn qarjylandyrýdyń negizgi kózi bolyp qala beretinin kórsetti. Damýǵa baǵyttalǵan qarjylandyrý 2015 jyldary ishki jalpy ónimniń shamamen 75 paıyzyna jetti. 2016-2019 jyldarda ishki jalpy ónimniń 54,9 paıyzy damýǵa baǵyttaldy. Bul rette eldiń basqa kóz­der­den, onyń ishinde jeke resýrstardan damýdy qarjylandyrýdyń úlken áleýeti bar. Damýdy qarjylandyrýdy baǵalaý bıýdjet prosesi júıesine tu­raq­ty damý maqsattaryn bıýdjetteý qaǵı­dat­taryn biriktirý qajettigin kórsetti, – deıdi B.Hambar.

BUU Damý baǵdarlamasynyń Qazaq­stan­daǵy turaqty ókiliniń orynbasary Vıtalıı Vremısh Qazaqstandy turaqty damý maqsattaryn 2015 jyly qabyldanǵan sátten bastap qoldap kele jatqanyn jetkizdi.

– Bıyl ekinshi erikti ulttyq sholý elimizdiń 17 óńirinde turaqty damý maqsat­taryna qol jetkizýge múddeli ta­rap­tar men halyqtyń belsendi qaty­sý­y­men daıyndaldy. Bul turaqty damý maqsattarynyń «eshkimdi artta qaldyrmaý» negizgi qaǵıdatyna sáıkes keletin ınklıýzıvti prosess retinde erikti ulttyq sholýdyń sapasy men obek­tıvtiligin arttyrýǵa yqpal etedi. Erikti ulttyq sholý konsýltasııalaryna 2 myńǵa jýyq adam qatysty. Sholýda olardyń pikirleri eskeriledi, – deıdi V.Vremısh.

Eske sala keteıik, turaqty damý maqsattaryna qol jetkizýdiń jahandyq reıtınginde 2021 jyldyń qorytyndysy boıynsha Qazaqstan yqtımal 100 baldan 71,6 ball jınap, 165 eldiń ishinen 59-oryndy ıelendi. 2020 jylmen salystyrǵanda óz pozısııasyn 6 tarmaqqa jaqsartty (71,1 ball, 65-oryn).