Qazaqstandy demokratııalandyrý – qoǵamnyń ishki suranysy

Jıyndy Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýtynyń bas dırektory, sosıologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, UǴA akademıgi Serik Seıdýmanov ashyp, sarapshylar talqylaýyna túsip otyrǵan taqyryptyń mańyzy, qoǵamda durys kózqaras qalyptastyrý, jańa konstıtýsııalyq reformany talqylaý máseleleriniń ózektiligin atap ótti. S.Seıdýmanovtyń aıtýynsha, bul máselege qoǵam tarapynan qajettilik bar, sondyqtan ony túbegeıli sarapshylar talqysyna salýdy jalǵastyrý qajet.

Dóńgelek ústel moderatory, Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýty Saıası zertteýler ortalyǵynyń dırektory, fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty Aıdar Ámrebaev jıynda talqylanatyn negizgi máselelerdi atap ótti. Sonymen birge Qazaqstandy demokratııalandyrý, saıası rejimdi transformasııalaý ishki qajettilik pe, álde syrtqy qysymnyń saldaryna baılanysty ma? Jańa Qazaqstan ne úshin qajet, saıası qurylymnyń negizgi júıelik elementteri qandaı bolady?» degen saýaldar tóńireginde oı tastaı otyryp, elimizdiń aldaǵy damý júıesiniń basymdyqtaryna toqtaldy. Jıyn barysynda sarapshylar Jańa Qazaqstandy qurýdaǵy naqty usynystaryn ortaǵa saldy.

Rústem QADYRJANOV,

Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, fı­lo­sofııa ǵylymdarynyń doktory, professor:

– Prezıdent belgilep bergen saıası reformalar paketi damýdyń jańa baǵdaryn kórsetip otyr. Memleket bas­shysy el damýyna qatysty negizgi kem­shilikterdi atap kórsetti. Osy oraıda sýperprezıdenttik kezeńde quqyq júıe­sinde qanshama zań buzýshylyqtarǵa jol berilgenine kóz jetkizip otyrmyz. Otyz jyl merzimde qoldan jasalǵan saıası úrdisterde ómir súrip keldik. Degenmen Prezıdent basymdyq berip otyrǵan strategııalyq mindetter, ásirese kúshti parlamenttik júıeni qurýdyń ózindik táýekelderi bar ekenin joqqa shy­ǵarmaımyz. Táýelsiz Parlament táýelsiz saılaý barysynda ǵana iske asa­dy. Endigi kezekte barlyq sot júıesi avtonomdy bolýǵa tıis. Al bılik oǵan qanshalyqty daıyn ekenin demokratııaly saılaý barysy kórsetedi. Demokratııa tek táýelsiz saılaý júıesinde ǵana damıdy. Búginde demokratııalyq qoǵam qurý úshin saılaý júıesin damytý ýaqyt kúttirmeıtin máselelerdiń biri bolyp otyr.

Sıntııa KAPLAN,

Santa Barbara ýnıversıtetiniń        professory, AQSh, Kalıfornııa:

– Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jo­­mart Toqaevtyń bıyl halqyna jol­daǵan «Ja­ńa Qazaqstan: Jańarý men jań­ǵy­rý joly» Joldaýy ózgermeli kezeń­de dál ýaqytynda jarııalandy. So­ny­men birge Joldaýda usynǵan re­for­ma­lardyń saıası, áleýmettik jáne eko­­nomıkalyq tur­ǵyda ózekti ári mańy­­­zy joǵary, qoǵamdy demokratııa­lan­dyrý úrdisterin damytýǵa baryn­sha yqpal etetinin erekshe atap óter edim. Degenmen majorıtarlyq-propor­sıo­naldyq júıeniń reformalarmen ári qaraı úılesim tabatyndyǵy oılantady. Sonymen qatar «Ulttyq qu­ryl­taı» qurý ıdeıasynyń dál qazirgi ke­zeń­de saıası nátıjeli bolatyndyǵyna kúmánmen qaraımyn. О́ıtkeni ekonomı­kalyq daǵdarystardy, sanksııalar­dy basshylyqqa alǵanda, ishki táýekel­der­diń bar ekenin eskergende onyń demo­kratııalyq sıpat alýy qıyndaý.

Haıdar EFE,

Bınaly Iyldyrym atyndaǵy Erzınjan ýnıversıteti, saıası

ǵylymdar doktory, professor, Túrkııa:

–Túrkııa Respýblıkasyndaǵy saıası reformalardyń, demokratııalandyrý úrdisiniń Qazaqstandaǵy jaǵdaımen uqsastyǵy bar. Demokratııa adam qu­­qy­­ǵy, sekýlıarızm, toleranttylyq, qu­qyq­­tyq memleket, azamattyq qoǵam, zaıyr­ly memleket sııaqty quramdas bólik­ter­den turatyny belgili. Degenmen Is­lam qoǵamyndaǵy memleketterde demo­kratııanyń damýyna kóńil tol­­­maıdy. Zaıyrlylyq, sekýlıarızm tur­ǵy­synan alǵanda óte tómen deń­geıde ekenin kóremiz. Bul elderde mýl­tıpartııalyq júıeniń mańyzdy má­sele ekeni belgili. Kóptegen elde er­kin saılaý júıesi joq, tıimdiligi, demo­kratııalyǵy báseń. Al erkin saılaý úılesimi mańyzdy tujyrymdardy demokratııalyqqa aınaldyrady, sekýlıarızmge ákeledi, jetistikke bastaıdy. Demokratııalyq qoǵam máselesin sóz etkende, oppozısııalyq partııalar men buqaralyq aqparat quraldarynyń erkindigin de aıta ketken jón.

Andreı ChEBOTAREV,

«Alternatıva» analıtıkalyq ortalyǵynyń jetekshisi, saıası ǵylymdar kandıdaty:

– Qazaqstandy demokratııalandy­rý – qoǵamnyń ishki suranysy. Táýel­siz­diktiń 30 jylynda Qazaqstan, onyń elıtasy jabyq saıası júıeni quryp, kóp máseleni bıliktegi sol elıta sheship keldi. 2011 jyldan keıin partııalyq saıası keńistiktegi oryn alǵan jaǵdaılardyń saldary qoǵamda qarama-qaıshylyqtardyń týyndaýyna ákelip soqtyrdy. Sheshilmegen máseleler áleý­mettik teńsizdikke tiredi, al saıa­sat­qa aralasý negizsiz bolyp qaldy. Bir­qatar partııaǵa qysym jasalyp, olar bılikpen kúresin toqtatty. Osyndaı jaǵ­daılardyń bolǵanyn negizge ala otyryp, transformasııa kezeńin ońaı júzege asady deýge kelmeıdi. Birqatar táýekel bar ekenin de joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. О́ıtkeni tamyrlanǵan jemqorlyq júıeden birjolata aryla qoıý qıyn. Prezıdent memlekettik apparattyń debıýrokrattyǵyna qatysty Jarlyq shyǵardy. Qazirdiń ózinde ishinara qarsylyqtardy baıqaýǵa bolady. Osy oraıda aıtatyn basty jaıt, qoǵamda pikirtalas mádenıetiniń joǵalyp bara jatqandyǵyna nazar aýdarý mańyz­dy. Jańa reformalar partııa qurýǵa, Konstıtýsııalyq sotqa júginýge, jer­gi­likti ózin-ózi basqarýda molynan múm­kindikter berip otyr. Sondyqtan damýdy tómennen bastap, saıası alańǵa keletin jańa partııalar da tyń ıdeıa­larymen erekshelenýi qajet. Osy oraı­da ekonomıkalyq júıemen qatar saıası júıeni de qatar alyp júrýdiń mańyzy zor. Elimizdegi reformalar Jańa Qazaqstandy qurýǵa oń yqpalyn tıgizedi dep senemiz. Prezıdent jáne komandasy osyǵan oraı naqty qadamdardy júzege asyryp keledi.

Iýrıı BÝLÝKTAEV,

Fılosofııa, saıasattaný jáne

dinta­ný ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmet­keri, saıası ǵylymdar doktory:

– Jańa Qazaqstandy qurýda saıa­sı partııalardyń damý ınstıtýty re­tindegi qyzmetine nazar aýdarǵym keledi. Partııa júıesiniń tıimdiligi onyń básekege qabilettiligimen tyǵyz baılanysty. Osy oraıda majo­rı­tarly-proporsıonaldyq úlgide saı­laýshylardyń múddesi ulttyq jáne óńirlik deńgeıde tolyq kórinis taýyp, Májilistiń depýtattyq korpýsynyń 70 paıyzy proporsıonaldyq, 30 paıyzy majorıtarlyq tásilmen jasaq­talatyny, aldaǵy ýaqytta erkin báseke­lestikke múmkindik beriletindigin atap ótken jón. Proporsıonaldyq úl­gi elimizde saıası partııalardyń já­ne kóppartııaly júıeniń damýyna yqpal etedi. Elimizde qazirgi tań­da qa­lyptasyp otyrǵan ahýalǵa «Qa­si­­retti qańtar» oqıǵasy men Pre­zı­­dent Joldaýynyń áserin joqqa shyǵarmaımyz. Qazirgi kezde partııalyq júıede belsendilik baıqala bastady. Iаǵnı elektoraldy oıyndarda partııa ınstıtýttarynyń jańa nysandary boı kórsetýde. Endigi kezekte Amanat partııasy da saıası kúsh retinde óz qyzmetine ózgerister jasaı bastaıdy. Sońǵy saıası ózgerister Qazaqstanda partııalardyń jandanýyna yqpal etedi deıtin bolsaq, yqpaldy Parlament básekege qabiletti partııalardyń áreke­timen erekshelenedi.

Tolǵanaı ÚMBETALIEVA,

Ortalyq Azııa demokratııany

damytý qorynyń jetekshisi, saıası ǵylymdar kandıdaty:

– Prezıdenttiń kelýimen bastalǵan reformalar kezeńin «demokratızasııa úrdisi» dep ataımyz. Degenmen de táýel­sizdik jyldarynda elimizde bolyp jatqan saıası qubylystardy sapaly sıpattaıtyn óz saıası tilimizdi qalyptastyra alǵan joqpyz. Biz tek Batysta, AQSh-ta qoldanǵan dıkýrstardy qabyldap alyp, synaýǵa mashyqpyz. Rasynda, óz ázirlememiz bolmaǵandyǵyna qaramastan, demokratııa turǵysynda sóz etemiz. Eli­mizdegi qazirgi jaǵdaıdy kóńilge qo­nymdy degenimizben de, ony demokratııalyq dep aıta almaımyn. Al ishki yqpaldarǵa keletin bol­saq, qa­­zir­­gi kezde ashyq qoǵam qurý jo­ly­­na kóshtik. Osy oraıda ártúrli álem­­­dik trendterge daıyn bolýymyz mańyzdy. О́ıtkeni jahandaný kópvek­tor­ly. Azııa, Arab elderiniń emıgrasııasy, Shyǵystyń Batysqa má­denı yqpalyna qatysty áserlerdi joqqa shyǵarmaý kerek. Osylaısha, álemdik trendterden keregimizdi al­shaq ustaı almaımyz. Al damýdyń jańa modeli kezeńinde klımattyq erek­­shelikterdiń mańyzyna nazar aýdarý qajet. Ol bılik tarmaqtaryna, ártúrli aımaqtardaǵy qoǵamdyq qu­rylymdarǵa áser etip, jańa teń­siz­dikter týǵyzýy yqtımal. Onyń eko­no­mıkaǵa áserin de joqqa shyǵar­maımyz. Sýperprezıdenttik júıeden prezıdenttik basqarý júıesine ótýde Prezıdenttiń róline nazar aýdarý qa­jet. Al Parlament myqty saıası par­­tııalarsyz kúsheımeıtini anyq. Ma­jorıtarlyq-proporsıonaldyq júı­e­­­­niń reformalarmen qalaı úıle­sim tabatyndyǵyna da mán berý kerek. Eger Parlament saıası partııalarmen jasaqtalatyn bolsa, Úkimet te osy partııalar negizinde qury­lym­da­nýy kerek. Sonda ǵana osy eki ıns­tıtýttyń táýelsizdigi kúsheıedi. Ol úshin partııalarǵa básekelestikke jaǵdaı jasaý kerek.

Qazbek MAIGELDINOV,

Qazaqstandyq qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń basqarma

tóraǵasy:

– Qazirgi kezde óńirlerde Memleket basshysynyń Joldaýyna baılanysty túsindirý jumystary jalǵasyn tabýda. Osy oraıda Prezıdent toqtalǵan ıdeologemma – Jańa Qazaqstandy qurý jáne Ekinshi Respýblıka ekenine basty mán bergen jón. Elimiz otyz jyldyq kezeńnen ótti. Ortalyqtandyrylǵan bılik júıesi osy jyldarda qaýipsizdik, ishki turaqtylyq, shekara máselesi, elimizdiń halyqaralyq keńistiktegi róline basa mán bergeni belgili. Muny birinshi respýblıka deıtin bolsaq, Prezıdent usynyp otyrǵan Ekinshi respýblıka máselesinde eskeretin birqatar másele bar. Búginde Qazaqstan demokratııa jolynda keledi. Sońǵy úsh jylda elimiz evolıýsııalyq damý jolyna tústi. Konstıtýsııaǵa, zańnamalyq aktilerge ózgerister engiziledi. Elimizde tirkelgen alty partııa bar bolsa, olardyń barlyǵy derlik saıası júıede belsendi emes. Básekege qabilettiligin kórsete almaı otyr. Osy oraıda kóppartııaly júıeni qurýǵa jaǵdaı jasalýda. Bul jerdegi mańyzdy másele partııalar naǵyz oıynshylar ekenin dáleldese, elektorat múddesin kózdep, dıalogqa bara alýy mańyzdy. Jańa Qazaqstanǵa aıaq basqanda qoǵamdyq transformasııa, qundylyqtardy qaıta qarastyrý kerek. Ulttyq quryltaıdy jańa bastama deı almaımyz, ol Uly dalanyń basqarý júıesinde de boldy. Kanada, Danııa, Aýstralııa, AQSh sııaqty álemniń kóptegen elinde keńe­sýdiń demokratııalyq úlgileri bar. Bastysy, ortaq kelisimge kelý. Búgin­de saılaý júıesi, adam quqyǵy, par­tııa­lyq júıede reformalar nátı­je­si qalaı bolatyny mańyzdy. Shy­naıy básekelestik bolmasa, saıası par­­tııa­­lardyń sany kóbeıgeninen esh­qan­daı paıda joq. Reformalar jer­gilik­ti jerlerde nátıjesin berýge tıis. Jer­gilikti ózin-ózi basqarýǵa baılanysty aımaqtyq elıta paıda bolǵany óńirlik ózgeristerge jol ashady.

Ádil KÁÝKENOV,

Qazaqstan strategııalyq

zertteýler ınstıtýtynyń

bas sarapshysy:

– Prezıdent óz ókilettigine kiris­ken kúnnen bergi aralyqta demokratııalyq qoǵam qaǵıdattaryna mán berip keledi. Joldaýda kórsetilgen basymdyqtar azamattardyń laıyqty ómir súrýine negizdelgen. Osy oraıda demokra­tııa uǵymynyń qoǵamda qalaı qabyl­danatynyna nazar aýdarý qajet. Jańa Qazaqstan bizge ne úshin kerek? Prezıdent demokratııalyq reformalardy bastady. Demokratııa – júıeli quqyqtyq bazasy bar keshendi paket. Qazaqstandyqtar bostandyǵy men jetistikteri, quqyqtaryna kepildik berilgen qoǵamda ómir súrgendi qa­laıdy. Al ony qamtamasyz etýge, demokratııa­lyq qoǵam bolýǵa daıyn­­dyq bar ma? Bul jerde sóz bos­tandyǵy, mádenı dıskýssııa alań­da­rynyń da mańyzyna nazar aýdarýymyz qajet. Bir-birimizdi tyńdaı bilý minez-qulyq transformasııasynan da kórinis tabýy qajet. Otyz jylǵy sýperprezıdenttik júıeniń elimizge ne bergeni belgili. Osy oraıda Prezıdent demokratııalyq qadamdar usyna otyryp, bıýrokratııalyq apparat qarsylyǵyna tap boldy. Endigi kezekte myqty memlekettik apparattyń qalyptasqany mańyzdy. Demokratııa keshendi paket retinde quqyqtyq, sot júıesi júıeligimen erekshelenedi. Jańa Qazaqstannyń ustanǵan baǵyty, Prezıdent usynǵan reformalar eli­mizdiń týra jolmen júrip kele jat­qandyǵyn kórsetedi.