Olaı deıtinimiz «Egisten sórege deıin» jobasy aıasynda Saıram aýdanynda «Dala-fruit.kz» JShS baý alqabynda uıymdastyrylǵan aýyl sharýashylyǵy ónimderin ótkizý naryǵyn keńeıtý jónindegi respýblıkalyq semınar-keńes barysynda Túrkistan oblysy ákimdigi men oblys jáne respýblıkalyq mańyzy bar qala ákimdikteri arasynda ózara yntymaqtastyq týraly memorandýmǵa qol qoıyldy. Osy arqyly sharýalardyń ónimdi satýdaǵy jumysy jeńildemek. Sonymen birge baǵany turaqtandyrýǵa da oń áserin tıgizedi degen boljam bar. Semınar-keńeske Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Erbol Qarashókeev, Túrkistan oblysynyń ákimi О́mirzaq Shókeev, Saýda jáne ıntegrasııa birinshi vıse-mınıstri Erlan Battaqov, oblys jáne respýblıkalyq mańyzy bar qala ákimdikteriniń salalyq orynbasarlary, qarjy mekemeleri, iri saýda jelileriniń basshylary, aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshiler men kásipkerler qatysty. Jıynda aýyl sharýashylyǵy sýbektilerin, bıznes ókilderin qoldaı otyryp, baǵa turaqtylyǵyn qamtamasyz etý, aýyl sharýashylyǵyn damytý boıynsha jańa tásilder men tehnologııalardy engizý joldary talqylandy.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasymen daǵdarysqa qarsy is-sharalar jospary boıynsha «Egisten sórege deıin» pılottyq jobasy elimizde keńinen júzege asyrylýda. Bul rette semınar-keńeske qatysýshylar Túrkistan oblysy dıqandary men agrarlarynyń jetistikteri men tájirıbelerin joǵary baǵalady. Sonymen birge dıqandardyń ónimin tikeleı naryqqa usynatyn «ekobazardyń» salaǵa oń serpin beretini aıtyldy. Áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlary baǵasyn turaqtandyrýǵa baǵyttalǵan ekobazar óndirýshilerdiń ónimderin deldalsyz tikeleı satý júıesin qalyptastyrady. Avtovokzal janynda, halyqaralyq áýejaıǵa barar jolda ornalasqan saýda kesheninde Túrkistan óńiriniń barlyq ónimi usynylady.
Semınar-keńeste О́.Shókev qatysýshylardy óńirde qolǵa alynǵan jumystarmen tanystyrdy. О́ńirde aýyl sharýashylyǵyn damytýda jańa tehnologııalarǵa basymdyq berilýde. Sý únemdeý, tamshylatyp sýarý, úıirgelik jerge kókónis egý, agroqurylymdardy irilendirý jumystary júrgizilýde. Jumys kúshi de jetkilikti. «Oblysta 2019 jyldan beri bir alqaptan jylyna 2-3 ónim alý tájirıbesi keńinen engizilýde. Joba arqyly sharýalardyń tabysy 2-3 ese ulǵaıdy. Bıyl «Bir alqaptan jylyna 2-3 ónim alý» jobasy sheńberinde 133 aýyldyq okrýgtegi 8,4 myń gektar jerde 3 myń joba júzege asyrylýda. Elimizdiń ózge óńirlerine kókónis jetkizýge múmkindik mol», dedi О́.Shókeev.
AShTО́-niń aınalym qarajattaryn tolyqtyrý úshin Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine kóktemgi dala jumystaryna beriletin jeńildetilgen nesıe kólemin ulǵaıtý jóninde oblys ákimdigi tarapynan birneshe usynys engizildi. О́zge óńirden kelgen kásipkerler men dıqandar da mınıstr men vıse-mınıstrge ótkir suraqtar qoıyp, máselelerin ortaǵa saldy. Mysaly, sharýalar elimizde gaz ben elektr jáne kómir tarıfiniń qymbat ekenin, respýblıkalyq deńgeıde kómek kerek ekenin jetkizdi. Sonymen birge sheteldik baqsha ónimderine jaǵdaıǵa qaraı shekteý qoıyp, otandyq óndirýshilerge jan-jaqty qoldaý kórsetýdi usyndy. Bul oraıda Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Erbol Qarashókeev kóterilgen máseleler nazarǵa alynyp, sharýalarǵa qoldaý kórsetý baǵytynda jumys kúsheıetinin jetkizdi. Naryqty otandyq azyq-túlikpen qamtý isine basymdyq beriletinin aıtyp ótti. Egis naýqanyn tabysty ótkizý úshin fermerler barlyq qajetti resýrspen – tuqym, mıneraldy tyńaıtqyshtar, jaǵarmaı, tehnıkamen jáne qarjy quraldarymen qamtamasyz etilgen. Bul baǵyttaǵy qarjy kólemi 140 mlrd teńgege jetken. Sondaı-aq mınıstr egis naýqanyn ýaqtyly jáne sapaly ótkizý – Prezıdent qoıǵan basym mindetterdiń biri ekenin atap ótti. Osy oraıda, kóktemgi egis jumystary josparly túrde júrgizilýde. Bul másele mınıstrliktiń erekshe baqylaýyna alynǵan. Sonymen qatar mınıstrlik júıeli negizde azyq-túlik taýarlary qoryna monıtorıng, óndiris pen tutyný teńgerimin júrgizedi. Qajet bolǵan jaǵdaıda mınıstrlik óńirlerdi qajetti ónimdermen tolyq qamtamasyz etý maqsatynda oblystar arasynda taýarlardy qaıta bólýdi júzege asyrmaq.
Ákimdikterdiń 20 sáýirdegi derekteri boıynsha respýblıkada kartop qory – 204 myń tonna, sábiz – 44,7 myń, qyryqqabat – 28,6 myń, pııaz – 36 myń tonna. Túrkistan oblysynda kólemi shamamen 198 myń tonna bolatyn erte pisetin qyryqqabatty jınaý jumystary bastalǵan. Sondaı-aq mamyr aıynyń ortasynan maýsymǵa deıin 174 myń tonna kóleminde erte pisetin kartop jáne maýsym aıynda 45 myń tonna sábiz, 55 myń tonna pııaz jınaý boljanyp otyr. Bul rette jemis-kókónis pen erte pisetin ónimderdi óndirý úshin jetkilikti jumys kúshi bar Túrkistan oblysynyń áleýeti zor. Turaqtandyrý qorlary men «aınalym shemasy» qarajaty aıasynda oblys sharýalaryn forvardtyq qarjylandyrý boıynsha jumysty jolǵa qoıý otandyq óndirýshilerdi qoldaýǵa, olardy ótkizý naryqtaryna shyǵarýǵa, taýarlar tapshylyǵynyń jáne azyq-túliktiń baqylaýsyz qymbattaýynyń aldyn alýǵa múmkindik beredi. Jalpy agroónerkásiptik keshendi qoldaýǵa bıyl 608,2 mlrd teńge bólindi. Bul qarjy ınvestısııalyq sýbsıdııalaýǵa, mal sharýashylyǵy men ósimdik sharýashylyǵyn damytýǵa, ǵylymı zertteýlerge, fıtosanıtarlyq jáne veterınarlyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýge, aýyl halqynyń tabysyn arttyrýǵa baǵyttalady.
Mınıstr álemdik azyq-túlik naryqtaryndaǵy turaqsyz jaǵdaıǵa baılanysty jáne otandyq qus fabrıkalaryn qoldaý, ishki naryqtyń turaqtylyǵyn saqtaý maqsatynda jumyrtqa óndirýshilerdi qoldaý kólemin ulǵaıtý týraly sheshim qabyldanǵanyn jetkizdi. Asyl tuqymdy mal sharýashylyǵyn damytýdy, mal sharýashylyǵynyń ónimdiligin jáne ónim sapasyn arttyrýdy sýbsıdııalaý qaǵıdalaryna taǵamdyq jumyrtqany sýbsıdııalaýdy engizý bóliginde ózgerister men tolyqtyrýlar engizilip otyr. Osylaısha, ereje jobasynda jumyrtqa óndirisiniń qunyn arzandatýǵa arnalǵan sýbsıdııalar normatıvin eki ese ulǵaıtý kózdelgen. Ol qus fabrıkasynyń qýatyna qaramastan, bir danasyna 3 teńge bolady. Bul qoldaý sharasymen elimizdiń barlyq jumyrtqa qus fabrıkasy qamtylady, olardy sýbsıdııalaýǵa 6,5 mlrd teńge bólinedi. Osy arada aıta ketelik, elimizde 63 qus fabrıkasy bar, onyń 29-y et jáne 34-i jumyrtqa baǵytynda. О́tken jyldyń qorytyndysy boıynsha otandyq qus fabrıkalary soıys salmaqta 266,8 myń tonna qus etin óndirdi, bul – jalpy óndiris kóleminiń 98%-yn quraıdy. Taýyq jumyrtqasy 3,5 mlrd dana nemese jalpy óndiristiń 74%-y óndirildi. Qus etimen qamtamasyz etý – 66%, ımport úlesi 45%-dan 39,5%-ǵa deıin tómendedi. El taǵamdyq jumyrtqamen 98% qamtamasyz etilgen.
Semınar-keńeste Saýda jáne ıntegrasııa birinshi vıse-mınıstri Erlan Battaqov óńiraralyq saýda jáne ekononomıkalyq qatynastardy damytý jóninde oı qozǵasa, kásipkerler men ǵalymdar aýyl sharýashylyǵy salasyn damytý boıynsha oı-pikirlerin ortaǵa saldy. Al «Fruit.kz» JShS bas dırektory Bolat Alıev aýyl sharýashylyǵy ónimderin ishki jáne syrtqy naryqqa ótkizý jáne týyndaǵan máseleleri boıynsha óz usynystaryn jetkizdi.
Jıyn sońynda Túrkistan oblysynyń 40-tan astam aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshileriniń ónimderi kórmesi usynylyp, birneshe tonna kókónis ózge oblystarǵa jiberildi. Onyń ishinde Reseıge jáne Nur-Sultan men Almaty qalalaryna 80 tonnadaı erte pisetin baqsha daqyldary saýdalanyp, joldandy. Semınar-keńeske qatysýshylardy, ásirese, Túrkistan óńirinde júzege asyrylyp jatqan úıirgelik sharýashylyqty damytý jobasy qyzyqtyrdy. Osy oraıda Aýyl sharýashylyǵy mınıstri men óńirlerden kelgen kásipkerler, ákim orynbasarlary Saıram aýdanyndaǵy eki sharýanyń úıinde bolyp, sharýashylyǵymen tanysty. Oblys ákimi bul bastama arqyly jumyssyzdar sany azaıatynyn, otandyq azyq-túliktiń kólemi artatynyn jáne eldiń áleýeti kóteriletinin jetkizdi. Semınar qatysýshylary sharýalarǵa suraqtaryn qoıyp, tıisti keńesterin aldy. Túrkistan oblysynyń dıqandary men kásipkerleriniń eńbegine tánti bolǵan mınıstr E.Qarashókeev jas dıqanǵa óziniń galstýgin tartý etti.
Túrkistan óńirinde aýyl sharýashylyǵy salasy ónimdiligin arttyrý úshin 3 negizgi baǵytty damytýǵa basymdyq berilgen. Birinshi baǵyt – jeke qosalqy úı sharýashylyqtaryn damytý. Byltyr jańadan 525 otbasylyq sharýashylyq qurylsa, onyń ishinde 162 úı sharýashylyǵyna «Eńbek» baǵdarlamasy arqyly granttyq qoldaý kórsetilgen. «Bir alqaptan jylyna 2-3 ónim alý» jobasy arqyly byltyr 8 myńnan astam gektarda 3 myńǵa jýyq joba júzege asyrylyp, 280 myń tonna ónim jınaldy. Úshinshi baǵyt – agroqurylymdardy irilendire otyryp, óndiriske zamanaýı ozyq tehnologııalardy engizý boıynsha «Túrkistan qalasy aýmaǵynda azyq-túlik beldeýin qalyptastyrý» jobasy qolǵa alyndy. Jalpy quny 35,1 mlrd teńge bolatyn 6 serpindi ınvestısııalyq joba júzege asyrylýda. Jańbyrlatyp sýarý tehnologııasy 11 myń gektarǵa engiziledi. Búginde 3 kooperatıv negizinde 2,2 myń gektarǵa 65 dana jańbyrlatyp sýarý qondyrǵylary ornatyldy. Tehnologııanyń tıimdiligi – daqyl túrine qaraı aǵyn sýdy 2 ese únemdeýmen qatar ónimdilikti 3 esege deıin arttyrady. Saıram aýdanynyń ákimi Ulasbek Sádibekovtiń aıtýyna qaraǵanda, aýdan kóleminde aýyl sharýashylyǵyn negizgi kásipke aınaldyrǵan otbasylar kóp. Jalpy Túrkistan oblysynda jeke qosalqy úı sharýashylyqtaryn damytý, ıaǵnı úıirgelik sharýashylyǵy jaqsy damyp keledi. Bul jobada tamshylatyp sýarý ádisi qoldanylady. Jobaǵa «Eńbek» baǵdarlamasymen jańa bıznes-ıdeıalardy iske asyrý memlekettik granty esebinen qoldaý kórsetilýde. О́tken jyldyń ózinde jańadan 525 birlik otbasylyq sharýashylyq quryldy, onyń ishinde 162 úı sharýashylyqtaryna granttyq qoldaýlar kórsetilgen. О́ńirde 257 myńnan astam úı sharýashylyǵy bar. Jyl saıyn qosalqy úı sharýashylyqtarynda 310 myń tonnaǵa jýyq ónim óndiriledi. Bul – jalpy kókónis óniminiń 30%-y.
