Bul álipbımen qazaq balasy saýatyn ashqanda, kópke deıin ejiktep oqyp, qınalatyn. Osyny túsingen Ahmet Baıtursynuly 1910 jyldardan bastap ulttyq álipbı jasaýdy qolǵa aldy. Arab álipbıiniń quramyndaǵy qazaq tiline qajet emes artyq áripterdi shyǵaryp tastap, 28 dybysqa laıyqtalǵan 24 tańbadan turatyn ulttyq álipbıdi qurastyrdy. Ult ustazynyń bul álipbıi jyldam úırenýge qolaıly bolǵandyqtan «tóte oqý, tóte jazý», degen atpen tarıhta qaldy. Ahmet Baıtursynulynyń ózi bul jaıynda: «Ejiktep qadymsha oqytýdyń janynda bul ádis anaǵurlym tóte edi. Sondyqtan da «tóte oqý» dep atalyp edi» dep sıpattaı otyryp: «Tóte jazý – áripterdi birden qosyp sóz qylyp jazý. Tóte oqý – dybystardy birden qosyp sóz qylyp oqý», dep túsindirgen.
Ahmet Baıtursynulynyń eń alǵashqy «Álippesi» 1912-1925 jyldar aralyǵynda jeti ret basylyp shyqty. Barlyǵynyń syrtynda «Ýsýl sýtıe jolymen tártip etilgen qazaqsha álippe» degen jazý boldy. Bul sóz parsy tilinen qazaqshaǵa aýdarǵanda «dybys prınsıpteri» degen maǵynany bildiredi. Iаǵnı dybyspen oqytý ádisi. Bul ádisti Ahmet Baıtursynuly basqa elderdiń ádistemesin muqııat saralap baryp, qazaq tiline laıyqty dep tańdaǵan.
Ýsýl sýtıeniń eń basty qaǵıdasyn Ahmet Baıtursynuly úshke bólip kórsetken: «birinshi balalarǵa ártúrli dybys bar ekenin uǵyndyrý kerek, ekinshi balalarǵa tanys sózderdi alyp, olardyń ishinde qandaı dybystar baryn aıyrtyp úıretý kerek, úshinshi bólek-bólek dybystardy qostyryp sóz aıtýǵa daǵdylandyrý kerek. Muny bilmeı turǵanda balalarǵa árip kórsetý jaramaıdy», deıdi ult ustazy.
Ahmet Baıtursynuly sol kezeńdegi álem elderiniń ádistemesin zerdeleı otyryp, qazaq balasynyń saýatyn «ýsýl sýtıe jolymen» ashý qajettiligin muǵalimderge úıretip, jol kórsetip berdi jáne fransýz, nemis, aǵylshyn, ıtalıan, qytaı jáne orys tilderinde basshylyqqa alynǵan ádis-tásilderdi taldaı otyryp, ár tildiń jazý ereksheligine qaraı ár eldiń oqytýda qoldanatyn ádisteri de ártúrli bolatyndyǵyna nazar aýdarý qajettigin eskertken.
«Jazý úshin árip almaı, tańba alǵan jurttyń biri qytaı. Aýyz ben ıt tańbasy qatar tursa «úredi» degen sóz bolady. Muǵalim bul jazýmen saýattaǵanda dybyspen de, árippen de jumysy joq», deıdi A.Baıtursynuly. Al tiliniń jazylýy men aıtylýy bólektengen jurttyń mysalyna orys halqyn jatqyzǵan. «Alǵan áripteri dybystaryna sáıkes kelmeıtin aǵylshyn tili, olardyń sózderiniń jazylýy men aıtylýy alys ketkendigi sonsha, «ıt dep jazyp, shoshqa dep oqıdy», dep kórsetedi ǵalym. Al alǵan áripteri men dybystary meılinshe sáıkesetin, sóz dybystaryn estilýinshe jazatyn tilder qataryna ıtalıan, nemis jáne qazaq tilderin jatqyzǵan. Tilderdiń osyndaı ereksheligine sáıkes saýattaý ádisi de ártúrli bolatynyn muǵalimderge taldap kórsete otyryp: «Bir jurttyń saýattaý isine qolaıly bolǵan ádis ekinshi jurttyń da saýattaý isine qolaıly bolarǵa tıis dep aıtýǵa bolmaıdy. Eger de tiliniń zańy, emlesiniń nemese árpiniń júıesi basqa bolsa, onda birine jaqsy bolǵan saýattaý ádisi, ekinshisine de jaqsy bolady dep eshkim aıta almaıdy», dep eskertken. Muqııat zerdeleı otyryp qazaq balasynyń saýatyn «ýsýl sýtıe joly» arqyly áýeli dybyspen jattyqtyrý, odan keıin býynmen jattyqtyrý, odan keıin sózben jattyqtyrý retin usynǵan. Osydan keıin ǵana, áripti kórsetý kerek deıdi. Al áripti úıretken kezde áýeli sol jańa árpi bar qysqa-qysqa sózderden dybysyn aıyrtyp baryp qana, taqtaǵa jazyp kórsetý kerek degen.
Ahmet Baıtursynuly tek «Álippede» ǵana emes, «Til qural», «Tiljumsar» oqýlyqtarynda da túrli tapsyrmalar júıesin berý arqyly ana tilin úıretýdiń ádistemesin qalyptastyrdy. Bastaýysh mektepke arnalǵan «Tiljumsar» oqýlyǵy balaǵa ana tilin qural retinde jumsaýdyń, sol quraldyń ishki-tysqy bólshekteriniń bárin bilip, meńgertýdiń tásilderin usynǵan. Ahmet Baıtursynuly bul oqýlyqta balaǵa ana tilin eń birinshi tájirıbe arqyly úıretý, ekinshi balalar qınalmaı, ońaı úırený úshin tapsyrmany áline qaraı shaǵyndap berý, úshinshi belgilengen maqsat boıynsha balaǵa baǵyt berip otyrý máselesin júıelep kórsetken. «Tiljumsardaǵy» tapsyrma túrleri: býyndaý, kóshirý, suraý, jaýap jazý, aıtqannan jazý, jatqa jazý, qurastyrý, jalǵaýlaý túrinde berilgen.
Al «Til quraldyń» birinshi bólimindegi tapsyrmalar daǵdylandyrý jáne synaý dep atalady. Máselen, daǵdylandyrý degen tapsyrmada bala muǵalimniń kómegimen taqyrypty meńgerýi kerek, al synaý degen tapsyrma boıynsha sol meńgergen taqyrybyn jattyǵý arqyly oryndaıdy. Ult ustazy balaǵa taqyrypty meńgertý úshin áýeli daǵdylandyryp, sonan keıin synaý arqyly jattyǵýlar jasatýdy qajet dep tapqan.
Qoryta aıtqanda, Ahmet Baıtursynulynyń ádistemesi jáne oqýlyqtaryndaǵy tapsyrmalar júıesi qazirgi aıtylyp júrgen sóıleý áreketteriniń, atap aıtqanda tyńdalym, aıtylym, oqylym, jazylym túrleriniń barlyǵyn qamtyǵan. Iаǵnı balanyń oqý jáne jazý saýattylyǵyn qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan. «Úırený hám úıretý eń basynda qıyn. Balalar oqýdyń basynda qınalmasa, oqýdan taýy shaǵylmaı, oqyǵan saıyn qyzyǵady», dep tujyrymdaǵan ult ustazy saýattaý ádisin ǵana emes, ana tilin oqytýdyń tutas ádistemesin qalyptastyryp ketti.
Gúlfar MAMYRBEK,
«Nazarbaev zııatkerlik mektepteri» DBBU «Bilim berý baǵdarlamalary ortalyǵy» fılıalynyń aǵa menedjeri
