Referendým – eń mańyzdy máselelerdi halyq bolyp sheshýdiń tetigi

Referendým – memlekettiń eń mańyzdy máselelerin halyq bolyp sheshýdiń basty tetiginiń biri. Sol arqyly árbir áreketimizdi, atqarar is­teri­­mizdi, eńserer meje-min­det­teri­mizdi ózara aqyldasa oty­ryp, kemeline keltirip, júıe­li júr­gize alamyz. Mundaı ple­bıs­sıt árbir azamatqa óz usta­nym-pikiriniń memleket úshin mańyz­dy ekenin túsinýge, ózin ortaq Otanymyzdyń bir ból­shegi retinde sezinýge múmkindik beredi.

Baıyrǵy zamandardaǵy handarymyz irgeli isterde halyq­pen keńes qurǵan, buqarasynyń batasyn alǵan. Bertinde qazaq kósemderi Máńgilik el qurý jolynda bas biriktirip, bir týdyń astyna jıylyp, Ulytaýdaǵy jaq­par tastarǵa birliktiń biti­miniń sımvolyndaı tól tań­balaryn qashap qaldyrǵan. Qasym-Jomart Kemeluly jarııalaǵan referendýmda árbir qazaqstandyqtyń tańdaýy – birige, tutasa kele, birtutas eldiń tańdaýyna aınalady.

Aldaǵy Konstıtýsııalyq re­forma nátıjesinde Ata Zań­daǵy 98 baptyń 33-i ózgere­di dep kútilýde. Referendým­da el qol­dasa, onda Ata Zańǵa tú­ze­­týler bıyl kúshine enbek. Tek Parlamentke jáne Kons­­tı­týsııalyq sottyń qyz­metine qatysty normalar 2023 jyldyń 1 qańtarynan bas­tap kúshine engizilýi múm­kin. Bul – jyl sońyna deıin osy konstıtýsııalyq jańashyl­dyq­tardy júzege asyrý úshin qajetti zańdardyń tutas toptamasyn qabyldaý qajettiligimen baılanysty.

Konstıtýsııanyń 6-babyna «Jer jáne jer qoınaýy – halyqtyń menshigi, baılyǵy» degen bap engizilmek. Bul – halqy­myzdyń talaby. Bul Prezıdent aıtqan Jańa Qazaqstandaǵy ádilettiliktiń ornaýy bolmaq. Qoldanystaǵy Konstıtýsııada «Jer jáne onyń qoınaýy, sý kózderi, ósimdikter men janýar­lar dúnıesi, basqa da tabıǵı resýrstar memleket menshiginde bolady» dep jazylǵan.

Reforma aıasynda Qazaqstan basqarýdyń sýperprezıdenttik úlgisinen bas tartady. Táýel­sizdikti qalyptastyrýdyń, mem­­leket qurýdyń bastapqy keze­ńinde bul damý modeli qajet te edi. Biraq qazir zaman ózgerdi. Sondyqtan sýperprezıdenttik basqarýdan damyǵan elderdegi sekildi myqty Parlamentke súıengen prezıdenttik respýb­lıkaǵa birjola kóshemiz. Par­lamenttiń quzyry men róli kúsheıedi. Mundaı júıe bılik­tiń úsh tarmaǵynyń (Parlament, sot jáne atqarýshy bıliktiń) ońtaı­ly tepe-teńdigin qamtamasyz etip, elimizdi ornyqty damytýǵa septesedi.

Osy oraıda Memleket bas­shysy ózine qatysty salmaq­ty shekteýlerdi qabyl­dap otyr. Birinshiden, Amanat par­tııa­synyń kezekten tys XXIII sezinde Q.Toqaev bıleý­shi par­tııanyń tóraǵasy ókilet­tigi­nen bas tartty. Sondaı-aq Konstıtýsııalyq túzetýler nátıjesinde Prezıdent óz ókilettigin atqarý kezeńinde kez kelgen partııaǵa músheli­gin ýaqytsha toqtata turýǵa mindettelmek. Atalǵan norma eldegi saıası básekeni arttyryp, saıası monopolııany joıady, barlyq partııanyń damýyna birdeı jaǵdaı jasaıdy. Saılaýǵa qatysatyn árbir kúshke teń múmkindik týǵyzady. О́zge partııalardy Prezıdenttiń mysy basyp turmaıdy. Sóıtip saıası júıede ádildiktiń orna­ýyna jol ashady.

Barlyq ókilettikti bir qolǵa shoǵyrlandyrǵan ortalyqtaǵy jaǵdaı aımaqtarda da qaıta­lanady, buǵan tosqaýyl qoıý úshin barlyq ákim men orynbasaryna partııa fılıaldaryna tóraǵa bolýǵa tyıym salynady. Bul kóppolıýsti partııa­lyq júıe qalyptastyrýǵa jol ashady.

Ekinshiden, oblystardyń jáne megapolısterdiń ákim­derin taǵaıyndaý rásimi túbe­geıli ózgeredi. Qoldanys­taǵy tájirıbe boıynsha óńir ákim­derin máslıhat kelisimi­men Pre­zıdenttiń ózi taǵaıyn­daıtyny málim. Endi ákimderdiń kandıdatýralaryn kelisimnen ót­kizýdiń jańa tetigi bekitilmek. Oǵan sáıkes Memleket basshysy qandaı da bir oblys ne respýblıkalyq mańyzy bar qala ákimi laýazymyna jalǵyz emes, birneshe kandıdatty balamaly negizde usynady. Olar­dy oblystyq nemese qalalyq máslıhat depýtattary qarap, arasynan bireýin tańdaıdy. Basqasha aıtqanda, budan bylaı oblys ákimi de saılanady deýge bolady. Is júzinde aımaq basshysy kim bolatynyn jergi­likti depýtattar aıqyndaı­dy. Depýtattardyń kópshiligi­niń daýsyn jınaǵan úmitker jeńim­paz bolyp esepteledi jáne más­lıhattyń kelisimin alǵan kandıdat mártebesine ıe bolady. Memleket basshysyna oblys ne megapolıs basshysy retinde sony taǵaıyndaý ǵana qalady.

Úshinshiden, Memleket bas­­­shysy óziniń týystaryna qatys­ty da qatań shekteý qabyl­dady: onyń jaqyn týystary saıası memlekettik qyzmetshi bola almaıdy, kvazımemlekettik sektorda, ulttyq kompanııa­lar­da basshylyq laýazymdardy at­qara almaıdy. Prezıdent bul sheshim qańtar oqıǵalarynyń mańyzdy sabaǵynan týǵanyn aıtty. Sebebi memlekettegi eń joǵary laýazymdy tulǵa­nyń qolynda barlyq ókilettik­tiń shoǵyrlanýy oǵan jaqyn tulǵalar men qarjylyq-olıgar­hııalyq toptardyń yqpalyn orynsyz kúsheıtedi. Olar mem­leketti jekemenshigi sııaqty kóre bastaıdy.

Sonymen qatar kez kelgen memlekette tamyr-tanystyq kadr irikteý isin burmalap, sybaılastyqtyń tereń tamyr jaıýyna soqtyrady. Al tamyr-tanystyq pen rýshyldyq eldiń ilgeri basqan qadamyn keri tartyp, memleketti qurdymǵa qulatady. Mundaı kesirli qarym-qatynas shaǵyn ǵana toptyń shalqyp ómir súrýine jol ashady. О́zgelerdi ómiriniń eshqandaı bolashaǵy joq, bulyńǵyr ekenine birjola moıynsunyp, tek ólmestiń kúnin kórý úshin ar­palysýǵa májbúrleıdi. Demek jańa konstıtýsııalyq refor­ma barlyq azamatqa birdeı múm­kindik týǵyzbaq.

Tórtinshiden, eger Qazaqstan halqy aldaǵy referendýmda Ata Zańǵa túzetýlerdi quptasa, onda Prezıdenttiń ókilet­tigi bir­shama azaıady. Mysaly, Memleket bas­­shysy oblys­tardyń, mega­polıs­terdiń ákim­deri qabyldaǵan sheshimderdi, shyǵarǵan aktilerdi joıý, ol qujattardyń kúshin tipti ýa­qyt­sha bolsa da toqtata turý quqyǵynan aıyrylady.

Besinshiden, Prezıdent aýdan, tipti aýyl ákimderin de laýa­zy­mynan bosata almaıtyn bo­lady. О́ıtkeni Q.Toqaev bas­t­a­mashy bolǵan saıası jań­ǵyrý­lar aıasynda elimizde aýyl jáne aýdan ákimderi saılanady. Tıi­sin­she, aýyl, aýdan jurt­shy­ly­ǵy ózi saılaǵan ákimin qyzmeti­nen ózderi alyp tastaı alady. Mem­leket basshysy saılanǵan ákimge tıise almaıdy.

Osylaısha, táýelsizdiktiń otyzjyldyq kezeńinde qolda­nylǵan «qoldan basqarý» táji­rıbesi joıylady, barlyq is Prezıdentke baryp tirelmeıdi, óńirlik máselelerdi jergilikti ózin-ózi basqarý organdary tur­ǵyn­darmen aqyldasyp, sol jerde sheshýge quqyly, quzyrly, qaý­qarly bolady. Jergilikti bılik­tiń derbestigi artady. Bul – biz um­tylǵan damyǵan elderdiń úlgisi.

Ata Zańǵa engizilgeli otyr­ǵan ózgerister Parlamentti, más­lıhattardy, jergilikti bı­lik­ti kúsheıtýge baǵyttalǵan. Nátı­jesinde, olar qysyltaıań shaqtarda óz betinshe jumysyn jalǵastyrýǵa qabiletti bolady, bir kisige qarap otyrmaıdy. Osynyń arqasynda Prezıdent bolyp qandaı tulǵa saılansa da, onyń bıliktiń barlyq tar­maǵyna bılik júrgizýine jol berilmeıdi. Osy arqyly biz aldyńǵy qatarly elderge bir taban jaqyndaı túsemiz.

Ár qazaq halqymyzdyń ardaq tutar adamdyq, azamat­tyq qasıetterin tanytyp, Prezı­denttiń reformalaryn quptap, ony talqyǵa salýǵa qyzý atsalysady, referendýmǵa belsene qatysady degen senimdemin.

Baqytbek SMAǴUL,

«Amanat» fraksııasynyń múshesi, Májilis depýtaty